वायुपुराणम्

विनिवृत्ते च संहारे उपशान्ते प्रजापतौ। निरालोके प्रदग्धे तु नैशेन तु समावृते । ईश्वराधिष्ठिते ह्यस्मिंस्तदा ह्येकार्णवे तदा ।। ३८.२३५ तावदेकार्णवो ज्ञेयो यावदासीदहः प्रभोः । रात्रिस्तु सलिलावस्था निवृत्तौ चाप्यहः समृतम् ।। ३८.

संहार थांबल्यावर आणि प्रजापती शांत झाल्यावर, अंधारात, जळून गेलेल्या जगात, रात्रीने वेढलेल्या, ईश्वराच्या अधीन असताना, तेव्हा एकच महासागर राहतो.

अहोरात्रस्तथैवास्य क्रमेण परिवर्त्तते। आभूतसंप्लवो ह्येष अहोरात्रः स्मृतः प्रभोः ।। ३८.

दिवस-रात्र अशा क्रमाने फिरतात; हा आदिप्रलय प्रभूचा दिवस-रात्र म्हणून ओळखला जातो.

त्रैलोक्ये यानि सत्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च। आभूतेभ्यः प्रलीयन्ते तस्मादाभूतसंप्लवः ।। ३८.

त्रैलोक्यातील सर्व सजीव, हालचाल असलेले आणि स्थिर, हे सर्व महाभूतांमध्ये विलीन होतात; म्हणून याला आदिप्रलय म्हणतात.

अग्रे भूतः प्रजानान्तु तस्माद्भूतः प्रजापतिः। आभूतः प्लवते चैव तस्मादाभूतसंप्लवः ।। ३८.

सर्वप्रथम जीव उत्पन्न होतात, त्यातून प्रजापती निर्माण होतो; महाभूत निर्माण होऊन तरंगतात, म्हणून याला आदिप्रलय म्हणतात.

शाश्वते चामृतत्वे च शब्दे चाभूतसंप्लवः। अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताः प्रजाः। दिव्यसङ्ख्या प्रसङ्ख्याता ह्यपरार्धगुणीकृता ।। ३८.

शाश्वततेत, अमरतेत आणि शब्दातही आदिप्रलय आहे; भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व जीव, दिव्य मोजमापाने, अपरार्धाच्या गुणाकाराने मोजले जातात.

परार्धद्विगुणञ्चापि परमायुः प्रकीर्त्तितम्। एतावान् स्थितिकालस्तु ह्यजस्येह प्रजामतेः। स्थित्यन्ते प्रतिसर्गस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। ३८.

परार्धाच्या दुप्पट एवढेच ब्रह्मदेवाचे सर्वात मोठे आयुष्य सांगितले आहे. हेच या अजन्मा सृष्टीकर्त्याच्या अस्तित्वाचा काळ आहे. या काळाच्या शेवटी, परमेच्छा ब्रह्मदेवाचा संहार म्हणजेच प्रलय होतो.

यथा वायुप्रवेगेन दीपार्चिरुपशाम्यति। तथैवं प्रतिसर्गेण ब्रह्मा समुपशाम्यति ।। ३८.

जसा वाऱ्याच्या झोक्याने दिव्याची ज्योत विझते, तसाच प्रलयाच्या वेळी ब्रह्मदेव शांत होतो.

तथा ह्यप्रतिसंसृष्टे महदादौ महेश्वरे ३८.

त्याचप्रमाणे, जेव्हा महत्तत्त्व आणि महेश्वर पुन्हा प्रकट होत नाहीत, तेव्हा प्रलय घडतो.

इत्येष च समाख्यातो मया ह्याभूतसंप्लवः। ब्रह्मनैमित्तिको ह्येष संप्रक्षालनसंयमः ।। ३८.

अशी ही ब्रह्मदेवामुळे होणारी महाप्रलय मी तुला सांगितली. हा ब्रह्मदेवाच्या इच्छेने होणारा संहार आहे आणि तो शुद्धीकरण व नियंत्रणाचा एक प्रकार आहे.

