वायुपुराणम्

तदुक्तमृषिभिर्वाक्यं श्रुत्वा लोकार्थतत्त्ववित्। सूतः पौराणिको वाक्यं विनयेनेदमब्रवीत् ।। ३९.

ऋषींनी विचारलेली ही वाक्यं ऐकून, लोकांच्या हिताचं आणि सत्याचं ज्ञान असलेले पुराणपंडित सूत नम्रपणे बोलू लागले.

ततः प्राप्यन्त ते सर्व्वे शुद्धिशुद्धतमाश्च ये। आभूत संप्लवास्तत्र दश तिष्ठन्ति तेजनाः ।। ३९.

मग जे अत्यंत शुद्ध आणि पवित्र झालेले आहेत, असे सर्वजण प्राण्यांच्या संहारानंतर तिथे राहतात. असे दहा लोक तिथे अस्तित्वात असतात.

सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते विद्वांसो घनमूर्त्तयः। स्थितलोकास्थितत्वाच्च तेषां भूतं न विद्यते ।। ३९.

हे सर्व सूक्ष्म शरीरधारी, ज्ञानी आणि ठाम स्वरूपाचे आहेत. त्यांच्या लोकांचा आधार स्थिर असल्यामुळे त्यांना भौतिक अस्तित्व राहत नाही.

ऊचुः सनत्कुमाराद्याः सिद्धास्ते थोगधर्मिणः। ख्यातिं नैमित्तिकीं तेषां पर्य्याये समुपस्थिते ।। ३९.

सनत्कुमार आणि इतर सिद्ध, योगधर्म असलेले लोक बोलतात. त्यांच्या कीर्तीला योग्य वेळी प्रसिद्धी मिळते.

स्थानत्यागे मनश्चापि युगपत्संप्रवर्त्तते। ऊचुः सर्व्वे तदान्योऽन्यं वैराजाञ्छुद्धबुद्धयः ।। ३९.

जेव्हा ते आपली जागा सोडतात, तेव्हा त्यांचे मन एकाच वेळी कार्यरत होते. त्या वेळी हे सर्व शुद्धबुद्धी वैराज एकमेकांशी संवाद साधतात.

एवमेव महाभागाः प्रणवं सम्प्रविश्य ह। ब्रह्मलोके प्रवर्त्तानस्तन्नः श्रेयो भविष्यति ।। ३९.

अशीच कृती करून, हे महाभाग ॐकारात प्रवेश करतात आणि ब्रह्मलोकात जातात. हेच आपल्यासाठी सर्वोत्तम कल्याण ठरेल.

एवमुक्त्वा तदा सर्वे ब्रह्मान्ते व्यवसायिनः। योजयित्वा तदा सर्व्वे वर्त्तन्ते योगधर्म्मिणः ।। ३९.

असं सांगून, ब्रह्मदेवाच्या दिवसाच्या शेवटी, सर्वजण एकत्र येतात आणि योगधर्माचे पालन करत राहतात.

तत्रैव सम्प्रलीयन्ते शान्ता दीपार्चिषो यथा। ब्रह्मकायमवर्त्तन्त पुनरावृत्तिदुर्ल्लभम् ।।. ३९.

तिथेच ते शांतपणे, दिव्याच्या ज्योतीसारखे विलीन होतात. ब्रह्मदेवाचं स्वरूप प्राप्त करतात आणि पुन्हा जन्म घेणं फार कठीण होतं.

लोकं तं समनुप्राप्य सर्व्वे ते भावनामयम्। आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य ह्यमृतत्वाय ते गताः ।। ३९.

त्या लोकात पोहोचल्यावर, हे सर्व ध्यानमय होतात, ब्रह्मानंद मिळवतात आणि अमरत्वाकडे जातात.

वैराजेभ्यस्तथैवोर्द्ध्वमन्तरे षड्गुणे ततः। ब्रह्मलोकः समाख्यातो यत्र ब्रह्मा पुरोहितः ।। ३९.

वैराजांपेक्षा वर, सहा गुणांच्या मध्ये, ब्रह्मलोक आहे, जिथे ब्रह्मदेव स्वतः प्रमुख आहे.

