वायुपुराणम्

वायुरुवाच।। असाधारणवृत्तैस्तु हुतशेषादिभिर्द्विजैः। धर्म्मवैशेषिकैश्चैव ह्याचूर्णसूक्ष्मदर्शिभिः ।। ३९.

वायुदेव म्हणाले: यज्ञातील उरलेले अन्न वगैरे विशेष कृत्ये करणारे, तसेच धर्मनिष्ठ आणि सूक्ष्मदृष्टी असलेले द्विज लोक,

ते देवैः सह तिष्ठन्ति महर्लोकनिवासिनः। चतुर्द्दशैते मनवः कीर्त्तिताः कीर्त्तिवर्धनाः ।। ३९.

हे सर्वजण देवांबरोबर महर्लोकात राहतात. कीर्ती वाढवणारे हे चौदा मनू येथे सांगितले आहेत.

अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये। ऋषिभि र्दैवतैश्चैव सह गन्धर्वराक्षसैः ।। ३९.

जे मनू गेले, जे सध्या आहेत आणि जे येणार आहेत, ते सर्व ऋषी, देव, गंधर्व आणि राक्षस यांच्यासह आहेत.

सर्व्वे ह्यपि क्रमातीता महर्लोकं समाश्रिताः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्धार्मिकैः सहितैः सुराः ।। ३९.

हे सर्वजण, आपापल्या वेळेनुसार, महर्लोकात आश्रय घेतात. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि धर्मनिष्ठ देव यांच्यासह तेथे राहतात.

सर्व्वे ह्यपि क्रमातीता महर्लोकं समाश्रिताः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्धार्मिकैः सहितैः सुराः ।। ३९.

हे सर्वजण, आपापल्या वेळेनुसार, महर्लोकात आश्रय घेतात. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि धर्मनिष्ठ देव यांच्यासह तेथे राहतात.

तैस्तथ्यकारिभिर्युक्तैः श्रद्धावद्भिरदर्पितैः। वर्णाश्रमाणां धर्म्मेषु श्रौतस्मार्त्तेषु संस्थितैः। विनिवृत्ताधिकारास्ते यावन्मन्वन्तरक्षयः ।। ३९.

हे सत्य बोलणारे, श्रद्धावान, अहंकाररहित आणि वर्णाश्रमधर्म पाळणारे लोक, शास्त्र व परंपरा यांच्यात स्थिर राहतात. त्यांचे अधिकार मन्वंतराच्या शेवटपर्यंत थांबतात.

.ऋषय ऊचुः।। महर्लोकेति यत्प्रोक्तं मातरिश्वंस्त्वया विभो। प्रतिलोके च कर्त्तव्यमनेकैः समधिष्ठिताः ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: हे मातरिश्वा, तू महर्लोक सांगितलास. प्रत्येक लोकात अनेकजण स्थिर आहेत आणि त्यांना आपापली कर्तव्ये करावी लागतात.

यावन्तश्चैव ते लोका दह्यन्ते ये न तेप्रभो। एतन्नः कथय प्रीत्या त्वं हि वेत्थ यथा तथम् ।। ३९.

जितके जितके लोक आहेत आणि जे लोक प्रलयात जळत नाहीत, हे प्रभो, कृपया आम्हाला सांग. कारण तुला सर्व काही तंतोतंत माहीत आहे.

एवमुक्तस्ततो वायुर्मुनिभिर्विनयात्मभिः। प्रोवाच मधुरं वाक्यं यथातत्त्वेन तत्त्ववित् ।। ३९.

अशा प्रकारे विनयशील ऋषींनी विचारले असता, वायुदेवांनी सत्य जाणून मधुर शब्दांत उत्तर दिले.

वायुरुवाच।। चतुर्द्दशैव स्थानानि वर्णितानि महर्षिभिः। लोकाख्यानि तु यानि स्युर्येषु तिष्ठन्ति मानवाः ।। ३९.

वायुदेव म्हणाले: महर्षींनी चौदा स्थानांची माहिती दिली आहे. हीच ती लोकं आहेत, जिथे माणसं राहतात.