समासेन समाख्यातो भूयः किं वर्त्तयामि वः। य इदं धारयेन्नित्यं श्रृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः । कीर्त्तनाच्छ्रवणाच्चापि महतीं सिद्धिमाप्नुयात् ।। ३८.

हे मी तुला थोडक्यात सांगितले. आता यापेक्षा आणखी काय सांगू? जो कोणी हे नेहमी मनाशी ठेवतो किंवा वारंवार ऐकतो, तो याचे पठण किंवा श्रवण केल्याने मोठ्या सिद्धीला पोहोचतो.

वायुरुवाच।। असाधारणवृत्तैस्तु हुतशेषादिभिर्द्विजैः। धर्म्मवैशेषिकैश्चैव ह्याचूर्णसूक्ष्मदर्शिभिः ।। ३९.

वायुदेव म्हणाले: यज्ञातील उरलेले अन्न वगैरे विशेष कृत्ये करणारे, तसेच धर्मनिष्ठ आणि सूक्ष्मदृष्टी असलेले द्विज लोक,

ते देवैः सह तिष्ठन्ति महर्लोकनिवासिनः। चतुर्द्दशैते मनवः कीर्त्तिताः कीर्त्तिवर्धनाः ।। ३९.

हे सर्वजण देवांबरोबर महर्लोकात राहतात. कीर्ती वाढवणारे हे चौदा मनू येथे सांगितले आहेत.

अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये। ऋषिभि र्दैवतैश्चैव सह गन्धर्वराक्षसैः ।। ३९.

जे मनू गेले, जे सध्या आहेत आणि जे येणार आहेत, ते सर्व ऋषी, देव, गंधर्व आणि राक्षस यांच्यासह आहेत.

सर्व्वे ह्यपि क्रमातीता महर्लोकं समाश्रिताः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्धार्मिकैः सहितैः सुराः ।। ३९.

हे सर्वजण, आपापल्या वेळेनुसार, महर्लोकात आश्रय घेतात. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि धर्मनिष्ठ देव यांच्यासह तेथे राहतात.

सर्व्वे ह्यपि क्रमातीता महर्लोकं समाश्रिताः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्धार्मिकैः सहितैः सुराः ।। ३९.

हे सर्वजण, आपापल्या वेळेनुसार, महर्लोकात आश्रय घेतात. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि धर्मनिष्ठ देव यांच्यासह तेथे राहतात.

तैस्तथ्यकारिभिर्युक्तैः श्रद्धावद्भिरदर्पितैः। वर्णाश्रमाणां धर्म्मेषु श्रौतस्मार्त्तेषु संस्थितैः। विनिवृत्ताधिकारास्ते यावन्मन्वन्तरक्षयः ।। ३९.

हे सत्य बोलणारे, श्रद्धावान, अहंकाररहित आणि वर्णाश्रमधर्म पाळणारे लोक, शास्त्र व परंपरा यांच्यात स्थिर राहतात. त्यांचे अधिकार मन्वंतराच्या शेवटपर्यंत थांबतात.

.ऋषय ऊचुः।। महर्लोकेति यत्प्रोक्तं मातरिश्वंस्त्वया विभो। प्रतिलोके च कर्त्तव्यमनेकैः समधिष्ठिताः ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: हे मातरिश्वा, तू महर्लोक सांगितलास. प्रत्येक लोकात अनेकजण स्थिर आहेत आणि त्यांना आपापली कर्तव्ये करावी लागतात.

यावन्तश्चैव ते लोका दह्यन्ते ये न तेप्रभो। एतन्नः कथय प्रीत्या त्वं हि वेत्थ यथा तथम् ।। ३९.

जितके जितके लोक आहेत आणि जे लोक प्रलयात जळत नाहीत, हे प्रभो, कृपया आम्हाला सांग. कारण तुला सर्व काही तंतोतंत माहीत आहे.

एवमुक्तस्ततो वायुर्मुनिभिर्विनयात्मभिः। प्रोवाच मधुरं वाक्यं यथातत्त्वेन तत्त्ववित् ।। ३९.

