वायुपुराणम्

ते सर्वे प्रणवात्मानो बुद्धशुद्धतपास्तथा। आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्यामृतत्वञ्च भजन्त्युत ।। ३९.

हे सर्व ॐकारस्वरूप, ज्ञानी, शुद्ध आणि तपस्वी आहेत. ब्रह्मानंद मिळवून, ते खरोखरच अमरत्वाचा अनुभव घेतात.

द्वन्द्वैस्ते नाभिभूयन्ते भावत्रयविवर्ज्जिताः। आधिपत्यं विना तुल्या ब्रह्मणस्ते महौजसः ।। ३९.

त्यांना द्वंद्व जिंकू शकत नाहीत, ते तीन अवस्थांपासून मुक्त आहेत. सत्ता नसली तरी, ते तेजस्वी ब्रह्मासमान आहेत.

प्रभावविजयैश्वर्य्यस्थितिवैराग्यदर्शनैः। तेब्रह्मलौकिकाः सर्वे गतिं प्राप्य विवर्त्तनीम् ।। ३९.

शक्ती, विजय, ऐश्वर्य, स्थैर्य, वैराग्य आणि ज्ञान यांच्या जोरावर, ब्रह्मलोकातील हे सर्वजण बदलत्या मार्गाला पोहोचतात.

ब्रह्मणा सह देवैश्च सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे। तपसोऽन्ते क्रियात्मानो बुद्धावस्था मनीषिणः। अव्यक्ते संप्रलीयन्ते सर्वे ते क्षणदर्शिनः ।। ३९.

ब्रह्मदेव आणि देवतांसह, संहाराच्या वेळी, तपश्चर्येच्या शेवटी, क्रियाशील, ज्ञानी आणि क्षणदर्शी हे सर्वजण अदृश्यात विलीन होतात.

इत्येतदमृतं शुक्रं नित्यमक्षयमव्ययम्। देवर्षयो ब्रह्मसत्रं सनातनमुपासते ।। ३९.

हे अमृत, शुद्ध, शाश्वत, अक्षय आणि अचल आहे. या सनातन ब्रह्मयज्ञात देवर्षी त्याची उपासना करतात.

अपुनर्मार्गगादीनां तेषां चैवोर्द्ध्वरेतसाम् । कर्माभ्यासकृता शुद्धिर्वेदान्तेषूपलक्ष्यते ।। ३९.

पुन्हा जन्म घेणाऱ्यांसाठी आणि ज्यांचे वीर्य वरच्या दिशेने जाते अशांसाठी, वेदांतात सांगितल्याप्रमाणे, कर्माचा सातत्याने सराव केल्याने शुद्धी मिळते.

तत्र तेऽभ्यासिनो युक्ताः परां काष्ठामुपासते। हित्वा शरीरं पाप्मानममृतत्वाय ते गताः ।। ३९.

तेथे जे साधना करणारे, योग्य मार्गाने राहणारे असतात, ते उच्च अवस्था प्राप्त करतात; शरीर आणि पाप सोडून, ते अमरत्व मिळवतात.

वीतरागा जितक्रोधाः निर्मोहाः सत्यवादिनः। शान्ताः प्रणिहितात्मानो दयावन्तो जितेन्द्रियाः ।। ३९.

ज्यांनी आसक्ती सोडली आहे, रागावर विजय मिळवला आहे, मोह नाही, नेहमी सत्य बोलतात, शांत आहेत, मन एकाग्र केले आहे, दयाळू आहेत आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवला आहे.

निःसङ्गाः शुचयश्चैव ब्रह्मसायुज्यगाः स्मृताः । अकामयुक्तैर्ये वीरास्तपोभिर्द्दग्धकिल्बिषाः। तेषामभ्रंशिनो लोका अप्रमेयसुखाः स्मृताः ।। ३९.

जे निर्लोभी आणि शुद्ध आहेत, त्यांना ब्रह्माशी एकरूपता मिळते असे म्हटले जाते; जे वीर, इच्छा नसलेले आणि तपाने पाप जाळलेले आहेत, त्यांचे लोक कधीही नष्ट होत नाहीत आणि अमाप सुखाचे असतात असे मानले जाते.

