वायुपुराणम्

पप्रच्छुर्मातरिश्वानं सर्व्वे ते ब्रह्मवादिनः। ब्रह्मलोकस्तु भगवन् यावन्मात्रान्तरः प्रभो ।। ३९.

ते सर्व ब्रह्मविषय बोलणारे मुनि मातरिश्वानला विचारू लागले — 'भगवन्, ब्रह्मलोकाचा अंतर किती आहे हे आम्हाला सांगा.'

योजनाग्रेण संख्यातः साधनं योजनस्य तु। क्रोशस्य च परीमाणं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ३९.

मी खरोखरच ऐकू इच्छितो — योजनेची मोजणी, योजनेचं साधन आणि क्रोशाचं माप हे सर्व सत्य सांगावं.

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मातरिश्वा विनीतवाक्। उवाच मधुरं वाक्यं यथादृष्टं यथाक्रमम् ।। ३९.

त्यांचं बोलणं ऐकून मातरिश्वान नम्रपणे, गोड शब्दांत, जसं पाहिलं तसं आणि योग्य क्रमाने सांगू लागला.

वायुरुवाच।। एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि श्रृणुध्वं मे विवक्षितम्। अव्यक्ताद्व्यक्तभागो वै महास्थूलो विभाष्यते ।। ३९.

वायू म्हणाला — 'हे मी तुम्हाला सांगतो, माझं म्हणणं नीट ऐका. अव्यक्तातून जे व्यक्त होतं, तेच मोठं स्थूल रूप मानलं जातं.'

दशैव महतां भागा भूतादिः स्थूल उच्यते। दशभागाधिकं चापि भूतादिः परमाणुकः ।। ३९.

दहा मोठ्या भागांपासून जे बनतं, त्याला स्थूल भूत म्हणतात. आणि त्याच्या दहा भागांनी अधिक असलेलं, तेच परमाणु आहे.

परमाणुः सुसूक्ष्मस्तु बावग्राह्यो न चक्षुषा। यदभेद्यतमं लोके विज्ञेयं परमाणु तत् ।। ३९.

परमाणु फार सूक्ष्म असतो, तो डोळ्यांनी दिसत नाही. जगात जे सर्वात अविभाज्य आहे, त्यालाच परमाणु म्हणतात.

जालान्तरगतं भानोर्यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः। प्रथमं तत्प्रमाणानां परमाणुं प्रचक्षते ।। ३९.

जाळ्यातून येणाऱ्या सूर्यकिरणात जे सूक्ष्म धूळकण दिसतात, त्यालाच परमाणुचं पहिलं माप मानतात.

अष्टानां परमाणूनां समवायो यदा भवेत् । त्रसरेणुः समाख्यातस्तत्पद्मरज उच्यते ।। ३९.

आठ परमाणु एकत्र आले की त्याला त्रसरेणु म्हणतात, आणि त्यालाच कमळाच्या परागाचं रूप मानतात.

त्रसरेणवश्च येऽप्यष्टौ रथरेणुस्तु स स्मृतः । तेऽप्यष्टौ समवायस्था बालाग्रं तत्स्मृतं बुधैः ।। ३९.

आठ त्रसरेणु एकत्र झाले की त्याला रथरेणु म्हणतात. आणि असे आठ रथरेणु एकत्र आले की, त्याला बुद्धिमान लोक केसाच्या टोकासारखं म्हणतात.

बालाग्राण्यष्ट लिक्षा स्याद्यूका तच्चाष्टकं भवेत्। यूकाष्टकं यवं प्राहुरङ्गुलन्तु यवाष्टकम् ।। ३९.

आठ केसांच्या टोकांपासून एक लिक्षा होते, आठ लिक्षा एक युका बनते, आठ युका एक जव बनतो आणि आठ जवांनी एक अंगुळा होते.

द्वादशाङ्गुलपर्व्वाणि वितस्तिस्थानमुच्यते। रत्निश्चाङ्गुलपर्वाणि विज्ञेयो ह्येकविंशतिः ।। ३९.

बारा अंगुळांच्या सांध्यांना विटस्ति असं म्हणतात आणि एकवीस अंगुळांच्या सांध्यांना रत्नि म्हणतात.

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादङ्गुलानि तु। किष्कुर्द्विरत्निर्विज्ञेयो द्विचत्वारिंशदङ्गुलः ।। ३९.

हाताच्या लांबीला चोवीस बोटांची माप असते. मनगट म्हणजे दोन हातांची लांबी, ती ब्येचाळीस बोटांची समजावी.

षण्णवत्यङ्गुलञ्चैव धनुराहुर्मनीषिणः। एतद्गव्यूतिसंख्यायां पादानां धनुषः स्मृतः ।। ३९.

ज्ञानी लोक म्हणतात, धनुष्याची लांबी शहाण्णव बोटांची असते. गव्युतिच्या मापात पाय आणि धनुष्य यांची हीच गणना आहे.

धनुर्दण्डो युगं नाली तुल्यान्येतान्यथाङ्गुलैः। धनुषस्त्रिशतं नल्वमाहुः संख्याविदो जनाः ।। ३९.

धनुष्य, काठी, जू आणि नळी — या सगळ्यांची बोटांप्रमाणे माप सारखीच आहे. मोजमाप जाणणारे लोक सांगतात, तीनशे धनुष्य म्हणजे एक नल्वा होतो.

धनुःसहस्रे द्वे चापि गव्यूतिरुपदिश्यते। अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनन्तु विधीयते ।। ३९.

