वायुपुराणम्

सूर्यध्रुवान्तरं यच्च स्वर्गलोको दिवः स्मृतः। ध्रुवाज्जनान्तरं यच्च महर्लोकस्तदुच्यते ।। ३९.

सूर्य आणि ध्रुव यांच्या मध्ये असलेला प्रदेश स्वर्गलोक म्हणून ओळखला जातो; ध्रुवापासून जनलोकापर्यंत असलेला भाग महर्लोक म्हणतात.

विख्याताः सप्तलोकास्तु तेषां वक्ष्यामि सिद्धयः। भूर्लोकवासिनः सर्वे ह्यन्नादास्तु रमात्मकाः ।। ३९.

हे सात लोक प्रसिद्ध आहेत; त्यांची प्राप्ती मी सांगतो. भूर्लोकात राहणारे सर्वजण अन्नावर जगतात आणि आनंदी स्वभावाचे असतात.

भुवे स्वर्गे च ये सर्वे सोमपा आज्यपाश्च ते। चतुर्थे येऽपि वर्त्तन्ते मह र्लोकं समाश्रिताः ।। ३९.

भुवः आणि स्वर्गात जे राहतात, ते सर्व सोम आणि तुप पिणारे आहेत; तसेच चौथ्या महर्लोकात राहणारेही यामध्ये येतात.

विज्ञेया मानसी तेषां सिद्धिर्वै पञ्चलक्षणा। सद्यश्चोत्पद्यते तेषां मनसा सर्व्वमीप्सितम् ।। ३९.

त्यांची सिद्धी मनाने मिळणारी, पाच प्रकारची असते; त्यांना जे काही हवे ते सर्व त्यांच्या मनाने लगेच निर्माण होते.

एते दैवा यजन्ते वै यज्ञैः सर्वैः परस्परम्। अतीतान् वर्तमानांश्च वर्त्तमानाननागतान् ।। ३९.

हे दैवी लोक एकमेकांची सर्व प्रकारच्या यज्ञांनी पूजा करतात—भूतकाळातील, वर्तमानातील आणि भविष्यातील.

प्रथमानन्तरैरिष्ट्वा ह्यन्तराः साम्प्रतैः पुनः। निवर्त्ततीत्यासम्बन्धोऽतीते देवगणे ततः ।। ३९.

पूर्वीच्या लोकांना अर्पण केल्यावर, मधल्या देवता पुन्हा सध्याच्या लोकांनी पूजल्या जातात; त्यामुळे भूतकाळातील देवतांशी संबंध राहत नाही.

विनिवृत्ताधिकाराणां सिद्धिस्तेषान्तु मानसी। तेषान्तु मानसी ज्ञेया शुद्धा सिद्धिपरम्परा ।। ३९.

ज्यांचा अधिकार संपला आहे, त्यांची सिद्धी मनाने मिळणारी असते; त्यांची सिद्धी शुद्ध असते आणि सिद्धीची परंपरा देखील मनानेच चालते.

उक्ता लोकाश्च चत्वारो जनस्यानुविधिस्तथा। समासेन मया विप्रा भूयस्तं वर्त्तयामि वः ।। ३९.

चार लोक आणि जनलोकाची परंपरा मी सांगितली आहे; हे मी थोडक्यात सांगितले, आता मी तुम्हाला अधिक विस्ताराने सांगतो.

वायुरुवाच।। मरीचिः कश्यपो दक्षो वसिष्ठश्चाङ्गिरा भृगुः। पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुरित्येवमादयः ।। ३९.

वायू म्हणाले: मरीचि, कश्यप, दक्ष, वसिष्ठ, अङ्गिरा, भृगु, पुलस्त्य, पुलह, आणि क्रतु—हे सर्व श्रेष्ठ ऋषी आहेत.

पूर्वं ते संप्रसूयन्ते ब्रह्मणो मनसा इह। ततः प्रजाः प्रतिष्ठाप्य जनमेवाश्रयन्ति ते ।। ३९.