एतद्ब्रह्मपदं दिव्यं परमं व्योम्नि भास्वरम्। गत्वा न यत्र शोचन्ति ह्यमरा ब्रह्मणा सह ।। ३९.

हेच ते दिव्य ब्रह्मपद आहे, जे आकाशात सर्वोच्च आणि तेजस्वी आहे; तेथे पोहोचल्यावर, अमर लोक ब्रह्मासोबत राहतात आणि कधीही दुःखी होत नाहीत.

ऋषय ऊचुः।। कस्मादेष परार्द्धश्च कश्चैष पर उच्यते। एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: हे परार्ध काय आहे आणि 'पर' म्हणजे काय? आम्हाला हे जाणून घ्यायचे आहे; कृपया आम्हाला ते सांग.

सूत उवाच।। श्रृणुध्वं मे परार्द्धञ्च परिसंख्यां परस्य च। एवं दश शतञ्चैव सहस्रञ्चैव सङ्ख्यया ।। ३९.

सूतमुनी म्हणाले: माझ्याकडून परार्ध आणि पराची मोजणी ऐका; म्हणजेच, दहा, शंभर आणि हजार अशी संख्या आहे.

विज्ञेयमासहस्रन्तु सहस्राणि दशायुतम्। एकं शतसहस्रन्तु नियुतं प्रोच्यते बुधैः ।। ३९.

दहा हजार हजारांना 'आस सहस्र' म्हणतात; शंभर हजार हजारांना ज्ञानी लोक 'नियुत' म्हणतात.

तथा शतसहस्राणामर्बुदं कोटिरुच्यते। अर्बुदं दशकोट्यस्तु ह्यब्जं कोटिशतं विदुः ।। ३९.

त्याचप्रमाणे, शंभर हजार हजारांना 'अर्बुद' म्हणतात आणि दहा कोटींना 'कोटी' म्हणतात; दहा अर्बुद म्हणजे 'अब्ज', आणि शंभर कोटींना तसंच ओळखतात.

सहस्रमपि कोटीनां खर्वमाहुर्मनीषिणः। दशकोटिसहस्राणि निखर्वमिति तं विदुः ।। ३९.

हजार कोटींना 'खर्व' असे विचारवंत म्हणतात; दहा हजार कोटींना 'निखर्व' म्हणतात.

शतं कोटिसहस्राणां सङ्कुरित्यभिधीयते। कोटि सहस्र स्राणां कोटीनां दशधा पुनः। गुणितानि समुद्रं वै प्राहुः संख्याविदो जनाः ।। ३९.

शंभर हजार कोटींना 'शंखु' म्हणतात; हजार कोटी आणि त्याच्या दहापट गुणाकाराने जे होते, त्याला संख्याज्ञ लोक 'समुद्र' म्हणतात.

कोटीनां सहस्रमयुतमित्ययं मध्य उच्यते। कोटि सहस्र नियुता स चान्त इति संज्ञितः ।। ३९.

हजार कोटी आणि एक 'अयुत' याला 'मध्यम' म्हणतात; शंभर हजार कोटी आणि एक 'नियुत' याला 'अंत' म्हणतात.

कोटिकोटिसहस्राणिं परार्द्ध इति कीर्त्यते । परार्द्धद्विगुणञ्चापि परमाहुर्मनीषिणः ।। ३९.

शंभर हजार कोटींना 'परार्ध' म्हणतात; आणि परार्धाच्या दुप्पटाला विचारवंत 'परम' म्हणतात.

शतमाहुः परिदृढं सहस्रं परिपद्मकम्। विज्ञेयमयुतं तस्मान्नियुतं प्रयुतं ततः ।। ३९.

शंभराला 'परिदृढ' म्हणतात, हजाराला 'परिपद्म'; त्यानंतर 'अयुत', मग 'नियुत', आणि मग 'प्रयुत' असे ओळखावे.

अर्बुदं निर्बुदञ्चैव खर्बुदञ्च ततः स्मृतम्। खर्वञ्चैव निखर्वञ्च शङ्कुः पद्मं तथैव च ।। ३९.

अर्बुद, निर्बुद, खरबुद, मग खर्व, निखर्व, शंखु आणि त्याचप्रमाणे पद्म.