ते सर्वे प्रणवात्मानो बुद्धशुद्धतपास्तथा। आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्यामृतत्वञ्च भजन्त्युत ।। ३९.

हे सर्व ॐकारस्वरूप, ज्ञानी, शुद्ध आणि तपस्वी आहेत. ब्रह्मानंद मिळवून, ते खरोखरच अमरत्वाचा अनुभव घेतात.

द्वन्द्वैस्ते नाभिभूयन्ते भावत्रयविवर्ज्जिताः। आधिपत्यं विना तुल्या ब्रह्मणस्ते महौजसः ।। ३९.

त्यांना द्वंद्व जिंकू शकत नाहीत, ते तीन अवस्थांपासून मुक्त आहेत. सत्ता नसली तरी, ते तेजस्वी ब्रह्मासमान आहेत.

प्रभावविजयैश्वर्य्यस्थितिवैराग्यदर्शनैः। तेब्रह्मलौकिकाः सर्वे गतिं प्राप्य विवर्त्तनीम् ।। ३९.

शक्ती, विजय, ऐश्वर्य, स्थैर्य, वैराग्य आणि ज्ञान यांच्या जोरावर, ब्रह्मलोकातील हे सर्वजण बदलत्या मार्गाला पोहोचतात.

ब्रह्मणा सह देवैश्च सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे। तपसोऽन्ते क्रियात्मानो बुद्धावस्था मनीषिणः। अव्यक्ते संप्रलीयन्ते सर्वे ते क्षणदर्शिनः ।। ३९.

ब्रह्मदेव आणि देवतांसह, संहाराच्या वेळी, तपश्चर्येच्या शेवटी, क्रियाशील, ज्ञानी आणि क्षणदर्शी हे सर्वजण अदृश्यात विलीन होतात.

इत्येतदमृतं शुक्रं नित्यमक्षयमव्ययम्। देवर्षयो ब्रह्मसत्रं सनातनमुपासते ।। ३९.

हे अमृत, शुद्ध, शाश्वत, अक्षय आणि अचल आहे. या सनातन ब्रह्मयज्ञात देवर्षी त्याची उपासना करतात.

अपुनर्मार्गगादीनां तेषां चैवोर्द्ध्वरेतसाम् । कर्माभ्यासकृता शुद्धिर्वेदान्तेषूपलक्ष्यते ।। ३९.

पुन्हा जन्म घेणाऱ्यांसाठी आणि ज्यांचे वीर्य वरच्या दिशेने जाते अशांसाठी, वेदांतात सांगितल्याप्रमाणे, कर्माचा सातत्याने सराव केल्याने शुद्धी मिळते.

तत्र तेऽभ्यासिनो युक्ताः परां काष्ठामुपासते। हित्वा शरीरं पाप्मानममृतत्वाय ते गताः ।। ३९.

तेथे जे साधना करणारे, योग्य मार्गाने राहणारे असतात, ते उच्च अवस्था प्राप्त करतात; शरीर आणि पाप सोडून, ते अमरत्व मिळवतात.

वीतरागा जितक्रोधाः निर्मोहाः सत्यवादिनः। शान्ताः प्रणिहितात्मानो दयावन्तो जितेन्द्रियाः ।। ३९.

ज्यांनी आसक्ती सोडली आहे, रागावर विजय मिळवला आहे, मोह नाही, नेहमी सत्य बोलतात, शांत आहेत, मन एकाग्र केले आहे, दयाळू आहेत आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवला आहे.

निःसङ्गाः शुचयश्चैव ब्रह्मसायुज्यगाः स्मृताः । अकामयुक्तैर्ये वीरास्तपोभिर्द्दग्धकिल्बिषाः। तेषामभ्रंशिनो लोका अप्रमेयसुखाः स्मृताः ।। ३९.

