वायुपुराणम्

तथाभूतो शरीरत्वादविधिभ्यस्तु स स्मृतः। पीडबन्धवधासङ्गादप्रतीकारलक्षणः ।। ३९.

अशा अवस्थेमुळे, शरीराच्या स्थितीमुळे, तो चुकीच्या कृत्यांमुळे ओळखला जातो; यात वेदना, बंधन, हत्या आणि संग यांचा अनुभव येतो, आणि काहीही उपाय नसतो.

ऊर्द्ध्वं सैलमितास्ते तु निरालोकाश्च ते स्मृताः। दुःखोत्कर्षस्तु सर्वेषु ह्यधर्मस्य निमित्ततः ।। ३९.

वरती, हे पर्वतांच्या मापाने मोजले जातात आणि ते सर्व अंधारात आहेत असं मानलं जातं. या सगळ्यांमध्ये दुःखाची तीव्रता अधर्मामुळेच आहे.

ऊर्द्ध्वं लोकैः समावेतौ निरालोकौ च तावुभौ। कूटाङ्गारप्रमाणैश्च शरीरी मूत्रनायकः ।। ३९.

वरती, दोन्ही लोकांमध्ये एकत्र येतात आणि ते अंधारात असतात. देहधारी जिवाला अंगारांच्या राशीने मोजलं जातं आणि तो मुताच्या प्रवाहाने नेला जातो.

उपभोगसमर्थैस्तु सद्यो जायन्ति कर्मभिः। दुःख प्रकर्षश्चोग्रत्वं तेषु सर्वेषु वै स्मृतः ।। ३९.

भोग घेण्यास समर्थ असणाऱ्यांसाठी, कर्मामुळे लगेचच फळ मिळतं. या सर्व ठिकाणी दुःखाची तीव्रता आणि भीषणता ओळखली जाते.

यातनाश्चाप्यसंख्येया नारकाणां तथा स्मृताः। दुःखोत्कर्षस्तु सर्वेषु ह्यधर्मस्य निमित्ततः ।। ३९.

नरकवासीयांसाठी अनंत यातना आहेत असंही मानलं जातं. या सर्व ठिकाणी दुःखाची तीव्रता अधर्मामुळेच आहे.

तिर्यग्योनौ प्रसूयन्ते कर्मशेषे गते ततः। देवाश्च नारकाश्चैव ह्यूर्द्ध्वं चाधश्च संस्थिताः ।। ३९.

कर्माचा उरलेला भाग संपल्यावर, ते प्राणी योनीत जन्म घेतात. देव आणि नरकवासी वर आणि खाली स्थित आहेत.

धर्माधर्मनिमित्तेन सद्यो जायन्ति मूर्त्तयः। उपभोगार्थमुत्पत्तिरौपपत्तिककर्मतः ।। ३९.

धर्म आणि अधर्मामुळे लगेचच विविध रूपे निर्माण होतात. भोगासाठी जन्म होतो, आणि तो पूर्वजन्मीच्या कर्मानुसार असतो.

पश्यन्ति नारकान्देवा ह्यधोवक्रान् ह्यधोगतान्। नारकाश्च तथा देवान् सर्वान्पश्यन्त्यधो मुखान् ।। ३९.

देव वरून खाली जाणाऱ्या आणि खाली पडलेल्या नरकवासीयांना पाहतात; तसेच नरकवासी सर्व देवांना खाली तोंड करून पाहतात.

अनग्रमूलता यस्माद्धारणाश्च स्वभावतः। तस्मादूर्द्ध्वमधोभावो लोकालोके न विद्यते ।। ३९.

कारण, इथे कुठलाही मूळ किंवा आधार नाही आणि धरून ठेवणं हे स्वभावतःच आहे; म्हणून वर किंवा खाली, लोक किंवा अलोक असा भेद राहत नाही.

एषा स्वाभाविकी संज्ञा लोकालोके प्रवर्त्तते। अथाब्रुवन्पुनर्वायुं ब्राह्मणाः सत्रिणस्तदा ।। ३९.

ही नैसर्गिक संज्ञा लोक आणि अलोक यामध्ये चालू असते. त्यानंतर, यज्ञासाठी एकत्र आलेले ब्राह्मण पुन्हा वायूला म्हणाले.

