वायुपुराणम्

एते वैमानिका देवास्ताराग्रहनिवासिनः। इत्येते क्रमशः प्रोक्ता ब्रह्मव्याहारसम्भवाः ।। ३९.

हे सर्व देव, जे ताऱ्यांमध्ये आणि ग्रहांमध्ये राहतात, त्यांचे वर्णन ब्रह्माच्या उच्चारांपासून निर्माण झालेल्या क्रमाने केले आहे.

भूर्लोकप्रथमा लोका महदन्ताश्च ते स्मृताः। आरभ्यन्ते तु तन्मात्रैः शुद्धास्तेषां परस्परम् ।। ३९.

भूर्लोकापासून सुरू होणारे आणि महत् नावाने ओळखले जाणारे लोक pure आहेत; हे सर्व लोक सूक्ष्म तत्त्वांपासून निर्माण होतात आणि एकमेकांपासून वेगळे असतात.

शुक्राद्याश्चाक्षुषान्ताश्च ये व्यतीता भुवं श्रिताः। महर्लोकश्चतुर्थस्तु तस्मिंस्ते कल्पवासिनः ।। ३९.

शुक्रापासून चाक्षुषपर्यंत जे गेले आणि भुवः लोकात पोहोचले, ते सर्व महर्लोकात म्हणजे चौथ्या लोकात राहतात; तिथे ते एक कल्पभर वास करतात.

भूर्लोकप्रथमा लोका महदन्ताश्च ये स्मृताः। तान् सर्वान् सप्त सूर्यास्ते अर्च्चिर्भिर्निदहन्ति वै ।। ३९.

भूर्लोकापासून सुरू होणारे आणि महत् म्हणून ओळखले जाणारे सर्व सात लोक, सूर्याच्या किरणांनी खरं तर भस्म केले जातात.

मरीचिः कश्यपो दक्षस्तथा स्वायम्भुवोऽङ्गिराः । भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुरित्येवमादयः ।। ३९.

मरीचि, कश्यप, दक्ष, स्वयंभू, अङ्गिरा, भृगु, पुलस्त्य, पुलह, आणि क्रतु—हे सर्व श्रेष्ठ ऋषी आहेत.

प्रजानां पतयः सर्वे वर्त्तन्ते तत्र तैः सह। निःसत्त्वा निर्ममाश्चैव तत्र ते ह्यूर्द्ध्वरेतसः ।। ३९.

सर्व प्रजापती तिथे या ऋषींसोबत राहतात; तिथे ते सर्व इच्छारहित, अहंकाररहित आणि पूर्ण ब्रह्मचर्याने वागणारे असतात.

ऋभुः सनत्कुमाराद्या वैराज्यास्ते तपोधनाः। मन्वन्तराणां सर्वेषां सावर्णानां ततः स्मृताः । चतुर्द्दशानां सर्वेषां पुनरावृत्तिहेतवः ।। ३९.

ऋभु, सनत्कुमार आणि इतर वैराजपुत्र, हे सर्व तपस्वी आहेत; ते सर्व सावर्णि मन्वंतरांचे मानले जातात आणि चौदा मनूंच्या पुनरावृत्तीचे कारण आहेत.

योगं तपश्च सत्यञ्च समाधाय तदात्मनि। षष्ठे काले निवर्त्तन्ते तत्तदाहर्विपर्यये ।। ३९.

योग, तप आणि सत्य स्वतःमध्ये दृढ करून, सहाव्या काळात ते मागे घेतात, कारण ब्रह्मदेवाचा दिवस आणि रात्र बदलतात.

सत्यन्तु सप्तमो लोको ह्यपुनर्मार्गगामिनाम्। ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः ।। ३९.

सत्य हा सातवा लोक आहे, जो पुन्हा जन्माच्या मार्गावर न येणाऱ्यांसाठी आहे; तो ब्रह्मलोक म्हणून ओळखला जातो, जिथे कोणतीही अडथळा नसते.

पर्यासपारिमाण्येन भूर्लोकः समितिः स्मृतः । भूम्यन्तरं यदादित्यादन्तरिक्षं भुवः स्मृतम् ।। ३९.