जे निर्लोभी आणि शुद्ध आहेत, त्यांना ब्रह्माशी एकरूपता मिळते असे म्हटले जाते; जे वीर, इच्छा नसलेले आणि तपाने पाप जाळलेले आहेत, त्यांचे लोक कधीही नष्ट होत नाहीत आणि अमाप सुखाचे असतात असे मानले जाते.

एतद्ब्रह्मपदं दिव्यं परमं व्योम्नि भास्वरम्। गत्वा न यत्र शोचन्ति ह्यमरा ब्रह्मणा सह ।। ३९.

हेच ते दिव्य ब्रह्मपद आहे, जे आकाशात सर्वोच्च आणि तेजस्वी आहे; तेथे पोहोचल्यावर, अमर लोक ब्रह्मासोबत राहतात आणि कधीही दुःखी होत नाहीत.

ऋषय ऊचुः।। कस्मादेष परार्द्धश्च कश्चैष पर उच्यते। एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: हे परार्ध काय आहे आणि 'पर' म्हणजे काय? आम्हाला हे जाणून घ्यायचे आहे; कृपया आम्हाला ते सांग.

सूत उवाच।। श्रृणुध्वं मे परार्द्धञ्च परिसंख्यां परस्य च। एवं दश शतञ्चैव सहस्रञ्चैव सङ्ख्यया ।। ३९.

सूतमुनी म्हणाले: माझ्याकडून परार्ध आणि पराची मोजणी ऐका; म्हणजेच, दहा, शंभर आणि हजार अशी संख्या आहे.

विज्ञेयमासहस्रन्तु सहस्राणि दशायुतम्। एकं शतसहस्रन्तु नियुतं प्रोच्यते बुधैः ।। ३९.

दहा हजार हजारांना 'आस सहस्र' म्हणतात; शंभर हजार हजारांना ज्ञानी लोक 'नियुत' म्हणतात.

तथा शतसहस्राणामर्बुदं कोटिरुच्यते। अर्बुदं दशकोट्यस्तु ह्यब्जं कोटिशतं विदुः ।। ३९.

त्याचप्रमाणे, शंभर हजार हजारांना 'अर्बुद' म्हणतात आणि दहा कोटींना 'कोटी' म्हणतात; दहा अर्बुद म्हणजे 'अब्ज', आणि शंभर कोटींना तसंच ओळखतात.

सहस्रमपि कोटीनां खर्वमाहुर्मनीषिणः। दशकोटिसहस्राणि निखर्वमिति तं विदुः ।। ३९.

हजार कोटींना 'खर्व' असे विचारवंत म्हणतात; दहा हजार कोटींना 'निखर्व' म्हणतात.

शतं कोटिसहस्राणां सङ्कुरित्यभिधीयते। कोटि सहस्र स्राणां कोटीनां दशधा पुनः। गुणितानि समुद्रं वै प्राहुः संख्याविदो जनाः ।। ३९.

शंभर हजार कोटींना 'शंखु' म्हणतात; हजार कोटी आणि त्याच्या दहापट गुणाकाराने जे होते, त्याला संख्याज्ञ लोक 'समुद्र' म्हणतात.

कोटीनां सहस्रमयुतमित्ययं मध्य उच्यते। कोटि सहस्र नियुता स चान्त इति संज्ञितः ।। ३९.

हजार कोटी आणि एक 'अयुत' याला 'मध्यम' म्हणतात; शंभर हजार कोटी आणि एक 'नियुत' याला 'अंत' म्हणतात.

कोटिकोटिसहस्राणिं परार्द्ध इति कीर्त्यते । परार्द्धद्विगुणञ्चापि परमाहुर्मनीषिणः ।। ३९.

शंभर हजार कोटींना 'परार्ध' म्हणतात; आणि परार्धाच्या दुप्पटाला विचारवंत 'परम' म्हणतात.

शतमाहुः परिदृढं सहस्रं परिपद्मकम्। विज्ञेयमयुतं तस्मान्नियुतं प्रयुतं ततः ।। ३९.

शंभराला 'परिदृढ' म्हणतात, हजाराला 'परिपद्म'; त्यानंतर 'अयुत', मग 'नियुत', आणि मग 'प्रयुत' असे ओळखावे.