वायुपुराणम्

तदा बद्धमिदं ज्ञानं संज्ञा या ह्युपलक्ष्यताम्। कलानां सुपरीमाणात्काल इत्यभिधीयते ।। ३८.

मग हे ज्ञान निश्चित होते, आणि ही संज्ञा लक्षात ठेवावी. कलांचा अचूक माप यावरूनच काळ असे नाव पडले आहे.

यदहर्ब्रह्मणः प्रोक्तं दिव्या कोटी तु तत् स्मृत। शतानाञ्च सहस्राणि दशद्विगुणतानि च। नवतिञ्च सहस्राणि तथैवान्यानि यानि तु ।। ३८.

ब्रह्माचा दिवस जसा सांगितला आहे, तो दिव्य कोटींनी ओळखला जातो; शंभर हजार, त्याचे दहा पट, आणि नव्वद हजार, तसेच इतरही आहेत.

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयो विस्मयं परमाद्भुतम्। संस्थासम्भजनं ज्ञानमपृच्छन्नन्तरन्तदा ।। ३८.

हे ऐकून ऋषींना अत्यंत आश्चर्य वाटले; त्यांनी मग त्या रचनेचे आणि उत्पत्तीचे ज्ञान विचारले.

संप्लावनस्य कालन्तु मानुषेणैव सम्मतम्। मानेन श्रोतुमिच्छामः संक्षेपार्थपदाक्षरम् ।। ३८.

आम्हाला संक्षिप्त आणि अर्थपूर्ण शब्दांत, मानवी प्रमाणाने, प्रलयाचा काळ ऐकायचा आहे.

तेषां श्रुत्वा स देवस्तु वायुर्लोकहिते रतः। संक्षेपाद्दिव्यचक्षुष्मान् प्रोवाच भगवान् प्रभुः ।। ३८.

त्यांचे बोलणे ऐकून, लोकांच्या हितासाठी वायुदेव, दिव्य दृष्टी असलेले, भगवंत संक्षिप्तपणे बोलले.

एते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्त्तिते त्विह तौकिके। तासां सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्यं वक्ष्याम्यहःक्षये ।। ३८.

हे दिवस-रात्र पूर्वी मानवी संदर्भात येथे सांगितले होते; त्यांची संख्या मोजून, दिवसाच्या शेवटी मी वर्ष सांगतो.

कोटिशतानि चत्वारि वर्षाणि मानुषाणि तु। द्वात्रिंशच्च तथा कोट्यः सङ्ख्याताः सङ्ख्यया द्विजैः ।। ३८.

चारशे कोटी मानवी वर्षे आणि त्यात बत्तीस कोटी, अशी संख्या द्विजांनी मोजली आहे.

तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः। आशीतिश्च सहस्राणि एष कालः प्लवस्य तु ।। ३८.

तसेच, नव्याण्णव हजार शंभर आणि ऐंशी हजार; हाच प्रलयाचा काळ आहे.

मानुषाख्येण सङ्ख्यातः कालो ह्याभूतसंप्लवः। सप्त सूर्य्यास्तदाऽग्रेषु तदा लोकेषु तेषु वै ।। ३८.

मानवी मोजमापाने हा आदिप्रलयाचा काळ आहे; तेव्हा त्या लोकांत सात सूर्य प्रकट होतात.

महाभूतेषु लीयन्ते प्रजाः सर्व्वाश्चतुर्विधाः । सलिलेनाप्लुते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।। ३८.

सर्व चार प्रकारच्या जीवांचे महाभूतांमध्ये विलयन होते; पाण्याने व्यापलेल्या जगात, स्थावर आणि जंगम सर्व नष्ट होतात.

विनिवृत्ते च संहारे उपशान्ते प्रजापतौ। निरालोके प्रदग्धे तु नैशेन तु समावृते । ईश्वराधिष्ठिते ह्यस्मिंस्तदा ह्येकार्णवे तदा ।। ३८.२३५ तावदेकार्णवो ज्ञेयो यावदासीदहः प्रभोः । रात्रिस्तु सलिलावस्था निवृत्तौ चाप्यहः समृतम् ।। ३८.

