वायुपुराणम्

ऋषय ऊचुः।। कस्मादेष परार्द्धश्च कश्चैष पर उच्यते। एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: हे परार्ध काय आहे आणि 'पर' म्हणजे काय? आम्हाला हे जाणून घ्यायचे आहे; कृपया आम्हाला ते सांग.

सूत उवाच।। श्रृणुध्वं मे परार्द्धञ्च परिसंख्यां परस्य च। एवं दश शतञ्चैव सहस्रञ्चैव सङ्ख्यया ।। ३९.

सूतमुनी म्हणाले: माझ्याकडून परार्ध आणि पराची मोजणी ऐका; म्हणजेच, दहा, शंभर आणि हजार अशी संख्या आहे.

विज्ञेयमासहस्रन्तु सहस्राणि दशायुतम्। एकं शतसहस्रन्तु नियुतं प्रोच्यते बुधैः ।। ३९.

दहा हजार हजारांना 'आस सहस्र' म्हणतात; शंभर हजार हजारांना ज्ञानी लोक 'नियुत' म्हणतात.

तथा शतसहस्राणामर्बुदं कोटिरुच्यते। अर्बुदं दशकोट्यस्तु ह्यब्जं कोटिशतं विदुः ।। ३९.

त्याचप्रमाणे, शंभर हजार हजारांना 'अर्बुद' म्हणतात आणि दहा कोटींना 'कोटी' म्हणतात; दहा अर्बुद म्हणजे 'अब्ज', आणि शंभर कोटींना तसंच ओळखतात.

सहस्रमपि कोटीनां खर्वमाहुर्मनीषिणः। दशकोटिसहस्राणि निखर्वमिति तं विदुः ।। ३९.

हजार कोटींना 'खर्व' असे विचारवंत म्हणतात; दहा हजार कोटींना 'निखर्व' म्हणतात.

शतं कोटिसहस्राणां सङ्कुरित्यभिधीयते। कोटि सहस्र स्राणां कोटीनां दशधा पुनः। गुणितानि समुद्रं वै प्राहुः संख्याविदो जनाः ।। ३९.

शंभर हजार कोटींना 'शंखु' म्हणतात; हजार कोटी आणि त्याच्या दहापट गुणाकाराने जे होते, त्याला संख्याज्ञ लोक 'समुद्र' म्हणतात.

कोटीनां सहस्रमयुतमित्ययं मध्य उच्यते। कोटि सहस्र नियुता स चान्त इति संज्ञितः ।। ३९.

हजार कोटी आणि एक 'अयुत' याला 'मध्यम' म्हणतात; शंभर हजार कोटी आणि एक 'नियुत' याला 'अंत' म्हणतात.

कोटिकोटिसहस्राणिं परार्द्ध इति कीर्त्यते । परार्द्धद्विगुणञ्चापि परमाहुर्मनीषिणः ।। ३९.

शंभर हजार कोटींना 'परार्ध' म्हणतात; आणि परार्धाच्या दुप्पटाला विचारवंत 'परम' म्हणतात.

शतमाहुः परिदृढं सहस्रं परिपद्मकम्। विज्ञेयमयुतं तस्मान्नियुतं प्रयुतं ततः ।। ३९.

शंभराला 'परिदृढ' म्हणतात, हजाराला 'परिपद्म'; त्यानंतर 'अयुत', मग 'नियुत', आणि मग 'प्रयुत' असे ओळखावे.

अर्बुदं निर्बुदञ्चैव खर्बुदञ्च ततः स्मृतम्। खर्वञ्चैव निखर्वञ्च शङ्कुः पद्मं तथैव च ।। ३९.

अर्बुद, निर्बुद, खरबुद, मग खर्व, निखर्व, शंखु आणि त्याचप्रमाणे पद्म.

समुद्रं मध्यमञ्चैव परार्द्धमपरं ततः। एवमष्टादशैतानि स्थानानि गणनाविधौ ।। ३९.

समुद्र, मध्यम, परार्ध आणि इतर; अशा प्रकारे, ही अठरा नावे गणनेत वापरली जातात.

शतानीति विजानीयात् संज्ञितानि महर्षिभिः। कल्पसंख्या प्रवृत्तस्य परार्द्धं ब्रह्मणः स्मृतम् ।। ३९.

ही शंभर नावे महर्षींनी दिली आहेत असे समजावे; ब्रह्माच्या कल्पाच्या कालगणनेसाठी 'परार्ध' हे नाव दिले आहे.

तावच्छेषोऽपि कालोऽस्य तस्यान्ते प्रतिसृज्यते। पर एष परार्द्धञ्च संख्यातः संख्यया मया ।। ३९.

त्याच्या आयुष्यात एवढाच काळ उरतो; त्या शेवटी सृष्टीचे विलयन होते. हेच 'पर' आणि 'परार्ध', मी संख्या सांगितली तशी मोजली आहेत.

यस्मादस्य परं वीर्यं परमायुः परन्तपः। परा शक्तिः परो धर्म्मः परा विद्या परा धृतिः ।। ३९.

कारण त्याची शक्ती सर्वश्रेष्ठ आहे, त्याचं आयुष्यही श्रेष्ठ आहे, शत्रूंना जाळणारा तो, त्याची ऊर्जा, धर्म, विद्या आणि धैर्य — या सगळ्या गोष्टी सर्वोच्च आहेत.

परं ब्रह्म परं ज्ञानं परमैश्वर्यमेव च। तस्मात्परतरं भूतं ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते ।। ३९.

परब्रह्म, सर्वोच्च ज्ञान आणि सर्वश्रेष्ठ ऐश्वर्य — या सर्वांपेक्षा वरचं काहीच नाही. म्हणून ब्रह्म्यापेक्षा श्रेष्ठ असं दुसरं काहीच अस्तित्वात नाही.