दोन हजार धनुष्य हे एक गव्युति मानले जाते. आठ हजार धनुष्य म्हणजे एक योजन ठरवले आहे.

एतेन धनुषा चैव योजनं तु समाप्यते। एतत्सहस्रं विज्ञेयं शक्रक्रोशान्तरन्तथा ।। ३९.

अशा प्रकारे धनुष्याच्या मापाने एक योजन पूर्ण होते. अशा हजार योजनांना इंद्राच्या दोन आरोळ्यांमधील अंतर म्हणतात.

योजनानान्तु संख्यातं संख्याज्ञानविशारदैः। एतेन योजनाग्रेण श्रृणुध्वं ब्रह्मणोऽन्तरम् ।। ३९.

मोजमाप जाणणाऱ्यांनी योजनांची संख्या ठरवली आहे. या योजनांच्या मापाने आता ब्रह्मापर्यंतचे अंतर ऐका.

महीतलात्सहस्राणां शतादूर्द्ध्वं दिवाकरः। दिवाकरात्सहस्रेण तावदूर्द्ध्वं निशाकरः ।। ३९.

पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून सूर्य शंभर हजार योजन उंच आहे. सूर्यापासून पुन्हा हजार योजन वर चंद्र आहे.

पूर्णं शतसहस्रन्तु योजनानां निशाकरात्। नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते ।। ३९.

चंद्रापासून पूर्ण शंभर हजार योजन वर संपूर्ण नक्षत्रमंडळ प्रकाशते.

शतं सहस्रं संख्यातो मेरुर्द्विगुणितं पुनः। ग्रहान्तरमथैकैकमूर्द्ध्वं नक्षत्रमण्डलात् ।। ३९.

मेरू पर्वताची लांबी शंभर हजार योजन सांगितली आहे, आणि पुन्हा त्याच्या दुप्पट. नंतर प्रत्येक ग्रह नक्षत्रमंडळाच्या वर एकेक करून आहे.

ताराग्रहाणां सर्व्वेषामधस्ताच्चरते बुधः। तस्योर्द्ध्वञ्चरते शुक्रस्तस्मादूर्द्ध्वं च लोहितः ।। ३९.

सर्व तारे आणि ग्रहांमध्ये बुध सगळ्यांच्या खाली फिरतो. त्याच्या वर शुक्र फिरतो, आणि त्याच्या वर मंगळ आहे.

ततो बृहस्पतिश्चोर्द्ध्वं तस्मादूर्द्ध्वं शनैश्चरः। ऊर्द्ध्वं शतसहस्रन्तु योजनानां शनैश्चरात् ।। ३९.

मंगळाच्या वर बृहस्पती, त्याच्या वर शनी आहे. शनिच्या वर शंभर हजार योजन उंच सप्तर्षींचे स्थान आहे.

सप्तर्षिमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते। ऋषिभिस्तु सहस्राणां शतादूर्द्ध्वं विभाव्यते ।। ३९.

संपूर्ण सप्तर्षीमंडळ वर चमकत असते. ऋषींना ते शंभर हजार योजन उंच भासते.

योऽसौ तारामये दिव्ये विमाने ह्रस्वरूपके। उत्तानपादपुत्रोऽसौ मेढिभूतो ध्रुवो दिवि ।। ३९.

जो त्या दिव्य, ताऱ्यांनी भरलेल्या, लहान आकाराच्या विमानात आहे, तो उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव आकाशात स्थिर आहे.

त्रैलोक्यस्यैष उत्सेधो व्याख्यातो योजनैर्मया। मन्वन्तरेषु देवानामिज्या यत्रैव लौकिकी ।। ३९.

अशा रीतीने मी तीनही लोकांचा उंची योजनांनी सांगितला. प्रत्येक मन्वंतरात देवांची पूजा तिथे लोकरीतीने होते.

वर्णाश्रमेभ्य इज्या तु लोकेऽस्मिन्या प्रवर्त्तते। सर्वेषां देवयोनीनां स्थितिहेतुः सवै स्मृतः ।। ३९.

या जगात वर्ण आणि आश्रम यांच्यानुसार पूजा केली जाते. सर्व देवयोनींच्या अस्तित्वाचे कारण म्हणून त्याची आठवण केली जाते.

त्रैलोक्यमेतद्वयाख्यातमत ऊर्द्ध्वं निबोधत। ध्रुवा दूर्द्ध्वं महर्लोको यस्मिस्ते कल्पवासिनः। एकयोजनकोटी सा इत्येवं निश्चयं गतम् ।। ३९.

तीनही लोकांची माहिती सांगितली. आता पुढे ऐका — ध्रुवाच्या वर महर्लोक आहे, जिथे कल्पवासी राहतात, आणि ते दहा दशलक्ष योजन दूर आहे.

द्वे कोट्यौ तु महर्लोकाद्यस्मिंस्ते कल्पवासिनः। यत्र ते ब्रह्मणः पुत्रा दक्षाद्याः साधकाः स्मृताः ।। ३९.

महर्लोकापासून दोन कोटी योजन पुढे ते कल्पवासी राहतात. तिथे ब्रह्माचे पुत्र, जसे दक्ष, हे सिद्ध लोक आहेत.

चतुर्गुणोत्तरादूर्द्ध्वं जनलोकात्तपः स्मृतम्। वैराजा यत्र ते देवा भूतदाहविवर्जिताः ।। ३९.

जनलोकापेक्षा चारपट उंच तपोलोक आहे. तिथे वैराज देव राहतात, जे पुन्हा जन्माच्या तापापासून मुक्त आहेत.