वायुपुराणम्

प्राणोऽपानस्तथोदानः समानो व्यान एव च। चक्षुः श्रोत्रं तथा प्राणः स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा ।। ५.

प्राण, अपान, उदान, समान, व्यान; तसेच डोळे, कान, प्राण, स्पर्श, बुद्धी आणि मन — ही नावे आहेत.

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च। नामान्येतानि पूर्वन्तु तुषितानां स्मृतानि ह ।। ५.

प्राण, अपान, उदान, समान आणि व्यान — ही तुषितांमध्ये पूर्वी ओळखली गेलेली नावे आहेत.

वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः । धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानलोऽनिलः। प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ।। ५.

वसुचे पुत्र वसु म्हणून ओळखले जातात, ते साध्यांचे लहान भाऊ मानले गेले आहेत. धर, ध्रुव, सोम, आप, अनल, अनिल, प्रत्युष आणि प्रभास — हे आठ वसु प्रसिद्ध आहेत.

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा। ध्रुवपुत्रो भवो नाम्ना कालो लोकप्रकालनः ।। ५.

धराचा पुत्र म्हणजे द्रविण, आणि हुतहव्यवाह हाही त्याचा पुत्र आहे. ध्रुवाचा पुत्र भाव नावाचा आहे, जो काळ म्हणूनही ओळखला जातो आणि जगांचे प्रकटीकरण करणारा आहे.

सोमस्य भगवान् वर्चा बुधश्च ग्रहबोधनः। रोहिण्यां तौ समुत्पन्नौ त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ ।। ५.

सोमाचे तेजस्वी पुत्र म्हणजे वर्चा आणि बुध, जो ग्रहांचा जाणकार आहे. हे दोघेही रोहिणीपासून जन्मले आणि तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहेत.

धारोर्मिकलिलाश्चैव त्रयश्चन्द्रमसः सुताः। आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च ।। ५.

धराचे पुत्र मिकलिला आहेत; चंद्राचे तीन पुत्रही सांगितले आहेत. आपचा पुत्र वैतंड्य, तसेच शम आणि शांत हे आहेत.

स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः। अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत। तस्य शाखो विशखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजाः ।। ५.

स्कंद, ज्याला सनत्कुमार असेही म्हणतात, तो तेजाच्या पायापासून जन्मला. अग्नीचा पुत्र कुमार म्हणजे शरांचा गटात जन्मलेला आहे. त्याच्या शाखा म्हणजे शाक, विशाख आणि नैगमेय, हे त्याच्या पाठीवरून जन्मले.

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः। अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च ।। ५.

अनिलाची पत्नी शिवा आहे. तिचा पुत्र मनोजव आहे. अनिलाचे दोन पुत्र आहेत — अविज्ञातगती आणि मनोजव.

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्र ऋषिर्नाम्ना तु देवलः। द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ ।। ५.

प्रत्युषाचा पुत्र म्हणजे ऋषी देवल, असे ओळखले जाते. देवलाचे दोन पुत्र होते — क्षमावत आणि मनीषीण, हे दोघेही विद्वान होते.

बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी। योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता विचरत्युत ।। ५.

बृहस्पतीची बहीण ही एक श्रेष्ठ, ब्रह्मचारिणी स्त्री आहे. ती योगसिद्धा असून, संपूर्ण जगात आसक्ती न ठेवता वावरते.

प्रभासस्य तु या भार्या वसूनामष्टमस्य ह। विश्वकर्मा सुतस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः ।। ५.

प्रभास, जो वसूंमध्ये आठवा आहे, त्याची पत्नीने विश्वकर्मा या शिल्पकार प्रजापतीला जन्म दिला.

स कर्त्ता सर्वशिल्पानां त्रिदशानाञ्च वर्द्धकिः। भूषणानाञ्च सर्वेषां कर्त्ता कारयिता च सः ।। ५.

तो सर्व कलांचा कर्ता आहे आणि देवतांचा मुख्य बांधकामकार आहे. तो सर्व प्रकारच्या दागिन्यांचा निर्माता आणि घडवणारा आहे.

सर्वेषाञ्च विमानानि दैवतानां करोति सः। मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पानि शिल्पिनः ।। ५.

तो सर्व देवतांची विमाने तयार करतो. मानवातील शिल्पकार त्याच्या कलांवर आपली उपजीविका करतात.

विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः। क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः कामो धुनिस्तथा ।। ५.

विश्वदेव हे दहा असून, ते विश्वा या मातेकडून जन्मले आणि प्रसिद्ध आहेत. त्यांची नावे — क्रतु, दक्ष, श्रव, सत्य, काळ, काम, धुनी — अशी आहेत.

कुरुवान् प्रभवांश्चैव रोचमानश्च ते दश। धर्मपुत्राः स्मृता ह्येते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः ।। ५.

कुरुवान, प्रभवान आणि रोचमान — हे दहा, धर्माचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात आणि शुभ विश्वेच्या पोटी जन्मले आहेत.

