वायुपुराणम्

ताराग्रहाणां सर्व्वेषामधस्ताच्चरते बुधः। तस्योर्द्ध्वञ्चरते शुक्रस्तस्मादूर्द्ध्वं च लोहितः ।। ३९.

सर्व तारे आणि ग्रहांमध्ये बुध सगळ्यांच्या खाली फिरतो. त्याच्या वर शुक्र फिरतो, आणि त्याच्या वर मंगळ आहे.

ततो बृहस्पतिश्चोर्द्ध्वं तस्मादूर्द्ध्वं शनैश्चरः। ऊर्द्ध्वं शतसहस्रन्तु योजनानां शनैश्चरात् ।। ३९.

मंगळाच्या वर बृहस्पती, त्याच्या वर शनी आहे. शनिच्या वर शंभर हजार योजन उंच सप्तर्षींचे स्थान आहे.

सप्तर्षिमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते। ऋषिभिस्तु सहस्राणां शतादूर्द्ध्वं विभाव्यते ।। ३९.

संपूर्ण सप्तर्षीमंडळ वर चमकत असते. ऋषींना ते शंभर हजार योजन उंच भासते.

योऽसौ तारामये दिव्ये विमाने ह्रस्वरूपके। उत्तानपादपुत्रोऽसौ मेढिभूतो ध्रुवो दिवि ।। ३९.

जो त्या दिव्य, ताऱ्यांनी भरलेल्या, लहान आकाराच्या विमानात आहे, तो उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव आकाशात स्थिर आहे.

त्रैलोक्यस्यैष उत्सेधो व्याख्यातो योजनैर्मया। मन्वन्तरेषु देवानामिज्या यत्रैव लौकिकी ।। ३९.

अशा रीतीने मी तीनही लोकांचा उंची योजनांनी सांगितला. प्रत्येक मन्वंतरात देवांची पूजा तिथे लोकरीतीने होते.

वर्णाश्रमेभ्य इज्या तु लोकेऽस्मिन्या प्रवर्त्तते। सर्वेषां देवयोनीनां स्थितिहेतुः सवै स्मृतः ।। ३९.

या जगात वर्ण आणि आश्रम यांच्यानुसार पूजा केली जाते. सर्व देवयोनींच्या अस्तित्वाचे कारण म्हणून त्याची आठवण केली जाते.

त्रैलोक्यमेतद्वयाख्यातमत ऊर्द्ध्वं निबोधत। ध्रुवा दूर्द्ध्वं महर्लोको यस्मिस्ते कल्पवासिनः। एकयोजनकोटी सा इत्येवं निश्चयं गतम् ।। ३९.

तीनही लोकांची माहिती सांगितली. आता पुढे ऐका — ध्रुवाच्या वर महर्लोक आहे, जिथे कल्पवासी राहतात, आणि ते दहा दशलक्ष योजन दूर आहे.

द्वे कोट्यौ तु महर्लोकाद्यस्मिंस्ते कल्पवासिनः। यत्र ते ब्रह्मणः पुत्रा दक्षाद्याः साधकाः स्मृताः ।। ३९.

महर्लोकापासून दोन कोटी योजन पुढे ते कल्पवासी राहतात. तिथे ब्रह्माचे पुत्र, जसे दक्ष, हे सिद्ध लोक आहेत.

चतुर्गुणोत्तरादूर्द्ध्वं जनलोकात्तपः स्मृतम्। वैराजा यत्र ते देवा भूतदाहविवर्जिताः ।। ३९.

जनलोकापेक्षा चारपट उंच तपोलोक आहे. तिथे वैराज देव राहतात, जे पुन्हा जन्माच्या तापापासून मुक्त आहेत.

षड्गुणन्तु तपोलोकात्सत्यलोकान्तरं स्मृतम्। अपुनर्मारकामानां ब्रह्मलोकः स उच्यते ।। ३९.

तपोलोकापासून सत्यलोकापर्यंतचं अंतर सहापट आहे, असं सांगितलं जातं. या प्रदेशाला ब्रह्मलोक म्हणतात, जिथे इच्छांचा त्याग केलेले लोक पुन्हा जन्म घेत नाहीत.