संहार थांबल्यावर आणि प्रजापती शांत झाल्यावर, अंधारात, जळून गेलेल्या जगात, रात्रीने वेढलेल्या, ईश्वराच्या अधीन असताना, तेव्हा एकच महासागर राहतो.

अहोरात्रस्तथैवास्य क्रमेण परिवर्त्तते। आभूतसंप्लवो ह्येष अहोरात्रः स्मृतः प्रभोः ।। ३८.

दिवस-रात्र अशा क्रमाने फिरतात; हा आदिप्रलय प्रभूचा दिवस-रात्र म्हणून ओळखला जातो.

त्रैलोक्ये यानि सत्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च। आभूतेभ्यः प्रलीयन्ते तस्मादाभूतसंप्लवः ।। ३८.

त्रैलोक्यातील सर्व सजीव, हालचाल असलेले आणि स्थिर, हे सर्व महाभूतांमध्ये विलीन होतात; म्हणून याला आदिप्रलय म्हणतात.

अग्रे भूतः प्रजानान्तु तस्माद्भूतः प्रजापतिः। आभूतः प्लवते चैव तस्मादाभूतसंप्लवः ।। ३८.

सर्वप्रथम जीव उत्पन्न होतात, त्यातून प्रजापती निर्माण होतो; महाभूत निर्माण होऊन तरंगतात, म्हणून याला आदिप्रलय म्हणतात.

शाश्वते चामृतत्वे च शब्दे चाभूतसंप्लवः। अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताः प्रजाः। दिव्यसङ्ख्या प्रसङ्ख्याता ह्यपरार्धगुणीकृता ।। ३८.

शाश्वततेत, अमरतेत आणि शब्दातही आदिप्रलय आहे; भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व जीव, दिव्य मोजमापाने, अपरार्धाच्या गुणाकाराने मोजले जातात.

परार्धद्विगुणञ्चापि परमायुः प्रकीर्त्तितम्। एतावान् स्थितिकालस्तु ह्यजस्येह प्रजामतेः। स्थित्यन्ते प्रतिसर्गस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। ३८.

परार्धाच्या दुप्पट एवढेच ब्रह्मदेवाचे सर्वात मोठे आयुष्य सांगितले आहे. हेच या अजन्मा सृष्टीकर्त्याच्या अस्तित्वाचा काळ आहे. या काळाच्या शेवटी, परमेच्छा ब्रह्मदेवाचा संहार म्हणजेच प्रलय होतो.

यथा वायुप्रवेगेन दीपार्चिरुपशाम्यति। तथैवं प्रतिसर्गेण ब्रह्मा समुपशाम्यति ।। ३८.

जसा वाऱ्याच्या झोक्याने दिव्याची ज्योत विझते, तसाच प्रलयाच्या वेळी ब्रह्मदेव शांत होतो.

तथा ह्यप्रतिसंसृष्टे महदादौ महेश्वरे ३८.

त्याचप्रमाणे, जेव्हा महत्तत्त्व आणि महेश्वर पुन्हा प्रकट होत नाहीत, तेव्हा प्रलय घडतो.

इत्येष च समाख्यातो मया ह्याभूतसंप्लवः। ब्रह्मनैमित्तिको ह्येष संप्रक्षालनसंयमः ।। ३८.

अशी ही ब्रह्मदेवामुळे होणारी महाप्रलय मी तुला सांगितली. हा ब्रह्मदेवाच्या इच्छेने होणारा संहार आहे आणि तो शुद्धीकरण व नियंत्रणाचा एक प्रकार आहे.

समासेन समाख्यातो भूयः किं वर्त्तयामि वः। य इदं धारयेन्नित्यं श्रृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः । कीर्त्तनाच्छ्रवणाच्चापि महतीं सिद्धिमाप्नुयात् ।। ३८.