परे स्थितो ह्येष परः सर्वार्थेषु ततः परः। संख्यातस्तु परो ब्रह्मा तस्यार्द्धं तु परार्द्धता ।। ३९.

तो नेहमीच श्रेष्ठ ठिकाणी स्थिर आहे, सर्व गोष्टींमध्ये तोच श्रेष्ठ आहे, म्हणून तो सर्वांच्या पलीकडे आहे. संख्यांमध्ये ब्रह्मा श्रेष्ठ आहे आणि त्याचं अर्धं म्हणजेच परार्ध असं म्हणतात.

संख्येयं चाप्यसंख्येयं सततं चापि तं त्रिकम्। संख्येयं संख्यया दृष्टमपारार्द्धाद्विभाष्यते ।। ३९.

ही मोजणी कधी मोजता येणारी, कधी न मोजता येणारी असते, आणि ते त्रिक नेहमी असंच असतं. जी मोजता येते ती मोजणीने कळते, पण परार्धाच्या पलीकडचं वेगळं सांगितलं जातं.

राशौ दृष्टे न संख्यास्ति तदसंख्यस्य लक्षणम्। आनन्त्यं सिकताख्येषु दृष्टवान् पञ्चलक्षणम् ।। ३९.

जेव्हा एखादा ढीग दिसतो, तेव्हा मोजता येत नाही — हेच अमोज्याचं लक्षण आहे. वाळूच्या कणांमध्ये अनंतपणा दिसतो आणि तिथे पाच गुण दिसतात.

ईश्वरैस्तत्प्रसंख्यातं शुद्धत्वाद्दिव्यदृष्टिभिः। एवं ज्ञानप्रतिष्ठत्वात् सर्व्वं ब्रह्मानुपश्यति ।। ३९.

ईश्वरांनी त्यांच्या निर्मळ आणि दिव्य दृष्टीने हे सर्व मोजलं आहे. म्हणून जिथे ज्ञान स्थिर आहे, तिथे सर्व काही ब्रह्मरूपातच दिसतं.

एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे नैमिषेयास्तपस्विनः। बाष्पपर्य्याकुलाक्षास्तु प्रहर्षाद्घद्घदस्वराः ।। ३९.

हे ऐकल्यावर नैमिषारण्यातील सर्व तपस्वी, आनंदाने डोळ्यांतून अश्रू येऊन, थरथरत्या आवाजात बोलू लागले.

पप्रच्छुर्मातरिश्वानं सर्व्वे ते ब्रह्मवादिनः। ब्रह्मलोकस्तु भगवन् यावन्मात्रान्तरः प्रभो ।। ३९.

ते सर्व ब्रह्मविषय बोलणारे मुनि मातरिश्वानला विचारू लागले — 'भगवन्, ब्रह्मलोकाचा अंतर किती आहे हे आम्हाला सांगा.'

योजनाग्रेण संख्यातः साधनं योजनस्य तु। क्रोशस्य च परीमाणं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ३९.

मी खरोखरच ऐकू इच्छितो — योजनेची मोजणी, योजनेचं साधन आणि क्रोशाचं माप हे सर्व सत्य सांगावं.

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मातरिश्वा विनीतवाक्। उवाच मधुरं वाक्यं यथादृष्टं यथाक्रमम् ।। ३९.

त्यांचं बोलणं ऐकून मातरिश्वान नम्रपणे, गोड शब्दांत, जसं पाहिलं तसं आणि योग्य क्रमाने सांगू लागला.

वायुरुवाच।। एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि श्रृणुध्वं मे विवक्षितम्। अव्यक्ताद्व्यक्तभागो वै महास्थूलो विभाष्यते ।। ३९.

वायू म्हणाला — 'हे मी तुम्हाला सांगतो, माझं म्हणणं नीट ऐका. अव्यक्तातून जे व्यक्त होतं, तेच मोठं स्थूल रूप मानलं जातं.'

दशैव महतां भागा भूतादिः स्थूल उच्यते। दशभागाधिकं चापि भूतादिः परमाणुकः ।। ३९.

दहा मोठ्या भागांपासून जे बनतं, त्याला स्थूल भूत म्हणतात. आणि त्याच्या दहा भागांनी अधिक असलेलं, तेच परमाणु आहे.

परमाणुः सुसूक्ष्मस्तु बावग्राह्यो न चक्षुषा। यदभेद्यतमं लोके विज्ञेयं परमाणु तत् ।। ३९.

परमाणु फार सूक्ष्म असतो, तो डोळ्यांनी दिसत नाही. जगात जे सर्वात अविभाज्य आहे, त्यालाच परमाणु म्हणतात.

जालान्तरगतं भानोर्यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः। प्रथमं तत्प्रमाणानां परमाणुं प्रचक्षते ।। ३९.

जाळ्यातून येणाऱ्या सूर्यकिरणात जे सूक्ष्म धूळकण दिसतात, त्यालाच परमाणुचं पहिलं माप मानतात.

अष्टानां परमाणूनां समवायो यदा भवेत् । त्रसरेणुः समाख्यातस्तत्पद्मरज उच्यते ।। ३९.

आठ परमाणु एकत्र आले की त्याला त्रसरेणु म्हणतात, आणि त्यालाच कमळाच्या परागाचं रूप मानतात.

त्रसरेणवश्च येऽप्यष्टौ रथरेणुस्तु स स्मृतः । तेऽप्यष्टौ समवायस्था बालाग्रं तत्स्मृतं बुधैः ।। ३९.

आठ त्रसरेणु एकत्र झाले की त्याला रथरेणु म्हणतात. आणि असे आठ रथरेणु एकत्र आले की, त्याला बुद्धिमान लोक केसाच्या टोकासारखं म्हणतात.