सप्त तेषु कृतान्याहुरकृतानि तु सप्त वै। भूरादयस्तु सङ्ख्याताः सप्त लोकाः कृतास्त्विह ।। ३९.

त्यापैकी सात लोक निर्माण झालेले आहेत आणि सात अजन्मा आहेत, असे सांगितले जाते. भू लोकापासून सुरू होणारे सात लोक येथे निर्माण झालेले मानले जातात.

अकृतानि तु सप्तैव प्राकृतानि तु यानि वै। स्थानानि स्थानिभिः सार्द्धं कृतानि तु निबन्धनम् ।। ३९.

सात अजन्मा लोक म्हणजेच मूळ स्थानं आहेत. निर्माण झालेली स्थानं त्यांच्या रहिवाशांसह स्थिर आहेत.

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिव्यं यच्च महः स्मृतम्। स्थानान्येतानि चत्वारि स्मृतान्यार्णवकानि च ।। ३९.

पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग आणि मह असे चार स्थानं स्मरणात आहेत. यासोबत समुद्रातील स्थानं देखील आहेत.

क्षयातिशययुक्तानि तथा युक्तानि वक्ष्यते। यानि नैमित्तिकानि स्युस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम् ।। ३९.

नाश पावणारे आणि नाश न होणारे असे दोन प्रकारचे लोकांचे वर्णन आता केले जाईल. या म्हणजे निमित्ताने निर्माण होणारे लोक, जे सृष्टीच्या संहारापर्यंत टिकून राहतात.

जनस्तपश्च सत्यञ्च स्थानान्येतानि त्रीणि तु। ऐकान्तिकानि सत्त्वानि तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात् ।। ३९.

जन, तप आणि सत्य — ही तीन ठिकाणे कायमची आहेत. तेथे राहणारी जीव पूर्ण संयमामुळे तिथेच टिकून राहतात.

व्यक्तानि तु प्रवक्ष्यामि स्थानान्येतानि सप्त वै। भूर्लोकः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु भुवः स्मृतः ।। ३९.

आता मी स्पष्टपणे सात लोकांचे वर्णन करतो. त्यात पहिले म्हणजे भूर्लोक, दुसरे म्हणजे भुवर्लोक असे ओळखले जाते.

स्वस्तृतीयस्तु विज्ञेयश्चतुर्थो वै महः स्मृतः। जनस्तु पञ्चमो लोकस्तपः षष्ठो विभाव्यते ।। ३९.

तिसरे म्हणजे स्वर्लोक, चौथे महर्लोक असे ओळखले जाते. पाचवे जनलोक, सहावे तपलोक असे मानले जाते.

सत्यन्तु सप्तमो लोको निरालोकस्ततः परम्। भूरिति व्याहृते पूर्वं भूर्लोकश्च ततोऽभवत् ।। ३९.

सत्यलोक हे सातवे लोक असून, ते सर्व प्रकाशापलीकडे आहे. सर्वात आधी 'भूः' हा शब्द उच्चारला गेला आणि त्यातून भूर्लोक निर्माण झाला.

द्वितीयं भुव इत्युक्त अन्तरिक्षं ततोऽभवत्। तृतीयं स्वरितीत्युक्ते दिवं प्रादुर्बभूव ह ।। ३९.

दुसरा 'भुवः' हा शब्द म्हणून आकाश निर्माण झाले. तिसरा 'स्वः' म्हणून स्वर्ग प्रकट झाला.

व्याहारैस्त्रिभिरेतैस्तु ब्रह्मलोकमकल्पयत्। ततो भूः पार्थिवो लोक अन्तरिक्षं ततोऽभवत्। तृतीयं स्वरितीत्युक्ते दिवं प्रादुर्बभूव ह ।। ३९.

या तिन्ही उच्चारांनी ब्रह्मदेवाने ब्रह्मलोकाची रचना केली. त्यानंतर भूर्लोक म्हणजे पृथ्वी, मग आकाश आणि तिसऱ्या उच्चाराने स्वर्ग निर्माण झाला.