मोजमापाने भूर्लोक म्हणजे पृथ्वीच मानली जाते; पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या मध्ये असलेला प्रदेश म्हणजे भुवः, म्हणजेच आकाश.

सूर्यध्रुवान्तरं यच्च स्वर्गलोको दिवः स्मृतः। ध्रुवाज्जनान्तरं यच्च महर्लोकस्तदुच्यते ।। ३९.

सूर्य आणि ध्रुव यांच्या मध्ये असलेला प्रदेश स्वर्गलोक म्हणून ओळखला जातो; ध्रुवापासून जनलोकापर्यंत असलेला भाग महर्लोक म्हणतात.

विख्याताः सप्तलोकास्तु तेषां वक्ष्यामि सिद्धयः। भूर्लोकवासिनः सर्वे ह्यन्नादास्तु रमात्मकाः ।। ३९.

हे सात लोक प्रसिद्ध आहेत; त्यांची प्राप्ती मी सांगतो. भूर्लोकात राहणारे सर्वजण अन्नावर जगतात आणि आनंदी स्वभावाचे असतात.

भुवे स्वर्गे च ये सर्वे सोमपा आज्यपाश्च ते। चतुर्थे येऽपि वर्त्तन्ते मह र्लोकं समाश्रिताः ।। ३९.

भुवः आणि स्वर्गात जे राहतात, ते सर्व सोम आणि तुप पिणारे आहेत; तसेच चौथ्या महर्लोकात राहणारेही यामध्ये येतात.

विज्ञेया मानसी तेषां सिद्धिर्वै पञ्चलक्षणा। सद्यश्चोत्पद्यते तेषां मनसा सर्व्वमीप्सितम् ।। ३९.

त्यांची सिद्धी मनाने मिळणारी, पाच प्रकारची असते; त्यांना जे काही हवे ते सर्व त्यांच्या मनाने लगेच निर्माण होते.

एते दैवा यजन्ते वै यज्ञैः सर्वैः परस्परम्। अतीतान् वर्तमानांश्च वर्त्तमानाननागतान् ।। ३९.

हे दैवी लोक एकमेकांची सर्व प्रकारच्या यज्ञांनी पूजा करतात—भूतकाळातील, वर्तमानातील आणि भविष्यातील.

प्रथमानन्तरैरिष्ट्वा ह्यन्तराः साम्प्रतैः पुनः। निवर्त्ततीत्यासम्बन्धोऽतीते देवगणे ततः ।। ३९.

पूर्वीच्या लोकांना अर्पण केल्यावर, मधल्या देवता पुन्हा सध्याच्या लोकांनी पूजल्या जातात; त्यामुळे भूतकाळातील देवतांशी संबंध राहत नाही.

विनिवृत्ताधिकाराणां सिद्धिस्तेषान्तु मानसी। तेषान्तु मानसी ज्ञेया शुद्धा सिद्धिपरम्परा ।। ३९.

ज्यांचा अधिकार संपला आहे, त्यांची सिद्धी मनाने मिळणारी असते; त्यांची सिद्धी शुद्ध असते आणि सिद्धीची परंपरा देखील मनानेच चालते.

उक्ता लोकाश्च चत्वारो जनस्यानुविधिस्तथा। समासेन मया विप्रा भूयस्तं वर्त्तयामि वः ।। ३९.

चार लोक आणि जनलोकाची परंपरा मी सांगितली आहे; हे मी थोडक्यात सांगितले, आता मी तुम्हाला अधिक विस्ताराने सांगतो.

वायुरुवाच।। मरीचिः कश्यपो दक्षो वसिष्ठश्चाङ्गिरा भृगुः। पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुरित्येवमादयः ।। ३९.

वायू म्हणाले: मरीचि, कश्यप, दक्ष, वसिष्ठ, अङ्गिरा, भृगु, पुलस्त्य, पुलह, आणि क्रतु—हे सर्व श्रेष्ठ ऋषी आहेत.

पूर्वं ते संप्रसूयन्ते ब्रह्मणो मनसा इह। ततः प्रजाः प्रतिष्ठाप्य जनमेवाश्रयन्ति ते ।। ३९.