ऋषय ऊचुः।। सर्वेषामेव भूतानां लोकालोकनिवासिनाम्। संसारे संसरन्तीह यावन्तः प्राणिनश्च तान् ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: सर्व लोक आणि अलोकात राहणाऱ्या जीवांपैकी, या संसारात जितके प्राणी फिरतात—

सह्ख्यया परिसङ्ख्याय ततः प्रब्रूहि कृत्स्नशः। ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा मारुतो वाक्यमब्रवीत् ।। ३९.

त्यांची संख्या आणि मोजणी करून आम्हाला पूर्णपणे सांग. ऋषींचे हे बोल ऐकून, मारुताने उत्तर दिलं.

वायुरुवाच।। न शक्या जन्तवः कृत्स्नाः प्रसंख्यातुं कथञ्चन। अनाद्यन्ताश्च संकीर्णा ह्यप्यूहेन व्यवस्थिताः। गणना विनिवृत्तैषामानन्त्येन प्रकीर्त्तिताः ।। ३९.

वायू म्हणाले: सर्व जीवांची मोजणी कधीच शक्य नाही. ते अनादि आणि अनंत आहेत, एकमेकांत मिसळलेले आहेत, आणि केवळ कल्पनेनेच ठरवलेले आहेत. त्यांच्या अनंततेमुळे त्यांची गणना सोडून दिली आहे, असं सांगितलं आहे.

न दिव्यचक्षुषा ज्ञातुं शक्या ज्ञानेन वा पुनः। चक्षुषा वै प्रसंख्यातुमतो ह्यन्ते नराधिपः ।। ३९.

राजा, हे लक्षात ठेव, हे दिव्यदृष्टीने किंवा केवळ ज्ञानाने समजू शकत नाही; फक्त मोजणीच्या नजरेतूनच त्याचा शेवट ठरवता येतो.

अनाध्यानादवेद्यत्वान्नैव प्रश्नो विधीयते। ब्रह्मणा संज्ञितं यत्तु संख्यया तन्निबोधत ।। ३९.

ध्यानाने किंवा जाणिवेने हे समजू शकत नाही, म्हणून यावर प्रश्न विचारला जात नाही; पण ब्रह्मदेवाने जी संख्या सांगितली आहे, ती नीट समजून घ्या.

यः सहस्रतमो भागः स्थावराणां भवेदिह। पार्थिवाः कृमयस्तावत्संसेकाद्येषु सम्भवाः ।। ३९.

येथे स्थावर जीवांचा हजारावा भाग विचारात घेतला जातो; त्यातल्या पृथ्वीवरील कीटक ओलाव्यातून जन्मतात.

संसेकजानाम्भागेन सहस्रेणैव सम्मिताः। औदका जन्तवः सर्वे निश्चयात्तद्विचारितम् ।। ३९.

ओलाव्यातून जन्मणाऱ्या जीवांचा हजारावा भाग म्हणजे सर्व जलचर प्राणी; हे निश्चितपणे ठरवले गेले आहे.

सहस्रेणैव भागेन सत्वानां सलिलौकसाम् । विहङ्गमास्तु विज्ञेया लौकिकास्ते च सर्वशः ।। ३९.

जलचर जीवांचा हजारावा भाग म्हणजे जलात राहणारे पक्षी; असे सर्व लौकिक पक्षी यात समाविष्ट आहेत.

यः सहस्रतमो भागस्तेषां वै पक्षिणां भवेत्। पशवस्तत्समा ज्ञेया लौकिकास्तु चतुष्पदाः ।। ३९.

त्या पक्ष्यांपैकी हजारावा भाग विचारात घ्या; तेवढेच लौकिक चौपाद प्राणी, म्हणजेच जमिनीवर राहणारे प्राणी आहेत.

चतुष्पदानां सर्वेषां सहस्रेणैव संमताः । भागेन द्विपदा ज्ञेया लौकिकेऽस्मिंस्तु सर्व्वशः ।। ३९.

सर्व चौपाद प्राण्यांपैकी हजारावा भाग म्हणजे या जगातील द्विपाद प्राणी, म्हणजेच दोन पायांचे जीव.