स्वर्लोको वै दिवं ह्येतत्पुराणे निश्चयं गतम्। भूतस्याधिपतिश्चाग्निस्ततो भूतपतिः स्मृतः ।। ३९.

स्वर्लोक म्हणजेच स्वर्ग, हे पुराणांमध्ये निश्चित सांगितले आहे. अग्नी हा भूर्लोकाचा अधिपती आहे, म्हणून त्याला भूतांचा स्वामी म्हणतात.

वायुर्भुवस्याधिपतिस्तेन वायुर्भुवपतिः। भव्यस्य सूर्योऽधिपतिस्तेन सूर्यो दिवस्पतिः ।। ३९.

वायू हा भुवर्लोकाचा अधिपती आहे, म्हणून त्याला भुवःपती म्हणतात. सूर्य हा स्वर्लोकाचा अधिपती आहे, म्हणून त्याला दिवःपती म्हणतात.

महेति व्याहृतेनैवं महर्लोकस्ततोऽभवत्। विनिवृत्ताधिकाराणां देवानां तत्र वै क्षयः ।। ३९.

'महः' या उच्चाराने महर्लोक निर्माण झाला. ज्या देवतांचे कार्य संपले आहे, तेथेच ते राहतात.

जनस्तु पञ्चमो लोकस्तस्माज्जायन्ति वै जनाः । तासां स्वायंभुवाद्यानां प्रजानां जननाज्जनः ।। ३९.

जनलोक हे पाचवे लोक असून, तिथूनच सर्व जीव जन्म घेतात. स्वयंभुवादी प्रजांचे जन्म तिथे होत असल्यामुळे त्याला 'जन' असे नाव आहे.

यास्ताः स्वायम्भुवाद्या हि पुरस्तात्परिकीर्त्तिताः। कल्पदग्धे तदा लोके प्रतिष्ठन्ति तदा तपः ।। ३९.

स्वयंभुवादी प्रजा, ज्या पूर्वी सांगितल्या आहेत, त्या जेव्हा कल्पाच्या शेवटी जग नष्ट होते, तेव्हा त्या सर्वजण तपलोकात निवास करतात.

ऋभुः सनत्कुमाराद्या यत्र सन्त्यूर्द्ध्वरेतसः । तपसा भावितात्मानस्तत्र सन्तीति वा तपः ।। ३९.

तपलोकात ऋभु, सनत्कुमार आणि इतर उर्ध्वरेता ऋषी राहतात. ते सर्व तपाने शुद्ध झालेले असून, म्हणूनच त्या लोकाला तपलोक म्हणतात.

सत्येति ब्रह्मणः शब्दः सत्तामात्रस्तु सः स्मृतः। ब्रह्मलोकस्ततः सत्यं सप्तमः स तु भास्करः ।। ३९.

'सत्य' हा ब्रह्माचा शब्द आहे आणि तो केवळ अस्तित्व दर्शवतो. म्हणून सत्यलोक, जो सातवा आणि तेजस्वी लोक आहे, त्याला ब्रह्मलोक म्हणतात.

गन्धर्वाप्सरसो यक्षा गुह्यकास्तु सराक्षसाः। सर्वभूतपिशाचाश्च नागाश्च सह मानुषैः। स्वर्लोकवासिनः सर्वे देवा भुविनिवासिनः ।। ३९.

गंधर्व, अप्सरा, यक्ष, गुह्यक, सर्व राक्षस, सर्व भूत, पिशाच, नाग आणि माणसे — हे सर्व स्वर्लोकवासी आहेत. तसेच पृथ्वीवर राहणारे सर्व देवही त्यात येतात.

मरुतो मातरिश्वानो रुद्रा देवास्तथाश्विनौ। अनिकेतान्तरिक्षास्ते भुवर्लौक्या दिवौकसः ।। ३९.

मरुत, मातरिश्वान, रुद्र, अश्विनी आणि इतर देव — हे सर्व आकाशात वास करतात, त्यांचे ठराविक घर नाही. म्हणून त्यांना भुवर्लोक आणि स्वर्लोकवासी म्हणतात.