सर्वप्रथम ब्रह्मदेवांच्या मनातून ही सृष्टी निर्माण होते; मग त्या सर्व जीवांना स्थिर करून, ते सर्वजण जनलोकातच आश्रय घेतात.

कल्पदाहप्रदीप्तेषु तदा कालेषु तेषु वै। भूरा दिषु महान्तेषु भृशं व्याप्तेष्वथाग्निना ।। ३९.

कल्पाचा अंत येतो तेव्हा, जिथे जिथे पृथ्वी आहे, त्या सर्व दिशांना आणि मोठ्या प्रदेशांना अग्नीने व्यापून टाकले जाते.

शिखा संवर्त्तका ज्ञेया प्राप्नुवन्ति सदा जनाः। यामादयो गणाः सर्वे महर्लोकनिवासिनः ।। ३९.

संवर्तक नावाच्या ज्या ज्वाळा आहेत, त्या सर्व जीवांना, यमादी समूहांसह आणि महर्लोकातील सर्व रहिवाशांना, गाठतात.

महर्लोकेषु दीप्तेषु जनमेवाश्रयन्ति ते। सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते तत्रस्थास्तु भवन्ति ते ।। ३९.

महर्लोक जळू लागल्यावर, ते सर्व जीव पुन्हा जनलोकातच आश्रय घेतात; आणि तेथील सर्व सूक्ष्मशरीरी जीव तिथेच राहतात.

तेषां ते तुल्यसामर्थ्यास्तुल्यमूर्त्तिधरास्तथा । जन लोके विवर्त्तन्ते यावत्संप्लवते जगत् ।। ३९.

त्यांच्यात समान शक्ती आणि सारखी रूपे असतात, आणि विश्वाचा प्रलय होईपर्यंत ते जनलोकात वावरत राहतात.

व्युष्टायान्तु रजन्यां वै ब्रह्मणोऽव्यक्तयोनिनः। अहरादौ प्रसूयन्ते पूर्ववत्क्रमशास्त्विह ।। ३९.

ब्रह्मदेवांच्या अव्यक्त मूळ असलेल्या रात्रीचा अंत झाल्यावर, दिवसाची सुरुवात होताच, ते सर्व पूर्वीप्रमाणे पुन्हा इथे निर्माण होतात.

स्वायम्भुवादयः सर्वे मरीच्यन्तास्तु साधकाः। देवास्ते वै पुनस्तेषां जायन्ते निधनेष्विह ।। ३९.

स्वायंभुव पासून मरीचिपर्यंतचे सर्व सिद्ध पुरुष आणि देवता, प्रलयाच्या वेळी पुन्हा इथे जन्म घेतात.

यामादयः क्रमेणैव कनिष्ठाद्याः प्रजापतेः। पूर्वं पूर्वं प्रसूयन्ते पश्चिमे पश्चचिमास्तथा। देवान्वये देवता हि सप्त सम्भूतयः स्मृताः। व्यतीताः कल्यजास्तेषां तिस्रः शिष्टास्तथा परे ।। ३९.

यमादी समूह, सर्वात लहानापासून पुढे पुढे, आधी जन्म घेतात आणि नंतरचे नंतर; देवांमध्ये सात पिढ्या स्मरणात आहेत; त्यातील कलियुगातील जन्म गेले आहेत आणि तीन अजून उरले आहेत.

आवर्त्तमाना देवास्ते क्रमेणैते न सर्व्वशः। गत्वा जवन्तवीभावन्दशकृत्वः पुनः पुनः ।। ३९.

हे सर्व देव, एकामागून एक, सर्व एकत्र नव्हे, जवन्तावस्था दहा वेळा प्राप्त करून पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.

ततस्ते वै गणाः सर्व्वे दृष्ट्वा भावेष्वनित्यताम्। भाविनोऽर्थस्य च बलात् पुण्याख्यातिबलेन च ।। ३९.

मग ते सर्व समूह, सर्व जगातली नश्वरता आणि पुण्याच्या बळावर, तसेच भविष्यातील फळाच्या सामर्थ्याने, पाहतात.