यः सहस्रतमो भागो भागे तु द्विपदां पुनः। धार्म्मिकास्तेन भागेन विज्ञेयाः सम्मिताः पुनः ।। ३९.

द्विपाद प्राण्यांपैकी पुन्हा हजारावा भाग म्हणजे धर्मात्मा; हे असेच मोजले गेले आहे.

सहस्रेणैव भागेन धार्म्मिकेभ्यो दिवङ्गताः। यः सहस्रतमो भागो धार्म्मिकाणां भवेद्दिवि। संमितास्तेन भागेन मोक्षिणस्तावदेव हि ।। ३९.

धर्मात्म्यांपैकी स्वर्गात गेलेले हजारावा भाग असतात; आणि स्वर्गातील धर्मात्म्यांपैकी मुक्त झालेलेही हजारावा भाग असतात.

स्वर्गोपपादकैस्तुल्या यातना स्थानवासिनः। पतिता श्चूर्णमुद्देशाद्दुरात्मानो म्रियन्ति ये। रौरवे तामसे ह्येते शीतोष्णं प्राप्नुवन्ति ते ।। ३९.

स्वर्गात जाणाऱ्यांइतकेच यत्नास्थानात राहणारे असतात; जे पापी आणि पतित अपयशाने मरतात, ते रौरव नावाच्या अंधाऱ्या नरकात थंडी-उष्णतेचा अनुभव घेतात.

वेदनाकटुकास्तब्धा यातना स्थानमागताः। उष्णस्तु रौरवो ज्ञेयस्तेजो घोररसात्मकः ।। ३९.

यत्नास्थानात पोहोचलेले तीव्र वेदनेने कडक होतात; रौरव नरक उष्ण असून भयंकर तेजस्वी आणि तीक्ष्ण आहे.

ततो घनात्मिकश्चापि शीतात्मा सततं तपः। एवं सुदुर्लभाः सन्तः स्वर्गे च धार्म्मिका नराः ।। ३९.

यानंतर एक घनदाट आणि नेहमीच थंड असणारे दुःखमय स्थान आहे; म्हणूनच स्वर्गातही धर्मात्मा माणसे फारच दुर्मिळ आहेत.

एषा संख्या कृता संख्या ईश्वरेण स्वयम्भुवा। गणना विनिवृत्तैषा सङ्ख्या ब्राह्मी च मानुषी ।। ३९.

ही संख्या स्वयंभू परमेश्वराने ठरवली आहे; ही गणना ब्रह्माची आणि मानवी अशी दोन्ही प्रकारे निश्चित झाली आहे.

ऋषय ऊचुः। महो जनस्तपः सत्यं भूतो भाव्यो भवस्तथा। उक्ता ह्येते त्वया लोका लोकानामन्तरेण च। लोकान्तरञ्च यादृग्वै तन्नो ब्रूहि यथातथम् ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: महः, जन, तप, सत्य, भूत, भविष्य आणि वर्तमान हे लोक तसेच त्यामधले लोक तू सांगितलेस; आता आम्हाला इतर लोक कसे आहेत, ते नेमकेपणाने सांग.

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्। स वायुर्दृष्टतत्त्वार्थ इदन्तत्त्वमुवाच ह ।। ३९.२१० वायुरुवाच।। व्यक्तं तर्केण पश्यन्ति योगात्प्रत्यक्षदर्शिनः। प्रत्याहारेण ध्यानेन तपसा च क्रियात्मनः ।। ३९.

त्या शुद्ध व्रत असलेल्या ऋषींचे हे बोलणे ऐकून, सत्य अर्थ जाणणाऱ्या वायूंनी असे उत्तर दिले: जे प्रत्यक्षदर्शी आहेत, ते तर्काने, योगाने, इंद्रियसंयमाने, ध्यानाने आणि तपाने सर्व काही स्पष्टपणे पाहतात.

ऋभुः सनत्कुमाराद्याः सम्बुद्धाः शुद्धबुद्धयः। व्यपेतशोका विरजाः सन्तो ब्रह्मेवसत्तमाः ।। ३९.

ऋभू, सनत्कुमार आणि इतर ज्ञानी, शुद्ध बुद्धीचे, शोक आणि कलुषरहित, हे सर्व ब्रह्मात वास करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.