समुद्रं मध्यमञ्चैव परार्द्धमपरं ततः। एवमष्टादशैतानि स्थानानि गणनाविधौ ।। ३९.

समुद्र, मध्यम, परार्ध आणि इतर; अशा प्रकारे, ही अठरा नावे गणनेत वापरली जातात.

शतानीति विजानीयात् संज्ञितानि महर्षिभिः। कल्पसंख्या प्रवृत्तस्य परार्द्धं ब्रह्मणः स्मृतम् ।। ३९.

ही शंभर नावे महर्षींनी दिली आहेत असे समजावे; ब्रह्माच्या कल्पाच्या कालगणनेसाठी 'परार्ध' हे नाव दिले आहे.

तावच्छेषोऽपि कालोऽस्य तस्यान्ते प्रतिसृज्यते। पर एष परार्द्धञ्च संख्यातः संख्यया मया ।। ३९.

त्याच्या आयुष्यात एवढाच काळ उरतो; त्या शेवटी सृष्टीचे विलयन होते. हेच 'पर' आणि 'परार्ध', मी संख्या सांगितली तशी मोजली आहेत.

यस्मादस्य परं वीर्यं परमायुः परन्तपः। परा शक्तिः परो धर्म्मः परा विद्या परा धृतिः ।। ३९.

कारण त्याची शक्ती सर्वश्रेष्ठ आहे, त्याचं आयुष्यही श्रेष्ठ आहे, शत्रूंना जाळणारा तो, त्याची ऊर्जा, धर्म, विद्या आणि धैर्य — या सगळ्या गोष्टी सर्वोच्च आहेत.

परं ब्रह्म परं ज्ञानं परमैश्वर्यमेव च। तस्मात्परतरं भूतं ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते ।। ३९.

परब्रह्म, सर्वोच्च ज्ञान आणि सर्वश्रेष्ठ ऐश्वर्य — या सर्वांपेक्षा वरचं काहीच नाही. म्हणून ब्रह्म्यापेक्षा श्रेष्ठ असं दुसरं काहीच अस्तित्वात नाही.

परे स्थितो ह्येष परः सर्वार्थेषु ततः परः। संख्यातस्तु परो ब्रह्मा तस्यार्द्धं तु परार्द्धता ।। ३९.

तो नेहमीच श्रेष्ठ ठिकाणी स्थिर आहे, सर्व गोष्टींमध्ये तोच श्रेष्ठ आहे, म्हणून तो सर्वांच्या पलीकडे आहे. संख्यांमध्ये ब्रह्मा श्रेष्ठ आहे आणि त्याचं अर्धं म्हणजेच परार्ध असं म्हणतात.

संख्येयं चाप्यसंख्येयं सततं चापि तं त्रिकम्। संख्येयं संख्यया दृष्टमपारार्द्धाद्विभाष्यते ।। ३९.

ही मोजणी कधी मोजता येणारी, कधी न मोजता येणारी असते, आणि ते त्रिक नेहमी असंच असतं. जी मोजता येते ती मोजणीने कळते, पण परार्धाच्या पलीकडचं वेगळं सांगितलं जातं.

राशौ दृष्टे न संख्यास्ति तदसंख्यस्य लक्षणम्। आनन्त्यं सिकताख्येषु दृष्टवान् पञ्चलक्षणम् ।। ३९.

जेव्हा एखादा ढीग दिसतो, तेव्हा मोजता येत नाही — हेच अमोज्याचं लक्षण आहे. वाळूच्या कणांमध्ये अनंतपणा दिसतो आणि तिथे पाच गुण दिसतात.

ईश्वरैस्तत्प्रसंख्यातं शुद्धत्वाद्दिव्यदृष्टिभिः। एवं ज्ञानप्रतिष्ठत्वात् सर्व्वं ब्रह्मानुपश्यति ।। ३९.

ईश्वरांनी त्यांच्या निर्मळ आणि दिव्य दृष्टीने हे सर्व मोजलं आहे. म्हणून जिथे ज्ञान स्थिर आहे, तिथे सर्व काही ब्रह्मरूपातच दिसतं.