वायुपुराणम्

सप्त तेषु कृतान्याहुरकृतानि तु सप्त वै। भूरादयस्तु सङ्ख्याताः सप्त लोकाः कृतास्त्विह ।। ३९.

त्यापैकी सात लोक निर्माण झालेले आहेत आणि सात अजन्मा आहेत, असे सांगितले जाते. भू लोकापासून सुरू होणारे सात लोक येथे निर्माण झालेले मानले जातात.

अकृतानि तु सप्तैव प्राकृतानि तु यानि वै। स्थानानि स्थानिभिः सार्द्धं कृतानि तु निबन्धनम् ।। ३९.

सात अजन्मा लोक म्हणजेच मूळ स्थानं आहेत. निर्माण झालेली स्थानं त्यांच्या रहिवाशांसह स्थिर आहेत.

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिव्यं यच्च महः स्मृतम्। स्थानान्येतानि चत्वारि स्मृतान्यार्णवकानि च ।। ३९.

पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग आणि मह असे चार स्थानं स्मरणात आहेत. यासोबत समुद्रातील स्थानं देखील आहेत.

क्षयातिशययुक्तानि तथा युक्तानि वक्ष्यते। यानि नैमित्तिकानि स्युस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम् ।। ३९.

नाश पावणारे आणि नाश न होणारे असे दोन प्रकारचे लोकांचे वर्णन आता केले जाईल. या म्हणजे निमित्ताने निर्माण होणारे लोक, जे सृष्टीच्या संहारापर्यंत टिकून राहतात.

जनस्तपश्च सत्यञ्च स्थानान्येतानि त्रीणि तु। ऐकान्तिकानि सत्त्वानि तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात् ।। ३९.

जन, तप आणि सत्य — ही तीन ठिकाणे कायमची आहेत. तेथे राहणारी जीव पूर्ण संयमामुळे तिथेच टिकून राहतात.

व्यक्तानि तु प्रवक्ष्यामि स्थानान्येतानि सप्त वै। भूर्लोकः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु भुवः स्मृतः ।। ३९.

आता मी स्पष्टपणे सात लोकांचे वर्णन करतो. त्यात पहिले म्हणजे भूर्लोक, दुसरे म्हणजे भुवर्लोक असे ओळखले जाते.

स्वस्तृतीयस्तु विज्ञेयश्चतुर्थो वै महः स्मृतः। जनस्तु पञ्चमो लोकस्तपः षष्ठो विभाव्यते ।। ३९.

तिसरे म्हणजे स्वर्लोक, चौथे महर्लोक असे ओळखले जाते. पाचवे जनलोक, सहावे तपलोक असे मानले जाते.

सत्यन्तु सप्तमो लोको निरालोकस्ततः परम्। भूरिति व्याहृते पूर्वं भूर्लोकश्च ततोऽभवत् ।। ३९.

सत्यलोक हे सातवे लोक असून, ते सर्व प्रकाशापलीकडे आहे. सर्वात आधी 'भूः' हा शब्द उच्चारला गेला आणि त्यातून भूर्लोक निर्माण झाला.

द्वितीयं भुव इत्युक्त अन्तरिक्षं ततोऽभवत्। तृतीयं स्वरितीत्युक्ते दिवं प्रादुर्बभूव ह ।। ३९.

दुसरा 'भुवः' हा शब्द म्हणून आकाश निर्माण झाले. तिसरा 'स्वः' म्हणून स्वर्ग प्रकट झाला.

व्याहारैस्त्रिभिरेतैस्तु ब्रह्मलोकमकल्पयत्। ततो भूः पार्थिवो लोक अन्तरिक्षं ततोऽभवत्। तृतीयं स्वरितीत्युक्ते दिवं प्रादुर्बभूव ह ।। ३९.

या तिन्ही उच्चारांनी ब्रह्मदेवाने ब्रह्मलोकाची रचना केली. त्यानंतर भूर्लोक म्हणजे पृथ्वी, मग आकाश आणि तिसऱ्या उच्चाराने स्वर्ग निर्माण झाला.

