वायुपुराणम्

द्वादशाङ्गुलपर्व्वाणि वितस्तिस्थानमुच्यते। रत्निश्चाङ्गुलपर्वाणि विज्ञेयो ह्येकविंशतिः ।। ३९.

बारा अंगुळांच्या सांध्यांना विटस्ति असं म्हणतात आणि एकवीस अंगुळांच्या सांध्यांना रत्नि म्हणतात.

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादङ्गुलानि तु। किष्कुर्द्विरत्निर्विज्ञेयो द्विचत्वारिंशदङ्गुलः ।। ३९.

हाताच्या लांबीला चोवीस बोटांची माप असते. मनगट म्हणजे दोन हातांची लांबी, ती ब्येचाळीस बोटांची समजावी.

षण्णवत्यङ्गुलञ्चैव धनुराहुर्मनीषिणः। एतद्गव्यूतिसंख्यायां पादानां धनुषः स्मृतः ।। ३९.

ज्ञानी लोक म्हणतात, धनुष्याची लांबी शहाण्णव बोटांची असते. गव्युतिच्या मापात पाय आणि धनुष्य यांची हीच गणना आहे.

धनुर्दण्डो युगं नाली तुल्यान्येतान्यथाङ्गुलैः। धनुषस्त्रिशतं नल्वमाहुः संख्याविदो जनाः ।। ३९.

धनुष्य, काठी, जू आणि नळी — या सगळ्यांची बोटांप्रमाणे माप सारखीच आहे. मोजमाप जाणणारे लोक सांगतात, तीनशे धनुष्य म्हणजे एक नल्वा होतो.

धनुःसहस्रे द्वे चापि गव्यूतिरुपदिश्यते। अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनन्तु विधीयते ।। ३९.

दोन हजार धनुष्य हे एक गव्युति मानले जाते. आठ हजार धनुष्य म्हणजे एक योजन ठरवले आहे.

एतेन धनुषा चैव योजनं तु समाप्यते। एतत्सहस्रं विज्ञेयं शक्रक्रोशान्तरन्तथा ।। ३९.

अशा प्रकारे धनुष्याच्या मापाने एक योजन पूर्ण होते. अशा हजार योजनांना इंद्राच्या दोन आरोळ्यांमधील अंतर म्हणतात.

योजनानान्तु संख्यातं संख्याज्ञानविशारदैः। एतेन योजनाग्रेण श्रृणुध्वं ब्रह्मणोऽन्तरम् ।। ३९.

मोजमाप जाणणाऱ्यांनी योजनांची संख्या ठरवली आहे. या योजनांच्या मापाने आता ब्रह्मापर्यंतचे अंतर ऐका.

महीतलात्सहस्राणां शतादूर्द्ध्वं दिवाकरः। दिवाकरात्सहस्रेण तावदूर्द्ध्वं निशाकरः ।। ३९.

पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून सूर्य शंभर हजार योजन उंच आहे. सूर्यापासून पुन्हा हजार योजन वर चंद्र आहे.

पूर्णं शतसहस्रन्तु योजनानां निशाकरात्। नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते ।। ३९.

चंद्रापासून पूर्ण शंभर हजार योजन वर संपूर्ण नक्षत्रमंडळ प्रकाशते.

शतं सहस्रं संख्यातो मेरुर्द्विगुणितं पुनः। ग्रहान्तरमथैकैकमूर्द्ध्वं नक्षत्रमण्डलात् ।। ३९.

मेरू पर्वताची लांबी शंभर हजार योजन सांगितली आहे, आणि पुन्हा त्याच्या दुप्पट. नंतर प्रत्येक ग्रह नक्षत्रमंडळाच्या वर एकेक करून आहे.

ताराग्रहाणां सर्व्वेषामधस्ताच्चरते बुधः। तस्योर्द्ध्वञ्चरते शुक्रस्तस्मादूर्द्ध्वं च लोहितः ।। ३९.

