वायुपुराणम्

कल्पदाहप्रदीप्तेषु तदा कालेषु तेषु वै। भूरा दिषु महान्तेषु भृशं व्याप्तेष्वथाग्निना ।। ३९.

कल्पाचा अंत येतो तेव्हा, जिथे जिथे पृथ्वी आहे, त्या सर्व दिशांना आणि मोठ्या प्रदेशांना अग्नीने व्यापून टाकले जाते.

शिखा संवर्त्तका ज्ञेया प्राप्नुवन्ति सदा जनाः। यामादयो गणाः सर्वे महर्लोकनिवासिनः ।। ३९.

संवर्तक नावाच्या ज्या ज्वाळा आहेत, त्या सर्व जीवांना, यमादी समूहांसह आणि महर्लोकातील सर्व रहिवाशांना, गाठतात.

महर्लोकेषु दीप्तेषु जनमेवाश्रयन्ति ते। सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते तत्रस्थास्तु भवन्ति ते ।। ३९.

महर्लोक जळू लागल्यावर, ते सर्व जीव पुन्हा जनलोकातच आश्रय घेतात; आणि तेथील सर्व सूक्ष्मशरीरी जीव तिथेच राहतात.

तेषां ते तुल्यसामर्थ्यास्तुल्यमूर्त्तिधरास्तथा । जन लोके विवर्त्तन्ते यावत्संप्लवते जगत् ।। ३९.

त्यांच्यात समान शक्ती आणि सारखी रूपे असतात, आणि विश्वाचा प्रलय होईपर्यंत ते जनलोकात वावरत राहतात.

व्युष्टायान्तु रजन्यां वै ब्रह्मणोऽव्यक्तयोनिनः। अहरादौ प्रसूयन्ते पूर्ववत्क्रमशास्त्विह ।। ३९.

ब्रह्मदेवांच्या अव्यक्त मूळ असलेल्या रात्रीचा अंत झाल्यावर, दिवसाची सुरुवात होताच, ते सर्व पूर्वीप्रमाणे पुन्हा इथे निर्माण होतात.

स्वायम्भुवादयः सर्वे मरीच्यन्तास्तु साधकाः। देवास्ते वै पुनस्तेषां जायन्ते निधनेष्विह ।। ३९.

स्वायंभुव पासून मरीचिपर्यंतचे सर्व सिद्ध पुरुष आणि देवता, प्रलयाच्या वेळी पुन्हा इथे जन्म घेतात.

यामादयः क्रमेणैव कनिष्ठाद्याः प्रजापतेः। पूर्वं पूर्वं प्रसूयन्ते पश्चिमे पश्चचिमास्तथा। देवान्वये देवता हि सप्त सम्भूतयः स्मृताः। व्यतीताः कल्यजास्तेषां तिस्रः शिष्टास्तथा परे ।। ३९.

यमादी समूह, सर्वात लहानापासून पुढे पुढे, आधी जन्म घेतात आणि नंतरचे नंतर; देवांमध्ये सात पिढ्या स्मरणात आहेत; त्यातील कलियुगातील जन्म गेले आहेत आणि तीन अजून उरले आहेत.

आवर्त्तमाना देवास्ते क्रमेणैते न सर्व्वशः। गत्वा जवन्तवीभावन्दशकृत्वः पुनः पुनः ।। ३९.

हे सर्व देव, एकामागून एक, सर्व एकत्र नव्हे, जवन्तावस्था दहा वेळा प्राप्त करून पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.

ततस्ते वै गणाः सर्व्वे दृष्ट्वा भावेष्वनित्यताम्। भाविनोऽर्थस्य च बलात् पुण्याख्यातिबलेन च ।। ३९.

मग ते सर्व समूह, सर्व जगातली नश्वरता आणि पुण्याच्या बळावर, तसेच भविष्यातील फळाच्या सामर्थ्याने, पाहतात.

निवृत्तवृत्तयः सर्वे स्वस्थाः सुमनसस्तथा। वैराजे तूपपद्यन्ते लोकमुत्सृज्य तज्जनम् ।। ३९.