हे मी तुला थोडक्यात सांगितले. आता यापेक्षा आणखी काय सांगू? जो कोणी हे नेहमी मनाशी ठेवतो किंवा वारंवार ऐकतो, तो याचे पठण किंवा श्रवण केल्याने मोठ्या सिद्धीला पोहोचतो.

वायुरुवाच।। असाधारणवृत्तैस्तु हुतशेषादिभिर्द्विजैः। धर्म्मवैशेषिकैश्चैव ह्याचूर्णसूक्ष्मदर्शिभिः ।। ३९.

वायुदेव म्हणाले: यज्ञातील उरलेले अन्न वगैरे विशेष कृत्ये करणारे, तसेच धर्मनिष्ठ आणि सूक्ष्मदृष्टी असलेले द्विज लोक,

ते देवैः सह तिष्ठन्ति महर्लोकनिवासिनः। चतुर्द्दशैते मनवः कीर्त्तिताः कीर्त्तिवर्धनाः ।। ३९.

हे सर्वजण देवांबरोबर महर्लोकात राहतात. कीर्ती वाढवणारे हे चौदा मनू येथे सांगितले आहेत.

अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये। ऋषिभि र्दैवतैश्चैव सह गन्धर्वराक्षसैः ।। ३९.

जे मनू गेले, जे सध्या आहेत आणि जे येणार आहेत, ते सर्व ऋषी, देव, गंधर्व आणि राक्षस यांच्यासह आहेत.

सर्व्वे ह्यपि क्रमातीता महर्लोकं समाश्रिताः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्धार्मिकैः सहितैः सुराः ।। ३९.

हे सर्वजण, आपापल्या वेळेनुसार, महर्लोकात आश्रय घेतात. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि धर्मनिष्ठ देव यांच्यासह तेथे राहतात.

सर्व्वे ह्यपि क्रमातीता महर्लोकं समाश्रिताः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्धार्मिकैः सहितैः सुराः ।। ३९.

हे सर्वजण, आपापल्या वेळेनुसार, महर्लोकात आश्रय घेतात. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि धर्मनिष्ठ देव यांच्यासह तेथे राहतात.

तैस्तथ्यकारिभिर्युक्तैः श्रद्धावद्भिरदर्पितैः। वर्णाश्रमाणां धर्म्मेषु श्रौतस्मार्त्तेषु संस्थितैः। विनिवृत्ताधिकारास्ते यावन्मन्वन्तरक्षयः ।। ३९.

हे सत्य बोलणारे, श्रद्धावान, अहंकाररहित आणि वर्णाश्रमधर्म पाळणारे लोक, शास्त्र व परंपरा यांच्यात स्थिर राहतात. त्यांचे अधिकार मन्वंतराच्या शेवटपर्यंत थांबतात.

.ऋषय ऊचुः।। महर्लोकेति यत्प्रोक्तं मातरिश्वंस्त्वया विभो। प्रतिलोके च कर्त्तव्यमनेकैः समधिष्ठिताः ।। ३९.

ऋषी म्हणाले: हे मातरिश्वा, तू महर्लोक सांगितलास. प्रत्येक लोकात अनेकजण स्थिर आहेत आणि त्यांना आपापली कर्तव्ये करावी लागतात.

यावन्तश्चैव ते लोका दह्यन्ते ये न तेप्रभो। एतन्नः कथय प्रीत्या त्वं हि वेत्थ यथा तथम् ।। ३९.

जितके जितके लोक आहेत आणि जे लोक प्रलयात जळत नाहीत, हे प्रभो, कृपया आम्हाला सांग. कारण तुला सर्व काही तंतोतंत माहीत आहे.

एवमुक्तस्ततो वायुर्मुनिभिर्विनयात्मभिः। प्रोवाच मधुरं वाक्यं यथातत्त्वेन तत्त्ववित् ।। ३९.

अशा प्रकारे विनयशील ऋषींनी विचारले असता, वायुदेवांनी सत्य जाणून मधुर शब्दांत उत्तर दिले.