वायुपुराणम्

समुद्रं मध्यमञ्चैव परार्द्धमपरं ततः। एवमष्टादशैतानि स्थानानि गणनाविधौ ।। ३९.

समुद्र, मध्यम, परार्ध आणि इतर; अशा प्रकारे, ही अठरा नावे गणनेत वापरली जातात.

शतानीति विजानीयात् संज्ञितानि महर्षिभिः। कल्पसंख्या प्रवृत्तस्य परार्द्धं ब्रह्मणः स्मृतम् ।। ३९.

ही शंभर नावे महर्षींनी दिली आहेत असे समजावे; ब्रह्माच्या कल्पाच्या कालगणनेसाठी 'परार्ध' हे नाव दिले आहे.

तावच्छेषोऽपि कालोऽस्य तस्यान्ते प्रतिसृज्यते। पर एष परार्द्धञ्च संख्यातः संख्यया मया ।। ३९.

त्याच्या आयुष्यात एवढाच काळ उरतो; त्या शेवटी सृष्टीचे विलयन होते. हेच 'पर' आणि 'परार्ध', मी संख्या सांगितली तशी मोजली आहेत.

यस्मादस्य परं वीर्यं परमायुः परन्तपः। परा शक्तिः परो धर्म्मः परा विद्या परा धृतिः ।। ३९.

कारण त्याची शक्ती सर्वश्रेष्ठ आहे, त्याचं आयुष्यही श्रेष्ठ आहे, शत्रूंना जाळणारा तो, त्याची ऊर्जा, धर्म, विद्या आणि धैर्य — या सगळ्या गोष्टी सर्वोच्च आहेत.

परं ब्रह्म परं ज्ञानं परमैश्वर्यमेव च। तस्मात्परतरं भूतं ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते ।। ३९.

परब्रह्म, सर्वोच्च ज्ञान आणि सर्वश्रेष्ठ ऐश्वर्य — या सर्वांपेक्षा वरचं काहीच नाही. म्हणून ब्रह्म्यापेक्षा श्रेष्ठ असं दुसरं काहीच अस्तित्वात नाही.

परे स्थितो ह्येष परः सर्वार्थेषु ततः परः। संख्यातस्तु परो ब्रह्मा तस्यार्द्धं तु परार्द्धता ।। ३९.

तो नेहमीच श्रेष्ठ ठिकाणी स्थिर आहे, सर्व गोष्टींमध्ये तोच श्रेष्ठ आहे, म्हणून तो सर्वांच्या पलीकडे आहे. संख्यांमध्ये ब्रह्मा श्रेष्ठ आहे आणि त्याचं अर्धं म्हणजेच परार्ध असं म्हणतात.

संख्येयं चाप्यसंख्येयं सततं चापि तं त्रिकम्। संख्येयं संख्यया दृष्टमपारार्द्धाद्विभाष्यते ।। ३९.

ही मोजणी कधी मोजता येणारी, कधी न मोजता येणारी असते, आणि ते त्रिक नेहमी असंच असतं. जी मोजता येते ती मोजणीने कळते, पण परार्धाच्या पलीकडचं वेगळं सांगितलं जातं.

राशौ दृष्टे न संख्यास्ति तदसंख्यस्य लक्षणम्। आनन्त्यं सिकताख्येषु दृष्टवान् पञ्चलक्षणम् ।। ३९.

जेव्हा एखादा ढीग दिसतो, तेव्हा मोजता येत नाही — हेच अमोज्याचं लक्षण आहे. वाळूच्या कणांमध्ये अनंतपणा दिसतो आणि तिथे पाच गुण दिसतात.

ईश्वरैस्तत्प्रसंख्यातं शुद्धत्वाद्दिव्यदृष्टिभिः। एवं ज्ञानप्रतिष्ठत्वात् सर्व्वं ब्रह्मानुपश्यति ।। ३९.

ईश्वरांनी त्यांच्या निर्मळ आणि दिव्य दृष्टीने हे सर्व मोजलं आहे. म्हणून जिथे ज्ञान स्थिर आहे, तिथे सर्व काही ब्रह्मरूपातच दिसतं.

एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे नैमिषेयास्तपस्विनः। बाष्पपर्य्याकुलाक्षास्तु प्रहर्षाद्घद्घदस्वराः ।। ३९.

हे ऐकल्यावर नैमिषारण्यातील सर्व तपस्वी, आनंदाने डोळ्यांतून अश्रू येऊन, थरथरत्या आवाजात बोलू लागले.

पप्रच्छुर्मातरिश्वानं सर्व्वे ते ब्रह्मवादिनः। ब्रह्मलोकस्तु भगवन् यावन्मात्रान्तरः प्रभो ।। ३९.

ते सर्व ब्रह्मविषय बोलणारे मुनि मातरिश्वानला विचारू लागले — 'भगवन्, ब्रह्मलोकाचा अंतर किती आहे हे आम्हाला सांगा.'

योजनाग्रेण संख्यातः साधनं योजनस्य तु। क्रोशस्य च परीमाणं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ३९.

मी खरोखरच ऐकू इच्छितो — योजनेची मोजणी, योजनेचं साधन आणि क्रोशाचं माप हे सर्व सत्य सांगावं.

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मातरिश्वा विनीतवाक्। उवाच मधुरं वाक्यं यथादृष्टं यथाक्रमम् ।। ३९.

त्यांचं बोलणं ऐकून मातरिश्वान नम्रपणे, गोड शब्दांत, जसं पाहिलं तसं आणि योग्य क्रमाने सांगू लागला.

वायुरुवाच।। एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि श्रृणुध्वं मे विवक्षितम्। अव्यक्ताद्व्यक्तभागो वै महास्थूलो विभाष्यते ।। ३९.