अशा प्रकारे विनयशील ऋषींनी विचारले असता, वायुदेवांनी सत्य जाणून मधुर शब्दांत उत्तर दिले.

वायुरुवाच।। चतुर्द्दशैव स्थानानि वर्णितानि महर्षिभिः। लोकाख्यानि तु यानि स्युर्येषु तिष्ठन्ति मानवाः ।। ३९.

वायुदेव म्हणाले: महर्षींनी चौदा स्थानांची माहिती दिली आहे. हीच ती लोकं आहेत, जिथे माणसं राहतात.

सप्त तेषु कृतान्याहुरकृतानि तु सप्त वै। भूरादयस्तु सङ्ख्याताः सप्त लोकाः कृतास्त्विह ।। ३९.

त्यापैकी सात लोक निर्माण झालेले आहेत आणि सात अजन्मा आहेत, असे सांगितले जाते. भू लोकापासून सुरू होणारे सात लोक येथे निर्माण झालेले मानले जातात.

अकृतानि तु सप्तैव प्राकृतानि तु यानि वै। स्थानानि स्थानिभिः सार्द्धं कृतानि तु निबन्धनम् ।। ३९.

सात अजन्मा लोक म्हणजेच मूळ स्थानं आहेत. निर्माण झालेली स्थानं त्यांच्या रहिवाशांसह स्थिर आहेत.

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिव्यं यच्च महः स्मृतम्। स्थानान्येतानि चत्वारि स्मृतान्यार्णवकानि च ।। ३९.

पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग आणि मह असे चार स्थानं स्मरणात आहेत. यासोबत समुद्रातील स्थानं देखील आहेत.

क्षयातिशययुक्तानि तथा युक्तानि वक्ष्यते। यानि नैमित्तिकानि स्युस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम् ।। ३९.

नाश पावणारे आणि नाश न होणारे असे दोन प्रकारचे लोकांचे वर्णन आता केले जाईल. या म्हणजे निमित्ताने निर्माण होणारे लोक, जे सृष्टीच्या संहारापर्यंत टिकून राहतात.

जनस्तपश्च सत्यञ्च स्थानान्येतानि त्रीणि तु। ऐकान्तिकानि सत्त्वानि तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात् ।। ३९.

जन, तप आणि सत्य — ही तीन ठिकाणे कायमची आहेत. तेथे राहणारी जीव पूर्ण संयमामुळे तिथेच टिकून राहतात.

व्यक्तानि तु प्रवक्ष्यामि स्थानान्येतानि सप्त वै। भूर्लोकः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु भुवः स्मृतः ।। ३९.

आता मी स्पष्टपणे सात लोकांचे वर्णन करतो. त्यात पहिले म्हणजे भूर्लोक, दुसरे म्हणजे भुवर्लोक असे ओळखले जाते.

स्वस्तृतीयस्तु विज्ञेयश्चतुर्थो वै महः स्मृतः। जनस्तु पञ्चमो लोकस्तपः षष्ठो विभाव्यते ।। ३९.

तिसरे म्हणजे स्वर्लोक, चौथे महर्लोक असे ओळखले जाते. पाचवे जनलोक, सहावे तपलोक असे मानले जाते.

सत्यन्तु सप्तमो लोको निरालोकस्ततः परम्। भूरिति व्याहृते पूर्वं भूर्लोकश्च ततोऽभवत् ।। ३९.

सत्यलोक हे सातवे लोक असून, ते सर्व प्रकाशापलीकडे आहे. सर्वात आधी 'भूः' हा शब्द उच्चारला गेला आणि त्यातून भूर्लोक निर्माण झाला.

द्वितीयं भुव इत्युक्त अन्तरिक्षं ततोऽभवत्। तृतीयं स्वरितीत्युक्ते दिवं प्रादुर्बभूव ह ।। ३९.

दुसरा 'भुवः' हा शब्द म्हणून आकाश निर्माण झाले. तिसरा 'स्वः' म्हणून स्वर्ग प्रकट झाला.