वायुपुराणम्

पुत्रैरध्यापिता ये च पुत्रैराज्ञापिताश्च ये। तेसर्वे नरकं यान्ति नियतन्तु श्वभोजने ।। ३९.

जे आपल्या मुलांकडून शिकतात किंवा मुलांकडून आज्ञा घेतात, ते सर्व निश्चितच नरकात जातात, जिथे त्यांना कुत्रे खातात.

वर्णाश्रमविरूद्धानि क्रोधहर्षसमन्विताः। कर्माणि ये तु कुर्वन्ति सर्वे निरयगामिनः ।। ३९.

जे आपल्या जाती आणि आश्रमाच्या विरुद्ध, राग किंवा आनंदामुळे, कर्म करतात, ते सर्व नरकात जातात.

उपरिष्टात्सितो घोर उष्णात्मा रौरवो महान्। सुदारुणस्तु शीतात्मा तस्याधस्तात्तपः स्मृतः ।। ३९.

वरती भीषण, थंड, मोठा आणि उष्ण स्वरूपाचा रौरव नरक आहे; त्याच्या खाली अत्यंत भयंकर, थंड ताप नरक आहे.

एवमादि क्रमेणैव वर्ण्यमानान्निबोधत। भूमेरधस्तात्सप्तैव नरकाः परिकीर्तिताः ।। ३९.

अशा प्रकारे, क्रमाने ऐका—पृथ्वीखाली सात नरक सांगितले आहेत.

अधर्मसूनवस्ते स्युरन्धतामिस्रकादयः। रौरवः प्रथमस्तेषां महा रौरव एव च ।। ३९.

अधर्माची संतती म्हणजे अंधतामिस्र वगैरे नरक; त्यात रौरव हा पहिला, आणि महा-रौरव सुद्धा आहे.

अस्याधः पुनरप्यन्यः शीतस्तप इति स्मृतः। तृतीयः कालसूत्रः स्यान्महाहविविधिः स्मृतः ।। ३९.

याच्या खाली पुन्हा एक 'थंड-उष्ण' असं ओळखलं जातं; तिसरं 'कालसूत्र' म्हणतात, आणि ते मोठं रणभूमी म्हणून ओळखलं जातं.

अप्रतिष्ठ श्चतुर्थः स्यादवीची पञ्चमः स्मृतः। लोहपृष्ठस्तमस्तेषामविधेयस्तु सप्तमः ।। ३९.

चौथं 'अप्रतिष्ठ' आहे; पाचवं 'अवीची' असं म्हणतात. सहावं 'लोहरुंद' आहे, आणि सातवं 'अविधेय' असं ओळखलं जातं.

घोरत्वाद्रौरवः प्रोक्तः साम्भको दहनः स्मृतः। सुदारुणस्तु शीतात्मा तस्याधस्तात्तपोऽधमः ।। ३९.

त्याच्या भीषणतेमुळे त्याला 'रौरव' असं म्हणतात; 'सांभक' हा जळणारा म्हणून ओळखला जातो. 'सुदारुण' फारच थंड आहे, आणि त्याच्या खाली सर्वात नीच उष्णता आहे.

सर्पो निकृन्तनः प्रोक्तः कालसूत्रेति दारुणः। अप्रतिष्ठे स्थितिर्नास्ति भ्रमस्तस्मिन्सुदारुणः ।। ३९.

'निकृंतन' नावाचा सर्प 'कालसूत्र' म्हणून भीषण मानला जातो. 'अप्रतिष्ठ' मध्ये कुठलीही स्थिरता नाही; तिथे भटकंती फारच कठीण असते.

अवीचिर्दारुणः प्रोक्तो यन्त्रसंपीडनाच्च सः। तस्मात्सुदारुणो लोहः कर्म्मणां क्षयणाच्च सः ।। ३९.

'अवीची' हा यंत्रांच्या छळामुळे अत्यंत भयंकर आहे असं म्हणतात. म्हणून 'लोहरुंद' फारच कठोर आहे, कारण तिथे कर्मांचा नाश होतो.