ते सर्वजण, आपली कृत्ये थांबवून, मनःशांतीने आणि समाधानी राहून, त्या लोकाचा त्याग करून वैराज्य लोकात जन्म घेतात.

ततोऽन्येनैव कालेन नित्ययुक्तास्तपस्विनः। कथनाच्चैव धर्मस्य तेषां ते जज्ञिरेऽन्वये ।। ३९.

नंतर, दुसऱ्या काळात, नेहमी तपश्चर्येत असणारे आणि धर्माचे वर्णन करणारे, त्यांच्या वंशात जन्म घेतात.

ईहोत्पन्नास्ततस्ते वै स्थाना आपूरयन्त्युत। देवत्वे च ऋषित्वे च मनुष्यन्वे च सर्वशः ।। ३९.

मग तिथे जन्म घेणारे, देव, ऋषी किंवा माणूस म्हणून, सर्व ठिकाणी आपापली जागा भरून काढतात.

एवं देवगणाः सर्वे दशकृत्वो निवर्त्त्य वै। वैराजेषूपपन्नास्ते दश तिष्ठन्त्युपप्लवान् ।। ३९.

अशा प्रकारे, सर्व देवगण दहा वेळा परत येऊन, वैराज्य लोकात जन्म घेतात आणि दहा प्रलयपर्यंत तिथेच राहतात.

पूर्णे पूर्णे ततः कल्पे स्थित्वा वैराजके पुनः। ब्रह्मलोके विवर्त्तंते पूर्व्वपूर्व्वक्रमेण तु ।। ३९.

प्रत्येक कल्प पूर्ण झाल्यावर, वैराज्य लोकात राहून, पुन्हा ते ब्रह्मलोकात पूर्वीप्रमाणेच वावरतात.

एतस्मिन् ब्रह्मलोके तु कल्पे वैराजके गते। वैराजं पुनरप्येके कल्पस्थानमकल्पयन् ।। ३९.

या ब्रह्मलोकात वैराज्य कल्प संपल्यावर, काहीजण पुन्हा वैराज्य लोकालाच कल्पाचे स्थान म्हणून स्थापन करतात.

एवं पूर्व्वानुपूर्व्येण ब्रह्मलोकगतेन वै। एवं तेषु व्यतीतेषु तपसा परिकल्पिते। वैराजे तूपपद्यन्ते दशकृत्वो निवर्त्तते ।। ३९.

अशा रीतीने, ब्रह्मलोकात गेलेल्यांना आणि तपश्चर्येने स्थिर केलेल्यांना, दहा वेळा परत येऊन वैराज्य लोकात जन्म मिळतो.

एवं देवयुगानीह व्यतीतानि सहस्रशः। निधनं ब्रह्मलोके तु गतानामृषिभिः सह ।। ३९.

अशा प्रकारे, येथे हजारो देवयुगे आणि ऋषींसह ब्रह्मलोकातील प्रलयात गेलेले, संपले आहेत.

सूत उवाच।. न शक्यमानुपूर्वेण तेषां वक्तुं प्रविस्तरम्। अनादित्वाच्च कालस्य ह्यसं ख्यानाच्च सर्वशः। एवमेव न सन्देहो यथावत्कथितं मया ।। ३९.

सूतमुनी म्हणाले, या सर्वांच्या कथा नीटपणे, क्रमाने सांगता येणं शक्य नाही, कारण काळाला सुरुवातच नाही आणि सर्व काही अदृश्य आहे. मी जे सांगितलं ते खरंच आहे, यात काहीच शंका नाही.

तदुपश्रुत्य वाक्यार्थमृषयः संशयान्विताः। सूतमाहुः पुराणज्ञं व्यासशिष्यं महा मतिम् ।। ३९.

ती वाक्यं आणि त्यांचा अर्थ ऐकून, त्या ऋषींच्या मनात शंका निर्माण झाली. मग त्यांनी पुराणांचे जाणकार, व्यासांचे शिष्य आणि अत्यंत बुद्धिमान सूत यांना विचारले.