वायू म्हणाला — 'हे मी तुम्हाला सांगतो, माझं म्हणणं नीट ऐका. अव्यक्तातून जे व्यक्त होतं, तेच मोठं स्थूल रूप मानलं जातं.'

दशैव महतां भागा भूतादिः स्थूल उच्यते। दशभागाधिकं चापि भूतादिः परमाणुकः ।। ३९.

दहा मोठ्या भागांपासून जे बनतं, त्याला स्थूल भूत म्हणतात. आणि त्याच्या दहा भागांनी अधिक असलेलं, तेच परमाणु आहे.

परमाणुः सुसूक्ष्मस्तु बावग्राह्यो न चक्षुषा। यदभेद्यतमं लोके विज्ञेयं परमाणु तत् ।। ३९.

परमाणु फार सूक्ष्म असतो, तो डोळ्यांनी दिसत नाही. जगात जे सर्वात अविभाज्य आहे, त्यालाच परमाणु म्हणतात.

जालान्तरगतं भानोर्यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः। प्रथमं तत्प्रमाणानां परमाणुं प्रचक्षते ।। ३९.

जाळ्यातून येणाऱ्या सूर्यकिरणात जे सूक्ष्म धूळकण दिसतात, त्यालाच परमाणुचं पहिलं माप मानतात.

अष्टानां परमाणूनां समवायो यदा भवेत् । त्रसरेणुः समाख्यातस्तत्पद्मरज उच्यते ।। ३९.

आठ परमाणु एकत्र आले की त्याला त्रसरेणु म्हणतात, आणि त्यालाच कमळाच्या परागाचं रूप मानतात.

त्रसरेणवश्च येऽप्यष्टौ रथरेणुस्तु स स्मृतः । तेऽप्यष्टौ समवायस्था बालाग्रं तत्स्मृतं बुधैः ।। ३९.

आठ त्रसरेणु एकत्र झाले की त्याला रथरेणु म्हणतात. आणि असे आठ रथरेणु एकत्र आले की, त्याला बुद्धिमान लोक केसाच्या टोकासारखं म्हणतात.

बालाग्राण्यष्ट लिक्षा स्याद्यूका तच्चाष्टकं भवेत्। यूकाष्टकं यवं प्राहुरङ्गुलन्तु यवाष्टकम् ।। ३९.

आठ केसांच्या टोकांपासून एक लिक्षा होते, आठ लिक्षा एक युका बनते, आठ युका एक जव बनतो आणि आठ जवांनी एक अंगुळा होते.

द्वादशाङ्गुलपर्व्वाणि वितस्तिस्थानमुच्यते। रत्निश्चाङ्गुलपर्वाणि विज्ञेयो ह्येकविंशतिः ।। ३९.

बारा अंगुळांच्या सांध्यांना विटस्ति असं म्हणतात आणि एकवीस अंगुळांच्या सांध्यांना रत्नि म्हणतात.

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादङ्गुलानि तु। किष्कुर्द्विरत्निर्विज्ञेयो द्विचत्वारिंशदङ्गुलः ।। ३९.

हाताच्या लांबीला चोवीस बोटांची माप असते. मनगट म्हणजे दोन हातांची लांबी, ती ब्येचाळीस बोटांची समजावी.

षण्णवत्यङ्गुलञ्चैव धनुराहुर्मनीषिणः। एतद्गव्यूतिसंख्यायां पादानां धनुषः स्मृतः ।। ३९.

ज्ञानी लोक म्हणतात, धनुष्याची लांबी शहाण्णव बोटांची असते. गव्युतिच्या मापात पाय आणि धनुष्य यांची हीच गणना आहे.

धनुर्दण्डो युगं नाली तुल्यान्येतान्यथाङ्गुलैः। धनुषस्त्रिशतं नल्वमाहुः संख्याविदो जनाः ।। ३९.

धनुष्य, काठी, जू आणि नळी — या सगळ्यांची बोटांप्रमाणे माप सारखीच आहे. मोजमाप जाणणारे लोक सांगतात, तीनशे धनुष्य म्हणजे एक नल्वा होतो.

धनुःसहस्रे द्वे चापि गव्यूतिरुपदिश्यते। अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनन्तु विधीयते ।। ३९.

दोन हजार धनुष्य हे एक गव्युति मानले जाते. आठ हजार धनुष्य म्हणजे एक योजन ठरवले आहे.

एतेन धनुषा चैव योजनं तु समाप्यते। एतत्सहस्रं विज्ञेयं शक्रक्रोशान्तरन्तथा ।। ३९.

अशा प्रकारे धनुष्याच्या मापाने एक योजन पूर्ण होते. अशा हजार योजनांना इंद्राच्या दोन आरोळ्यांमधील अंतर म्हणतात.

योजनानान्तु संख्यातं संख्याज्ञानविशारदैः। एतेन योजनाग्रेण श्रृणुध्वं ब्रह्मणोऽन्तरम् ।। ३९.

मोजमाप जाणणाऱ्यांनी योजनांची संख्या ठरवली आहे. या योजनांच्या मापाने आता ब्रह्मापर्यंतचे अंतर ऐका.

महीतलात्सहस्राणां शतादूर्द्ध्वं दिवाकरः। दिवाकरात्सहस्रेण तावदूर्द्ध्वं निशाकरः ।। ३९.

पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून सूर्य शंभर हजार योजन उंच आहे. सूर्यापासून पुन्हा हजार योजन वर चंद्र आहे.

पूर्णं शतसहस्रन्तु योजनानां निशाकरात्। नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते ।। ३९.

चंद्रापासून पूर्ण शंभर हजार योजन वर संपूर्ण नक्षत्रमंडळ प्रकाशते.