वायुपुराणम्

ब्रह्मशापेन ते जाताः पुनः स्वायम्भुवे जिताः। स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्याश्चैवोत्तमे पुनः ।। ५.

ब्रह्माच्या शापामुळे ते पुन्हा जन्मले आणि स्वायंभुव मन्वंतरात पराभूत झाले; स्वारोचिष मन्वंतरात त्यांना तुषित म्हणत आणि उत्तम मन्वंतरात सत्य नावाने ओळखले.

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रैवतान्तरे। साध्याश्च चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः ।। ५.

तामस मन्वंतरात त्यांना हरि, रैवत मन्वंतरात वैकुंठ, आणि चाक्षुष मन्वंतरात छंदातून जन्मलेले साध्य नावाचे देव म्हणत.

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः। पूर्वं स्म अनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। ५.

धर्माचे हे बारा अमर आणि अत्यंत भाग्यवान साध्य पुत्र चाक्षुष मन्वंतरात पूर्वी अनुसरण्यात आले होते.

स्वारोचिषेऽन्तरेऽतीता देवा ये वै महौजसः। तुषिता नाम तेऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेऽन्तरे ।। ५.

स्वारोचिष मन्वंतरात जे महाशक्तिशाली तुषित नावाचे देव होते, त्यांनी चाक्षुष मन्वंतरात एकमेकांशी बोलणे केले.

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन् देवा वै तुषिताऽभ्रुवन्। इतरेतरं महाभागान् वयं साध्यान् प्रविश्य वै। मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति ।। ५.

त्या वेळी काहीच उरले असता, तुषित देव म्हणाले: 'आपण हे महान भाग्यशाली साध्यांमध्ये प्रवेश करू; पुढील मन्वंतरात आपण साध्य होऊ आणि ते आपल्यासाठी अधिक कल्याणकारी ठरेल.'

एवमुक्त्वातु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। तस्माद्द्वादशसम्भूतान् धर्मान् स्वायम्भुवात् पुनः ।। ५.

असे म्हणून, सर्वांनी चाक्षुष मन्वंतरात, पुन्हा स्वायंभुवाच्या बारा धर्मांपासून जन्म घेतला.

नरनारायणौ तत्र जज्ञाते पुनरेव हि। विपश्चिदिन्द्रो यश्चासीत्तथा सत्यो हरिश्च तौ। स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वमास्तान्तौ तुषितौ सुरौ ।। ५.

तेथे नर आणि नारायण पुन्हा जन्मले; विपश्चित, इंद्र, सत्य आणि हरि—हे दोघे पूर्वी तुषित देव होते आणि स्वारोचिष मन्वंतरात वास करत होते.

तुषितानान्तु साध्यत्वे नामान्येतानि वक्ष्यते। मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरो यानश्च वीर्यवान् ।। ५.

तुषित जे साध्य झाले, त्यांची नावे अशी आहेत: मनो, अनुमंता, प्राण, नर आणि बलवान यान.

चित्तिर्हयो नयश्चैव हंसो नारायणस्तथा। प्रभवोऽथ विभुश्चैव साध्या द्वादश जज्ञिरे ।। ५.

चित्ती, हय, नय, हंस, नारायण, प्रभव आणि विभु—हे बारा साध्य जन्मले.

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं ततः स्वारोचिषे पुनः। नामान्यासन् पुनस्तानि तुषितानां निबोधत ।। ५.

स्वायंभुव मन्वंतरात आधी आणि मग स्वारोचिष मन्वंतरात पुन्हा, तुषितांचे ही नावे होती. ती नावे आता पुन्हा ऐका.

प्राणोऽपानस्तथोदानः समानो व्यान एव च। चक्षुः श्रोत्रं तथा प्राणः स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा ।। ५.

प्राण, अपान, उदान, समान, व्यान; तसेच डोळे, कान, प्राण, स्पर्श, बुद्धी आणि मन — ही नावे आहेत.

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च। नामान्येतानि पूर्वन्तु तुषितानां स्मृतानि ह ।। ५.

प्राण, अपान, उदान, समान आणि व्यान — ही तुषितांमध्ये पूर्वी ओळखली गेलेली नावे आहेत.

वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः । धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानलोऽनिलः। प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ।। ५.

वसुचे पुत्र वसु म्हणून ओळखले जातात, ते साध्यांचे लहान भाऊ मानले गेले आहेत. धर, ध्रुव, सोम, आप, अनल, अनिल, प्रत्युष आणि प्रभास — हे आठ वसु प्रसिद्ध आहेत.

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा। ध्रुवपुत्रो भवो नाम्ना कालो लोकप्रकालनः ।। ५.

धराचा पुत्र म्हणजे द्रविण, आणि हुतहव्यवाह हाही त्याचा पुत्र आहे. ध्रुवाचा पुत्र भाव नावाचा आहे, जो काळ म्हणूनही ओळखला जातो आणि जगांचे प्रकटीकरण करणारा आहे.