सर्वप्रथम ब्रह्मदेवांच्या मनातून ही सृष्टी निर्माण होते; मग त्या सर्व जीवांना स्थिर करून, ते सर्वजण जनलोकातच आश्रय घेतात.

कल्पदाहप्रदीप्तेषु तदा कालेषु तेषु वै। भूरा दिषु महान्तेषु भृशं व्याप्तेष्वथाग्निना ।। ३९.

कल्पाचा अंत येतो तेव्हा, जिथे जिथे पृथ्वी आहे, त्या सर्व दिशांना आणि मोठ्या प्रदेशांना अग्नीने व्यापून टाकले जाते.

शिखा संवर्त्तका ज्ञेया प्राप्नुवन्ति सदा जनाः। यामादयो गणाः सर्वे महर्लोकनिवासिनः ।। ३९.

संवर्तक नावाच्या ज्या ज्वाळा आहेत, त्या सर्व जीवांना, यमादी समूहांसह आणि महर्लोकातील सर्व रहिवाशांना, गाठतात.

महर्लोकेषु दीप्तेषु जनमेवाश्रयन्ति ते। सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते तत्रस्थास्तु भवन्ति ते ।। ३९.

महर्लोक जळू लागल्यावर, ते सर्व जीव पुन्हा जनलोकातच आश्रय घेतात; आणि तेथील सर्व सूक्ष्मशरीरी जीव तिथेच राहतात.

तेषां ते तुल्यसामर्थ्यास्तुल्यमूर्त्तिधरास्तथा । जन लोके विवर्त्तन्ते यावत्संप्लवते जगत् ।। ३९.

त्यांच्यात समान शक्ती आणि सारखी रूपे असतात, आणि विश्वाचा प्रलय होईपर्यंत ते जनलोकात वावरत राहतात.

व्युष्टायान्तु रजन्यां वै ब्रह्मणोऽव्यक्तयोनिनः। अहरादौ प्रसूयन्ते पूर्ववत्क्रमशास्त्विह ।। ३९.

ब्रह्मदेवांच्या अव्यक्त मूळ असलेल्या रात्रीचा अंत झाल्यावर, दिवसाची सुरुवात होताच, ते सर्व पूर्वीप्रमाणे पुन्हा इथे निर्माण होतात.

स्वायम्भुवादयः सर्वे मरीच्यन्तास्तु साधकाः। देवास्ते वै पुनस्तेषां जायन्ते निधनेष्विह ।। ३९.

स्वायंभुव पासून मरीचिपर्यंतचे सर्व सिद्ध पुरुष आणि देवता, प्रलयाच्या वेळी पुन्हा इथे जन्म घेतात.

यामादयः क्रमेणैव कनिष्ठाद्याः प्रजापतेः। पूर्वं पूर्वं प्रसूयन्ते पश्चिमे पश्चचिमास्तथा। देवान्वये देवता हि सप्त सम्भूतयः स्मृताः। व्यतीताः कल्यजास्तेषां तिस्रः शिष्टास्तथा परे ।। ३९.

यमादी समूह, सर्वात लहानापासून पुढे पुढे, आधी जन्म घेतात आणि नंतरचे नंतर; देवांमध्ये सात पिढ्या स्मरणात आहेत; त्यातील कलियुगातील जन्म गेले आहेत आणि तीन अजून उरले आहेत.

आवर्त्तमाना देवास्ते क्रमेणैते न सर्व्वशः। गत्वा जवन्तवीभावन्दशकृत्वः पुनः पुनः ।। ३९.

हे सर्व देव, एकामागून एक, सर्व एकत्र नव्हे, जवन्तावस्था दहा वेळा प्राप्त करून पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.

ततस्ते वै गणाः सर्व्वे दृष्ट्वा भावेष्वनित्यताम्। भाविनोऽर्थस्य च बलात् पुण्याख्यातिबलेन च ।। ३९.

मग ते सर्व समूह, सर्व जगातली नश्वरता आणि पुण्याच्या बळावर, तसेच भविष्यातील फळाच्या सामर्थ्याने, पाहतात.

निवृत्तवृत्तयः सर्वे स्वस्थाः सुमनसस्तथा। वैराजे तूपपद्यन्ते लोकमुत्सृज्य तज्जनम् ।। ३९.