सर्व तारे आणि ग्रहांमध्ये बुध सगळ्यांच्या खाली फिरतो. त्याच्या वर शुक्र फिरतो, आणि त्याच्या वर मंगळ आहे.

ततो बृहस्पतिश्चोर्द्ध्वं तस्मादूर्द्ध्वं शनैश्चरः। ऊर्द्ध्वं शतसहस्रन्तु योजनानां शनैश्चरात् ।। ३९.

मंगळाच्या वर बृहस्पती, त्याच्या वर शनी आहे. शनिच्या वर शंभर हजार योजन उंच सप्तर्षींचे स्थान आहे.

सप्तर्षिमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते। ऋषिभिस्तु सहस्राणां शतादूर्द्ध्वं विभाव्यते ।। ३९.

संपूर्ण सप्तर्षीमंडळ वर चमकत असते. ऋषींना ते शंभर हजार योजन उंच भासते.

योऽसौ तारामये दिव्ये विमाने ह्रस्वरूपके। उत्तानपादपुत्रोऽसौ मेढिभूतो ध्रुवो दिवि ।। ३९.

जो त्या दिव्य, ताऱ्यांनी भरलेल्या, लहान आकाराच्या विमानात आहे, तो उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव आकाशात स्थिर आहे.

त्रैलोक्यस्यैष उत्सेधो व्याख्यातो योजनैर्मया। मन्वन्तरेषु देवानामिज्या यत्रैव लौकिकी ।। ३९.

अशा रीतीने मी तीनही लोकांचा उंची योजनांनी सांगितला. प्रत्येक मन्वंतरात देवांची पूजा तिथे लोकरीतीने होते.

वर्णाश्रमेभ्य इज्या तु लोकेऽस्मिन्या प्रवर्त्तते। सर्वेषां देवयोनीनां स्थितिहेतुः सवै स्मृतः ।। ३९.

या जगात वर्ण आणि आश्रम यांच्यानुसार पूजा केली जाते. सर्व देवयोनींच्या अस्तित्वाचे कारण म्हणून त्याची आठवण केली जाते.

त्रैलोक्यमेतद्वयाख्यातमत ऊर्द्ध्वं निबोधत। ध्रुवा दूर्द्ध्वं महर्लोको यस्मिस्ते कल्पवासिनः। एकयोजनकोटी सा इत्येवं निश्चयं गतम् ।। ३९.

तीनही लोकांची माहिती सांगितली. आता पुढे ऐका — ध्रुवाच्या वर महर्लोक आहे, जिथे कल्पवासी राहतात, आणि ते दहा दशलक्ष योजन दूर आहे.

द्वे कोट्यौ तु महर्लोकाद्यस्मिंस्ते कल्पवासिनः। यत्र ते ब्रह्मणः पुत्रा दक्षाद्याः साधकाः स्मृताः ।। ३९.

महर्लोकापासून दोन कोटी योजन पुढे ते कल्पवासी राहतात. तिथे ब्रह्माचे पुत्र, जसे दक्ष, हे सिद्ध लोक आहेत.

चतुर्गुणोत्तरादूर्द्ध्वं जनलोकात्तपः स्मृतम्। वैराजा यत्र ते देवा भूतदाहविवर्जिताः ।। ३९.

जनलोकापेक्षा चारपट उंच तपोलोक आहे. तिथे वैराज देव राहतात, जे पुन्हा जन्माच्या तापापासून मुक्त आहेत.

षड्गुणन्तु तपोलोकात्सत्यलोकान्तरं स्मृतम्। अपुनर्मारकामानां ब्रह्मलोकः स उच्यते ।। ३९.

तपोलोकापासून सत्यलोकापर्यंतचं अंतर सहापट आहे, असं सांगितलं जातं. या प्रदेशाला ब्रह्मलोक म्हणतात, जिथे इच्छांचा त्याग केलेले लोक पुन्हा जन्म घेत नाहीत.