तथाभूतो शरीरत्वादविधिभ्यस्तु स स्मृतः। पीडबन्धवधासङ्गादप्रतीकारलक्षणः ।। ३९.

अशा अवस्थेमुळे, शरीराच्या स्थितीमुळे, तो चुकीच्या कृत्यांमुळे ओळखला जातो; यात वेदना, बंधन, हत्या आणि संग यांचा अनुभव येतो, आणि काहीही उपाय नसतो.

ऊर्द्ध्वं सैलमितास्ते तु निरालोकाश्च ते स्मृताः। दुःखोत्कर्षस्तु सर्वेषु ह्यधर्मस्य निमित्ततः ।। ३९.

वरती, हे पर्वतांच्या मापाने मोजले जातात आणि ते सर्व अंधारात आहेत असं मानलं जातं. या सगळ्यांमध्ये दुःखाची तीव्रता अधर्मामुळेच आहे.

ऊर्द्ध्वं लोकैः समावेतौ निरालोकौ च तावुभौ। कूटाङ्गारप्रमाणैश्च शरीरी मूत्रनायकः ।। ३९.

वरती, दोन्ही लोकांमध्ये एकत्र येतात आणि ते अंधारात असतात. देहधारी जिवाला अंगारांच्या राशीने मोजलं जातं आणि तो मुताच्या प्रवाहाने नेला जातो.

उपभोगसमर्थैस्तु सद्यो जायन्ति कर्मभिः। दुःख प्रकर्षश्चोग्रत्वं तेषु सर्वेषु वै स्मृतः ।। ३९.

भोग घेण्यास समर्थ असणाऱ्यांसाठी, कर्मामुळे लगेचच फळ मिळतं. या सर्व ठिकाणी दुःखाची तीव्रता आणि भीषणता ओळखली जाते.

यातनाश्चाप्यसंख्येया नारकाणां तथा स्मृताः। दुःखोत्कर्षस्तु सर्वेषु ह्यधर्मस्य निमित्ततः ।। ३९.

नरकवासीयांसाठी अनंत यातना आहेत असंही मानलं जातं. या सर्व ठिकाणी दुःखाची तीव्रता अधर्मामुळेच आहे.

तिर्यग्योनौ प्रसूयन्ते कर्मशेषे गते ततः। देवाश्च नारकाश्चैव ह्यूर्द्ध्वं चाधश्च संस्थिताः ।। ३९.

कर्माचा उरलेला भाग संपल्यावर, ते प्राणी योनीत जन्म घेतात. देव आणि नरकवासी वर आणि खाली स्थित आहेत.

धर्माधर्मनिमित्तेन सद्यो जायन्ति मूर्त्तयः। उपभोगार्थमुत्पत्तिरौपपत्तिककर्मतः ।। ३९.

धर्म आणि अधर्मामुळे लगेचच विविध रूपे निर्माण होतात. भोगासाठी जन्म होतो, आणि तो पूर्वजन्मीच्या कर्मानुसार असतो.

पश्यन्ति नारकान्देवा ह्यधोवक्रान् ह्यधोगतान्। नारकाश्च तथा देवान् सर्वान्पश्यन्त्यधो मुखान् ।। ३९.

देव वरून खाली जाणाऱ्या आणि खाली पडलेल्या नरकवासीयांना पाहतात; तसेच नरकवासी सर्व देवांना खाली तोंड करून पाहतात.

अनग्रमूलता यस्माद्धारणाश्च स्वभावतः। तस्मादूर्द्ध्वमधोभावो लोकालोके न विद्यते ।। ३९.

कारण, इथे कुठलाही मूळ किंवा आधार नाही आणि धरून ठेवणं हे स्वभावतःच आहे; म्हणून वर किंवा खाली, लोक किंवा अलोक असा भेद राहत नाही.

एषा स्वाभाविकी संज्ञा लोकालोके प्रवर्त्तते। अथाब्रुवन्पुनर्वायुं ब्राह्मणाः सत्रिणस्तदा ।। ३९.