यस्मान्न च्यवते भूयो ब्रह्माणं स उपासते । एककोटिर्योजनानां पञ्चाशन्नियुतानि तु ।। ३९.

जिथून पुन्हा कोणी खाली पडत नाही, असं हे स्थान आहे. ब्रह्माची उपासना करणारे तेथे पोहोचतात. या ब्रह्मलोकाचं क्षेत्रफळ पन्नास कोटी योजने इतकं असून, ते दहा लाखांनी गुणिले आहे.

ऊर्द्ध्वं भागस्ततोऽण्डस्य ब्रह्मलोकात्परः स्मृतः। चतुरश्चैव कोट्यस्तु नियुताः पञ्चषष्टि च ।। ३९.

या ब्रह्मलोकाच्या वरती अंडाचं वरचं टोक आहे, असं मानलं जातं. त्याचं माप चारशे कोटी आणि पासष्ट लाख योजने एवढं आहे.

एषोऽर्द्धंशप्रचारोऽस्य गत्यन्तश्चापरः स्मृतः। ध्रवाग्रमेतद्वयाख्यातं योजनाग्राद्यथाश्रुतम् ।। ३९.

हे अर्ध्या भागाचं क्षेत्र मानलं जातं, आणि दुसरं टोक म्हणजे गतीचा शेवट. ध्रुव आणि अग्र या दोन्ही टोकांचं योजनेनुसार माप असं सांगितलं आहे.

अधोगतीनां वक्ष्यामि भूतानां स्थानकल्पनाम्। गच्छन्ति घोरकर्म्माणः प्राणिनो यत्र कर्म्मभिः ।। ३९.

आता मी खाली जाणाऱ्या जीवांच्या ठिकाणांची मांडणी सांगतो, जिथे भयंकर कर्म करणारे प्राणी आपल्या कर्मानुसार जातात.

नरको रौरवो रोधः सूकरस्ताल एव च। तप्तकुम्भो महाज्वालः शबलोऽथ विमोचनः ।। ३९.

रौरव, रोध, सूकर, ताल, तप्तकुंभ, महाज्वाळ, शबल आणि विमोचन हे नरक आहेत.

कृमी च कृमिभक्षश्च लालाभक्षो विशंसनः । अधःशिराः पूयवहो रुधिरान्धस्तथैव च ।। ३९.

तसंच कृमी, कृमिभक्ष, लाळाभक्ष, विशंसन, अधःशिरा, पूयवह आणि रुधिरांध हे नरकही आहेत.

तथा वैतरणं कृष्णमसिपत्रवनं तथा। अग्निज्वालो महाघोरः संदंशोऽथ श्वभोजनः ।।३९.

तसेच, वैतरणी, कृष्ण, असिपत्रवन, अग्निज्वाळ, महाघोर, संदंश आणि श्वभोजन हेही नरक आहेत.

तमश्च कृष्णसूत्रश्च लोहश्चाप्यसिजस्तथा। अप्रतिष्ठोऽथ वीच्यश्वनरका ह्येवमादयः ।। ३९.

तसंच तम, कृष्णसूत्र, लोह, असिज, अप्रतिष्ठ, वीच्य आणि असे इतर नरक आहेत.

तामसा नरकाः सर्वे यमस्य विषये स्थिताः। येषु दुष्कृतकर्माणः पतन्तीह पृथक्पृथक् ।। ३९.१५० भूमेरधस्तात्ते सर्वे रौरवाद्याः प्रकीर्त्तिताः। रौरवे कूटसाक्षी तु मिथ्या यश्चाभिशंसति। क्रूरग्रहे पक्षवादी ह्यसत्यः पतते नरः ।। ३९.

हे सर्व नरक अंधाराने व्यापलेले असून, यमाच्या प्रदेशात आहेत. जिथे पापी माणसं वेगवेगळ्या नरकात पडतात.

रोधे गोघ्नो ब्रूणहा च ह्यग्निदाता पुरस्य च। सूकरे ब्रह्महा मज्जेत्सुरापः स्वर्णतस्करः ।। ३९.

पृथ्वीच्या खाली हे सर्व रौरव वगैरे नरक आहेत. रौरव नरकात खोटं साक्ष देणारा आणि खोट्या आरोप करणारा पडतो. क्रूरग्रह नरकात दोषीची बाजू घेणारा आणि असत्य बोलणारा माणूस पडतो.