स्वर्लोको वै दिवं ह्येतत्पुराणे निश्चयं गतम्। भूतस्याधिपतिश्चाग्निस्ततो भूतपतिः स्मृतः ।। ३९.

स्वर्लोक म्हणजेच स्वर्ग, हे पुराणांमध्ये निश्चित सांगितले आहे. अग्नी हा भूर्लोकाचा अधिपती आहे, म्हणून त्याला भूतांचा स्वामी म्हणतात.

वायुर्भुवस्याधिपतिस्तेन वायुर्भुवपतिः। भव्यस्य सूर्योऽधिपतिस्तेन सूर्यो दिवस्पतिः ।। ३९.

वायू हा भुवर्लोकाचा अधिपती आहे, म्हणून त्याला भुवःपती म्हणतात. सूर्य हा स्वर्लोकाचा अधिपती आहे, म्हणून त्याला दिवःपती म्हणतात.

महेति व्याहृतेनैवं महर्लोकस्ततोऽभवत्। विनिवृत्ताधिकाराणां देवानां तत्र वै क्षयः ।। ३९.

'महः' या उच्चाराने महर्लोक निर्माण झाला. ज्या देवतांचे कार्य संपले आहे, तेथेच ते राहतात.

जनस्तु पञ्चमो लोकस्तस्माज्जायन्ति वै जनाः । तासां स्वायंभुवाद्यानां प्रजानां जननाज्जनः ।। ३९.

जनलोक हे पाचवे लोक असून, तिथूनच सर्व जीव जन्म घेतात. स्वयंभुवादी प्रजांचे जन्म तिथे होत असल्यामुळे त्याला 'जन' असे नाव आहे.

यास्ताः स्वायम्भुवाद्या हि पुरस्तात्परिकीर्त्तिताः। कल्पदग्धे तदा लोके प्रतिष्ठन्ति तदा तपः ।। ३९.

स्वयंभुवादी प्रजा, ज्या पूर्वी सांगितल्या आहेत, त्या जेव्हा कल्पाच्या शेवटी जग नष्ट होते, तेव्हा त्या सर्वजण तपलोकात निवास करतात.

ऋभुः सनत्कुमाराद्या यत्र सन्त्यूर्द्ध्वरेतसः । तपसा भावितात्मानस्तत्र सन्तीति वा तपः ।। ३९.

तपलोकात ऋभु, सनत्कुमार आणि इतर उर्ध्वरेता ऋषी राहतात. ते सर्व तपाने शुद्ध झालेले असून, म्हणूनच त्या लोकाला तपलोक म्हणतात.

सत्येति ब्रह्मणः शब्दः सत्तामात्रस्तु सः स्मृतः। ब्रह्मलोकस्ततः सत्यं सप्तमः स तु भास्करः ।। ३९.

'सत्य' हा ब्रह्माचा शब्द आहे आणि तो केवळ अस्तित्व दर्शवतो. म्हणून सत्यलोक, जो सातवा आणि तेजस्वी लोक आहे, त्याला ब्रह्मलोक म्हणतात.

गन्धर्वाप्सरसो यक्षा गुह्यकास्तु सराक्षसाः। सर्वभूतपिशाचाश्च नागाश्च सह मानुषैः। स्वर्लोकवासिनः सर्वे देवा भुविनिवासिनः ।। ३९.

गंधर्व, अप्सरा, यक्ष, गुह्यक, सर्व राक्षस, सर्व भूत, पिशाच, नाग आणि माणसे — हे सर्व स्वर्लोकवासी आहेत. तसेच पृथ्वीवर राहणारे सर्व देवही त्यात येतात.

मरुतो मातरिश्वानो रुद्रा देवास्तथाश्विनौ। अनिकेतान्तरिक्षास्ते भुवर्लौक्या दिवौकसः ।। ३९.

मरुत, मातरिश्वान, रुद्र, अश्विनी आणि इतर देव — हे सर्व आकाशात वास करतात, त्यांचे ठराविक घर नाही. म्हणून त्यांना भुवर्लोक आणि स्वर्लोकवासी म्हणतात.

आदित्या ऋभवो विश्वे साध्याश्च पितरस्तथा। ऋषयोऽङ्गिरसश्चैव भुवर्ल्लोकं समाश्रिताः ।। ३९.