ही नैसर्गिक संज्ञा लोक आणि अलोक यामध्ये चालू असते. त्यानंतर, यज्ञासाठी एकत्र आलेले ब्राह्मण पुन्हा वायूला म्हणाले.

ऋषय ऊचुः।। सर्वेषामेव भूतानां लोकालोकनिवासिनाम्। संसारे संसरन्तीह यावन्तः प्राणिनश्च तान् ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: सर्व लोक आणि अलोकात राहणाऱ्या जीवांपैकी, या संसारात जितके प्राणी फिरतात—

सह्ख्यया परिसङ्ख्याय ततः प्रब्रूहि कृत्स्नशः। ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा मारुतो वाक्यमब्रवीत् ।। ३९.

त्यांची संख्या आणि मोजणी करून आम्हाला पूर्णपणे सांग. ऋषींचे हे बोल ऐकून, मारुताने उत्तर दिलं.

वायुरुवाच।। न शक्या जन्तवः कृत्स्नाः प्रसंख्यातुं कथञ्चन। अनाद्यन्ताश्च संकीर्णा ह्यप्यूहेन व्यवस्थिताः। गणना विनिवृत्तैषामानन्त्येन प्रकीर्त्तिताः ।। ३९.

वायू म्हणाले: सर्व जीवांची मोजणी कधीच शक्य नाही. ते अनादि आणि अनंत आहेत, एकमेकांत मिसळलेले आहेत, आणि केवळ कल्पनेनेच ठरवलेले आहेत. त्यांच्या अनंततेमुळे त्यांची गणना सोडून दिली आहे, असं सांगितलं आहे.

न दिव्यचक्षुषा ज्ञातुं शक्या ज्ञानेन वा पुनः। चक्षुषा वै प्रसंख्यातुमतो ह्यन्ते नराधिपः ।। ३९.

राजा, हे लक्षात ठेव, हे दिव्यदृष्टीने किंवा केवळ ज्ञानाने समजू शकत नाही; फक्त मोजणीच्या नजरेतूनच त्याचा शेवट ठरवता येतो.

अनाध्यानादवेद्यत्वान्नैव प्रश्नो विधीयते। ब्रह्मणा संज्ञितं यत्तु संख्यया तन्निबोधत ।। ३९.

ध्यानाने किंवा जाणिवेने हे समजू शकत नाही, म्हणून यावर प्रश्न विचारला जात नाही; पण ब्रह्मदेवाने जी संख्या सांगितली आहे, ती नीट समजून घ्या.

यः सहस्रतमो भागः स्थावराणां भवेदिह। पार्थिवाः कृमयस्तावत्संसेकाद्येषु सम्भवाः ।। ३९.

येथे स्थावर जीवांचा हजारावा भाग विचारात घेतला जातो; त्यातल्या पृथ्वीवरील कीटक ओलाव्यातून जन्मतात.

संसेकजानाम्भागेन सहस्रेणैव सम्मिताः। औदका जन्तवः सर्वे निश्चयात्तद्विचारितम् ।। ३९.

ओलाव्यातून जन्मणाऱ्या जीवांचा हजारावा भाग म्हणजे सर्व जलचर प्राणी; हे निश्चितपणे ठरवले गेले आहे.

सहस्रेणैव भागेन सत्वानां सलिलौकसाम् । विहङ्गमास्तु विज्ञेया लौकिकास्ते च सर्वशः ।। ३९.

जलचर जीवांचा हजारावा भाग म्हणजे जलात राहणारे पक्षी; असे सर्व लौकिक पक्षी यात समाविष्ट आहेत.

यः सहस्रतमो भागस्तेषां वै पक्षिणां भवेत्। पशवस्तत्समा ज्ञेया लौकिकास्तु चतुष्पदाः ।। ३९.

त्या पक्ष्यांपैकी हजारावा भाग विचारात घ्या; तेवढेच लौकिक चौपाद प्राणी, म्हणजेच जमिनीवर राहणारे प्राणी आहेत.