ते सर्वजण, आपली कृत्ये थांबवून, मनःशांतीने आणि समाधानी राहून, त्या लोकाचा त्याग करून वैराज्य लोकात जन्म घेतात.

ततोऽन्येनैव कालेन नित्ययुक्तास्तपस्विनः। कथनाच्चैव धर्मस्य तेषां ते जज्ञिरेऽन्वये ।। ३९.

नंतर, दुसऱ्या काळात, नेहमी तपश्चर्येत असणारे आणि धर्माचे वर्णन करणारे, त्यांच्या वंशात जन्म घेतात.

ईहोत्पन्नास्ततस्ते वै स्थाना आपूरयन्त्युत। देवत्वे च ऋषित्वे च मनुष्यन्वे च सर्वशः ।। ३९.

मग तिथे जन्म घेणारे, देव, ऋषी किंवा माणूस म्हणून, सर्व ठिकाणी आपापली जागा भरून काढतात.

एवं देवगणाः सर्वे दशकृत्वो निवर्त्त्य वै। वैराजेषूपपन्नास्ते दश तिष्ठन्त्युपप्लवान् ।। ३९.

अशा प्रकारे, सर्व देवगण दहा वेळा परत येऊन, वैराज्य लोकात जन्म घेतात आणि दहा प्रलयपर्यंत तिथेच राहतात.

पूर्णे पूर्णे ततः कल्पे स्थित्वा वैराजके पुनः। ब्रह्मलोके विवर्त्तंते पूर्व्वपूर्व्वक्रमेण तु ।। ३९.

प्रत्येक कल्प पूर्ण झाल्यावर, वैराज्य लोकात राहून, पुन्हा ते ब्रह्मलोकात पूर्वीप्रमाणेच वावरतात.

एतस्मिन् ब्रह्मलोके तु कल्पे वैराजके गते। वैराजं पुनरप्येके कल्पस्थानमकल्पयन् ।। ३९.

या ब्रह्मलोकात वैराज्य कल्प संपल्यावर, काहीजण पुन्हा वैराज्य लोकालाच कल्पाचे स्थान म्हणून स्थापन करतात.

एवं पूर्व्वानुपूर्व्येण ब्रह्मलोकगतेन वै। एवं तेषु व्यतीतेषु तपसा परिकल्पिते। वैराजे तूपपद्यन्ते दशकृत्वो निवर्त्तते ।। ३९.

अशा रीतीने, ब्रह्मलोकात गेलेल्यांना आणि तपश्चर्येने स्थिर केलेल्यांना, दहा वेळा परत येऊन वैराज्य लोकात जन्म मिळतो.

एवं देवयुगानीह व्यतीतानि सहस्रशः। निधनं ब्रह्मलोके तु गतानामृषिभिः सह ।। ३९.

अशा प्रकारे, येथे हजारो देवयुगे आणि ऋषींसह ब्रह्मलोकातील प्रलयात गेलेले, संपले आहेत.

सूत उवाच।. न शक्यमानुपूर्वेण तेषां वक्तुं प्रविस्तरम्। अनादित्वाच्च कालस्य ह्यसं ख्यानाच्च सर्वशः। एवमेव न सन्देहो यथावत्कथितं मया ।। ३९.

सूतमुनी म्हणाले, या सर्वांच्या कथा नीटपणे, क्रमाने सांगता येणं शक्य नाही, कारण काळाला सुरुवातच नाही आणि सर्व काही अदृश्य आहे. मी जे सांगितलं ते खरंच आहे, यात काहीच शंका नाही.

तदुपश्रुत्य वाक्यार्थमृषयः संशयान्विताः। सूतमाहुः पुराणज्ञं व्यासशिष्यं महा मतिम् ।। ३९.

ती वाक्यं आणि त्यांचा अर्थ ऐकून, त्या ऋषींच्या मनात शंका निर्माण झाली. मग त्यांनी पुराणांचे जाणकार, व्यासांचे शिष्य आणि अत्यंत बुद्धिमान सूत यांना विचारले.