सोमस्य भगवान् वर्चा बुधश्च ग्रहबोधनः। रोहिण्यां तौ समुत्पन्नौ त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ ।। ५.

सोमाचे तेजस्वी पुत्र म्हणजे वर्चा आणि बुध, जो ग्रहांचा जाणकार आहे. हे दोघेही रोहिणीपासून जन्मले आणि तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहेत.

धारोर्मिकलिलाश्चैव त्रयश्चन्द्रमसः सुताः। आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च ।। ५.

धराचे पुत्र मिकलिला आहेत; चंद्राचे तीन पुत्रही सांगितले आहेत. आपचा पुत्र वैतंड्य, तसेच शम आणि शांत हे आहेत.

स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः। अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत। तस्य शाखो विशखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजाः ।। ५.

स्कंद, ज्याला सनत्कुमार असेही म्हणतात, तो तेजाच्या पायापासून जन्मला. अग्नीचा पुत्र कुमार म्हणजे शरांचा गटात जन्मलेला आहे. त्याच्या शाखा म्हणजे शाक, विशाख आणि नैगमेय, हे त्याच्या पाठीवरून जन्मले.

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः। अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च ।। ५.

अनिलाची पत्नी शिवा आहे. तिचा पुत्र मनोजव आहे. अनिलाचे दोन पुत्र आहेत — अविज्ञातगती आणि मनोजव.

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्र ऋषिर्नाम्ना तु देवलः। द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ ।। ५.

प्रत्युषाचा पुत्र म्हणजे ऋषी देवल, असे ओळखले जाते. देवलाचे दोन पुत्र होते — क्षमावत आणि मनीषीण, हे दोघेही विद्वान होते.

बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी। योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता विचरत्युत ।। ५.

बृहस्पतीची बहीण ही एक श्रेष्ठ, ब्रह्मचारिणी स्त्री आहे. ती योगसिद्धा असून, संपूर्ण जगात आसक्ती न ठेवता वावरते.

प्रभासस्य तु या भार्या वसूनामष्टमस्य ह। विश्वकर्मा सुतस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः ।। ५.

प्रभास, जो वसूंमध्ये आठवा आहे, त्याची पत्नीने विश्वकर्मा या शिल्पकार प्रजापतीला जन्म दिला.

स कर्त्ता सर्वशिल्पानां त्रिदशानाञ्च वर्द्धकिः। भूषणानाञ्च सर्वेषां कर्त्ता कारयिता च सः ।। ५.

तो सर्व कलांचा कर्ता आहे आणि देवतांचा मुख्य बांधकामकार आहे. तो सर्व प्रकारच्या दागिन्यांचा निर्माता आणि घडवणारा आहे.

सर्वेषाञ्च विमानानि दैवतानां करोति सः। मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पानि शिल्पिनः ।। ५.

तो सर्व देवतांची विमाने तयार करतो. मानवातील शिल्पकार त्याच्या कलांवर आपली उपजीविका करतात.

विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः। क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः कामो धुनिस्तथा ।। ५.

विश्वदेव हे दहा असून, ते विश्वा या मातेकडून जन्मले आणि प्रसिद्ध आहेत. त्यांची नावे — क्रतु, दक्ष, श्रव, सत्य, काळ, काम, धुनी — अशी आहेत.

कुरुवान् प्रभवांश्चैव रोचमानश्च ते दश। धर्मपुत्राः स्मृता ह्येते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः ।। ५.

कुरुवान, प्रभवान आणि रोचमान — हे दहा, धर्माचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात आणि शुभ विश्वेच्या पोटी जन्मले आहेत.

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः । मुहूर्त्ताश्च मुहूर्त्तायां घोषं लम्बा व्यजायत ।। ५.

मरुत्वतीपासून मरुत्वंत, ज्यांना भानव असेही म्हणतात, ते भानूचे पुत्र आहेत. मुहूर्ता पासून मुहूर्त, आणि लांबा पासून घोष जन्मला.

सङ्कल्पायान्तु संजज्ञे विद्वान् सङ्कल्प एव च। नागवीथ्यस्तु जाम्याञ्च पथत्रयसमाश्रिताः ।। ५.

संकल्पा पासून विद्वान संकल्प जन्मला. नागवीथीच्या सौभाग्यवतीपासून तीन मार्गांचे अनुयायी जन्मले.

पृथिवीविषयं सर्वमरुन्धत्यां व्यजायत। एष सर्गः समाख्यातो विद्वान् धर्मस्य शाश्वतः ।। ५.

पृथ्वीशी संबंधित सर्व काही अरुंधतीपासून उत्पन्न झालं; हे निर्माण, हे ज्ञानी, धर्माचा शाश्वत नियम आहे असं सांगितलं जातं.

मुहूर्त्ताश्चैव तिथ्यश्च पतिभिः सह सुव्रताः। नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत ।। ५.

म्हणूनच मी आता मुहूर्त आणि तिथी, त्यांचे प्रमुख देवतांसह, त्यांची नावं सांगणार आहे; तू लक्षपूर्वक ऐक.