यस्मान्न च्यवते भूयो ब्रह्माणं स उपासते । एककोटिर्योजनानां पञ्चाशन्नियुतानि तु ।। ३९.

जिथून पुन्हा कोणी खाली पडत नाही, असं हे स्थान आहे. ब्रह्माची उपासना करणारे तेथे पोहोचतात. या ब्रह्मलोकाचं क्षेत्रफळ पन्नास कोटी योजने इतकं असून, ते दहा लाखांनी गुणिले आहे.

ऊर्द्ध्वं भागस्ततोऽण्डस्य ब्रह्मलोकात्परः स्मृतः। चतुरश्चैव कोट्यस्तु नियुताः पञ्चषष्टि च ।। ३९.

या ब्रह्मलोकाच्या वरती अंडाचं वरचं टोक आहे, असं मानलं जातं. त्याचं माप चारशे कोटी आणि पासष्ट लाख योजने एवढं आहे.

एषोऽर्द्धंशप्रचारोऽस्य गत्यन्तश्चापरः स्मृतः। ध्रवाग्रमेतद्वयाख्यातं योजनाग्राद्यथाश्रुतम् ।। ३९.

हे अर्ध्या भागाचं क्षेत्र मानलं जातं, आणि दुसरं टोक म्हणजे गतीचा शेवट. ध्रुव आणि अग्र या दोन्ही टोकांचं योजनेनुसार माप असं सांगितलं आहे.

अधोगतीनां वक्ष्यामि भूतानां स्थानकल्पनाम्। गच्छन्ति घोरकर्म्माणः प्राणिनो यत्र कर्म्मभिः ।। ३९.

आता मी खाली जाणाऱ्या जीवांच्या ठिकाणांची मांडणी सांगतो, जिथे भयंकर कर्म करणारे प्राणी आपल्या कर्मानुसार जातात.

नरको रौरवो रोधः सूकरस्ताल एव च। तप्तकुम्भो महाज्वालः शबलोऽथ विमोचनः ।। ३९.

रौरव, रोध, सूकर, ताल, तप्तकुंभ, महाज्वाळ, शबल आणि विमोचन हे नरक आहेत.

कृमी च कृमिभक्षश्च लालाभक्षो विशंसनः । अधःशिराः पूयवहो रुधिरान्धस्तथैव च ।। ३९.

तसंच कृमी, कृमिभक्ष, लाळाभक्ष, विशंसन, अधःशिरा, पूयवह आणि रुधिरांध हे नरकही आहेत.

तथा वैतरणं कृष्णमसिपत्रवनं तथा। अग्निज्वालो महाघोरः संदंशोऽथ श्वभोजनः ।।३९.

तसेच, वैतरणी, कृष्ण, असिपत्रवन, अग्निज्वाळ, महाघोर, संदंश आणि श्वभोजन हेही नरक आहेत.

तमश्च कृष्णसूत्रश्च लोहश्चाप्यसिजस्तथा। अप्रतिष्ठोऽथ वीच्यश्वनरका ह्येवमादयः ।। ३९.

तसंच तम, कृष्णसूत्र, लोह, असिज, अप्रतिष्ठ, वीच्य आणि असे इतर नरक आहेत.

तामसा नरकाः सर्वे यमस्य विषये स्थिताः। येषु दुष्कृतकर्माणः पतन्तीह पृथक्पृथक् ।। ३९.१५० भूमेरधस्तात्ते सर्वे रौरवाद्याः प्रकीर्त्तिताः। रौरवे कूटसाक्षी तु मिथ्या यश्चाभिशंसति। क्रूरग्रहे पक्षवादी ह्यसत्यः पतते नरः ।। ३९.

हे सर्व नरक अंधाराने व्यापलेले असून, यमाच्या प्रदेशात आहेत. जिथे पापी माणसं वेगवेगळ्या नरकात पडतात.