आदित्य, ऋभु, विश्वेदेव, साध्य, पितर, ऋषी आणि अङ्गिरस — हे सर्व भुवर्लोकात वास करतात.

एते वैमानिका देवास्ताराग्रहनिवासिनः। इत्येते क्रमशः प्रोक्ता ब्रह्मव्याहारसम्भवाः ।। ३९.

हे सर्व देव, जे ताऱ्यांमध्ये आणि ग्रहांमध्ये राहतात, त्यांचे वर्णन ब्रह्माच्या उच्चारांपासून निर्माण झालेल्या क्रमाने केले आहे.

भूर्लोकप्रथमा लोका महदन्ताश्च ते स्मृताः। आरभ्यन्ते तु तन्मात्रैः शुद्धास्तेषां परस्परम् ।। ३९.

भूर्लोकापासून सुरू होणारे आणि महत् नावाने ओळखले जाणारे लोक pure आहेत; हे सर्व लोक सूक्ष्म तत्त्वांपासून निर्माण होतात आणि एकमेकांपासून वेगळे असतात.

शुक्राद्याश्चाक्षुषान्ताश्च ये व्यतीता भुवं श्रिताः। महर्लोकश्चतुर्थस्तु तस्मिंस्ते कल्पवासिनः ।। ३९.

शुक्रापासून चाक्षुषपर्यंत जे गेले आणि भुवः लोकात पोहोचले, ते सर्व महर्लोकात म्हणजे चौथ्या लोकात राहतात; तिथे ते एक कल्पभर वास करतात.

भूर्लोकप्रथमा लोका महदन्ताश्च ये स्मृताः। तान् सर्वान् सप्त सूर्यास्ते अर्च्चिर्भिर्निदहन्ति वै ।। ३९.

भूर्लोकापासून सुरू होणारे आणि महत् म्हणून ओळखले जाणारे सर्व सात लोक, सूर्याच्या किरणांनी खरं तर भस्म केले जातात.

मरीचिः कश्यपो दक्षस्तथा स्वायम्भुवोऽङ्गिराः । भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुरित्येवमादयः ।। ३९.

मरीचि, कश्यप, दक्ष, स्वयंभू, अङ्गिरा, भृगु, पुलस्त्य, पुलह, आणि क्रतु—हे सर्व श्रेष्ठ ऋषी आहेत.

प्रजानां पतयः सर्वे वर्त्तन्ते तत्र तैः सह। निःसत्त्वा निर्ममाश्चैव तत्र ते ह्यूर्द्ध्वरेतसः ।। ३९.

सर्व प्रजापती तिथे या ऋषींसोबत राहतात; तिथे ते सर्व इच्छारहित, अहंकाररहित आणि पूर्ण ब्रह्मचर्याने वागणारे असतात.

ऋभुः सनत्कुमाराद्या वैराज्यास्ते तपोधनाः। मन्वन्तराणां सर्वेषां सावर्णानां ततः स्मृताः । चतुर्द्दशानां सर्वेषां पुनरावृत्तिहेतवः ।। ३९.

ऋभु, सनत्कुमार आणि इतर वैराजपुत्र, हे सर्व तपस्वी आहेत; ते सर्व सावर्णि मन्वंतरांचे मानले जातात आणि चौदा मनूंच्या पुनरावृत्तीचे कारण आहेत.

योगं तपश्च सत्यञ्च समाधाय तदात्मनि। षष्ठे काले निवर्त्तन्ते तत्तदाहर्विपर्यये ।। ३९.

योग, तप आणि सत्य स्वतःमध्ये दृढ करून, सहाव्या काळात ते मागे घेतात, कारण ब्रह्मदेवाचा दिवस आणि रात्र बदलतात.

सत्यन्तु सप्तमो लोको ह्यपुनर्मार्गगामिनाम्। ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः ।। ३९.

सत्य हा सातवा लोक आहे, जो पुन्हा जन्माच्या मार्गावर न येणाऱ्यांसाठी आहे; तो ब्रह्मलोक म्हणून ओळखला जातो, जिथे कोणतीही अडथळा नसते.