ऋषय ऊचुः।। वैराजास्ते यदाहारा यत्सत्त्वाश्च यदाश्रयाः। तिष्ठन्ति चैव यत्कालं तन्नो ब्रूहि यथातथम् ।। ३९.

ऋषी म्हणाले, वैराज लोकांचं अन्न काय, त्यांचं स्वरूप कसं, ते कुठे राहतात आणि किती काळ तिथे असतात, हे सर्व आम्हाला खरं खरं सांग.

तदुक्तमृषिभिर्वाक्यं श्रुत्वा लोकार्थतत्त्ववित्। सूतः पौराणिको वाक्यं विनयेनेदमब्रवीत् ।। ३९.

ऋषींनी विचारलेली ही वाक्यं ऐकून, लोकांच्या हिताचं आणि सत्याचं ज्ञान असलेले पुराणपंडित सूत नम्रपणे बोलू लागले.

ततः प्राप्यन्त ते सर्व्वे शुद्धिशुद्धतमाश्च ये। आभूत संप्लवास्तत्र दश तिष्ठन्ति तेजनाः ।। ३९.

मग जे अत्यंत शुद्ध आणि पवित्र झालेले आहेत, असे सर्वजण प्राण्यांच्या संहारानंतर तिथे राहतात. असे दहा लोक तिथे अस्तित्वात असतात.

सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते विद्वांसो घनमूर्त्तयः। स्थितलोकास्थितत्वाच्च तेषां भूतं न विद्यते ।। ३९.

हे सर्व सूक्ष्म शरीरधारी, ज्ञानी आणि ठाम स्वरूपाचे आहेत. त्यांच्या लोकांचा आधार स्थिर असल्यामुळे त्यांना भौतिक अस्तित्व राहत नाही.

ऊचुः सनत्कुमाराद्याः सिद्धास्ते थोगधर्मिणः। ख्यातिं नैमित्तिकीं तेषां पर्य्याये समुपस्थिते ।। ३९.

सनत्कुमार आणि इतर सिद्ध, योगधर्म असलेले लोक बोलतात. त्यांच्या कीर्तीला योग्य वेळी प्रसिद्धी मिळते.

स्थानत्यागे मनश्चापि युगपत्संप्रवर्त्तते। ऊचुः सर्व्वे तदान्योऽन्यं वैराजाञ्छुद्धबुद्धयः ।। ३९.

जेव्हा ते आपली जागा सोडतात, तेव्हा त्यांचे मन एकाच वेळी कार्यरत होते. त्या वेळी हे सर्व शुद्धबुद्धी वैराज एकमेकांशी संवाद साधतात.

एवमेव महाभागाः प्रणवं सम्प्रविश्य ह। ब्रह्मलोके प्रवर्त्तानस्तन्नः श्रेयो भविष्यति ।। ३९.

अशीच कृती करून, हे महाभाग ॐकारात प्रवेश करतात आणि ब्रह्मलोकात जातात. हेच आपल्यासाठी सर्वोत्तम कल्याण ठरेल.

एवमुक्त्वा तदा सर्वे ब्रह्मान्ते व्यवसायिनः। योजयित्वा तदा सर्व्वे वर्त्तन्ते योगधर्म्मिणः ।। ३९.

असं सांगून, ब्रह्मदेवाच्या दिवसाच्या शेवटी, सर्वजण एकत्र येतात आणि योगधर्माचे पालन करत राहतात.

तत्रैव सम्प्रलीयन्ते शान्ता दीपार्चिषो यथा। ब्रह्मकायमवर्त्तन्त पुनरावृत्तिदुर्ल्लभम् ।।. ३९.

तिथेच ते शांतपणे, दिव्याच्या ज्योतीसारखे विलीन होतात. ब्रह्मदेवाचं स्वरूप प्राप्त करतात आणि पुन्हा जन्म घेणं फार कठीण होतं.

लोकं तं समनुप्राप्य सर्व्वे ते भावनामयम्। आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य ह्यमृतत्वाय ते गताः ।। ३९.

त्या लोकात पोहोचल्यावर, हे सर्व ध्यानमय होतात, ब्रह्मानंद मिळवतात आणि अमरत्वाकडे जातात.