ताले पतेत्क्षत्रियहा हत्वा वैश्यञ्च दुर्गतिम्। ब्रहमहत्याञ्च यः कुर्याद्यश्च स्याद्गुरुतल्पगः ।। ३९.

रोध नरकात गायीचा वध करणारा, गर्भहत्या करणारा, आग लावणारा आणि गाव उद्ध्वस्त करणारा पडतो. सूकर नरकात ब्राह्मणहत्यारा, मद्यपान करणारा आणि सोनं चोरणारा बुडतो.

तप्तकुम्भी स्वसागामी तथा राजभटश्च यः। तप्तलोहे चाश्ववणिक्तथा बन्धनरक्षिता ।। ३९.

ताल नरकात क्षत्रियहत्यारा पडतो, आणि जो वैश्याचा वध करतो त्याला मोठी दुर्दशा भोगावी लागते. ब्राह्मणहत्येचं पाप करणारा किंवा गुरुच्या पत्नीला स्पर्श करणारा तिथेच पडतो.

साध्वीविक्रयकर्त्ता च यस्तु भक्तं परित्यजेत्। महाज्वाले दुहितरं स्नुषां गच्छति यस्तु वै ।। ३९.

तप्तकुंभ नरकात आपल्या बहिणीकडे जाणारा आणि राजाचा सेवक पडतो. तप्तलोह नरकात घोड्याचा व्यापारी आणि कारागृहाचा रक्षक पडतो.

वेदो विक्रीयते येन वेदं दूषयते च यः। गुरूंश्चैवावमन्यन्ते वाक्क्रोशैस्ताडयन्ति च ।। ३९.

जो सती स्त्री विकतो किंवा भक्ताला सोडून देतो तो महाज्वाळ नरकात पडतो. जो आपल्या मुलीकडे किंवा सूनाकडे जातो तोही तिथेच जातो.

अगम्यगामीच नरो नरकं शबलं व्रजेत्। विमोहे पतिते चौरे मर्यादां यो भिनत्ति वै ।। ३९.

जो वेद विकतो, वेदाचा अपमान करतो, गुरुंचा अवमान करतो, किंवा त्यांना शब्दांनी शिव्या देतो किंवा मारतो, तो शबल नरकात पडतो.

दुरध्वं कुरुते यस्तु कीटलोहं प्रपद्यते। देवब्राह्मणविद्वेष्टा गुरूणाञ्चाप्यपूजकः। रत्नं दूषयते यस्तु कृमिभक्ष्यं प्रपद्यते ।। ३९.

जो वाईट मार्गाने जातो तो कीटलोहमध्ये पडतो. देव किंवा ब्राह्मणांचा द्वेष करणारा, गुरुंचा सन्मान न करणारा किंवा रत्नाचा अपमान करणारा कृमिभक्ष नरकात पडतो.

पर्य्यश्नाति य एकोऽन्यो ब्राह्मणीं सुहृदः सुताम्। लालाभक्षे स पतति दुर्गन्धे नरके गतः ।। ३९.

जो दुसऱ्याची पत्नी, मित्राची मुलगी किंवा ब्राह्मणाची पत्नी घेऊन वाईट कृत्य करतो, तो लाळाभक्ष या दुर्गंधी नरकात पडतो.

काण्डकर्त्ता कुलालश्च निष्कहर्त्ता चिकित्सकः। आरा मेष्वग्निदाता यः पतते स विशंसने ।। ३९.

जो पुरुष एकटा किंवा दुसऱ्यासोबत ब्राह्मण स्त्री, मित्र किंवा मुलीचा अपमान करतो, तो घाण वास येणाऱ्या लाळाभक्षक नरकात पडतो.

असत्प्रतिग्रही यश्च तथैवायाज्ययाजकः। नक्षत्रैर्जीवितो यश्च नरो गच्छत्यधोमुखम् ।। ३९.

जो चुकीची दानं घेतो, अयोग्य लोकांसाठी यज्ञ करणारा पुजारी, किंवा जो नक्षत्रांवर आपला उदरनिर्वाह करतो, असा मनुष्य उलटा खाली नरकात जातो.