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः । मुहूर्त्ताश्च मुहूर्त्तायां घोषं लम्बा व्यजायत ।। ५.

मरुत्वतीपासून मरुत्वंत, ज्यांना भानव असेही म्हणतात, ते भानूचे पुत्र आहेत. मुहूर्ता पासून मुहूर्त, आणि लांबा पासून घोष जन्मला.

सङ्कल्पायान्तु संजज्ञे विद्वान् सङ्कल्प एव च। नागवीथ्यस्तु जाम्याञ्च पथत्रयसमाश्रिताः ।। ५.

संकल्पा पासून विद्वान संकल्प जन्मला. नागवीथीच्या सौभाग्यवतीपासून तीन मार्गांचे अनुयायी जन्मले.

पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्यां व्यजायत। एष सर्गः समाख्यातो विद्वान् धर्मस्य शाश्वतः ।। ५.

पृथ्वीशी संबंधित सर्व काही अरुंधतीपासून उत्पन्न झालं; हे निर्माण, हे ज्ञानी, धर्माचा शाश्वत नियम आहे असं सांगितलं जातं.

मुहूर्त्ताश्चैव तिथ्यश्च पतिभिः सह सुव्रताः। नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत ।। ५.

म्हणूनच मी आता मुहूर्त आणि तिथी, त्यांचे प्रमुख देवतांसह, त्यांची नावं सांगणार आहे; तू लक्षपूर्वक ऐक.

अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समासतः। मुहूर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रविदस्तथा ।। ५.

दिवस-रात्र यांचे विभाग, आणि नक्षत्रांचा संक्षिप्त उल्लेख; सर्व मुहूर्त आणि दिवस-रात्र जाणणारेही सांगितले आहेत.

अहोरात्रकलानान्तु षट्‌शतीत्यधिका स्मृता। रवेर्गतिविशेषेण सर्वेषु ऋतुमिच्छतः ।। ५.

दिवस-रात्र यांच्या विभागांची संख्या सहाशेच्या थोडी जास्त मानली जाते; सूर्याच्या विशेष गतीनुसार, ऋतू जाणू इच्छिणाऱ्यांसाठी हे सांगितलं आहे.

ततो वेदविदश्चैतां तिथिमिच्छन्ति पर्वसु। अविशेषेषु कालेषु योज्यः स पितृदानतः ।। ५.

म्हणून वेदज्ञ लोक पर्वकाळी ही तिथी निवडतात; वेळेचा विशेष फरक नसताना, ती पितरांना दान देताना जोडावी.

रौद्रः सार्वस्तथा मैत्रः पिण्ड्यवासव एव च। आप्योऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः ।। ५.

रौद्र, सार्व, मैत्र, पिंड्यवासव, आप्य, वैश्वदेव, ब्राह्म आणि मध्यान्हाशी संबंधित असा एक — ही त्यांची नावं आहेत.

प्राजापत्यस्तथा ऐन्द्रस्तथेन्द्रो निऋतिस्तथा। वारुणश्च तथार्यम्णो भागाश्चापि दिनाश्रिताः ।। ५.

प्राजापत्य, ऐंद्र, इंद्र, निरृति, वारुण आणि अर्यमा यांचे भाग — हेही दिवसाशी संबंधित आहेत.

एते दिनमुहूर्त्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः। शङ्कुच्छायानिशेषेण वोदेतव्याः प्रमाणतः ।। ५.

हे दिवसातील मुहूर्त सूर्याने निर्माण केले आहेत; शंकूच्या सावलीने यांचे मोजमाप अचूकपणे ठरवावे.

अजास्तथाहिर्बुध्न्यश्च पूषा हि यमदेवताः। आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च ।। ५.

अजा, अहिर्बुध्न्य, पूषा, यम, आग्नेय आणि प्राजापत्य — हेही लक्षात ठेवावेत.

ब्रह्मसौम्यस्तथादित्यो बार्हस्पत्योऽथ वैष्णवः। सावित्रोऽथ तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः ।। ५.

ब्रह्मसौम्य, आदित्य, बृहस्पत्य, वैष्णव, सावित्र, त्वष्टृ आणि वायव्य — हाच त्यांचा संग्रह आहे.

एकरात्रिमुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च। इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नालिकाः पादिकास्तथा। कालावस्थास्विगास्त्वेते मुहूर्ता देवताः स्मृताः ।। ५.

एका रात्रीचे पंधरा मुहूर्त आहेत, ते क्रमाने सांगितले आहेत; चंद्राच्या गतीने आणि उदयाने नाळिका व पादिका समजाव्यात; या काळाच्या विभागांमध्ये हेच मुहूर्तांचे देवता मानले जातात.

सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च। दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् ।। ५.

सर्व ग्रहांसाठी तीन स्थानं ठरवली आहेत — दक्षिण, उत्तर आणि मध्यम; ती योग्य क्रमाने जाणून घ्यावीत.