वायुपुराणम्

प्रस्थः सप्तोदकाश्चैव साधिकास्तु लवः स्मृतः। लवास्त्रिंशत्कला ज्ञेयै मुहूर्तस्त्रिंशतः कलाः ।। ३८.

प्रस्थ म्हणजे सात पाण्याच्या मापांचे एकक, आणि लव थोडे अधिक मानतात. तीस लव म्हणजे एक कला, आणि तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त.

मुहूर्त्तास्तु पुनस्त्रिंशदहोरात्रमिति स्थितिः। अहोरात्रं कलानान्तु व्यधिकानि शतानि षट् ।। ३८.

तीस मुहूर्त म्हणजे एक दिवस-रात्र होते. दिवस-रात्रीत सहाशे अधिक कला असतात.

ताश्चैव संख्याया ज्ञेयं चन्द्रादित्यगतिर्यथा। निमेषा दश पञ्चैव काष्ठास्तास्त्रिंशतः कला ।। ३८.

ही मोजणी जशी चंद्र-सूर्याच्या गतीप्रमाणे आहे, तसेच समजावी. पंधरा निमिष म्हणजे एक काष्ठा, आणि तीस काष्ठा म्हणजे एक कला.

त्रिंशत्कला मुहूर्त्तस्तु दशभागः कला स्मृता। चत्वारिंशत्कलानान्तु मुहूर्त्त इति संज्ञतः ।। ३८.

तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त, आणि एक कला दहाव्या भागाइतकी आहे. चाळीस कला म्हणजे मुहूर्त असे म्हणतात.

मुहूर्त्ताश्च लवाश्चापि प्रमाणज्ञैः प्रकल्पिताः। तत्स्थाने नाम्भसाश्चापि पलान्यथ त्रयोदश ।। ३८.

मुहूर्त आणि लव हे माप जाणणाऱ्यांनी ठरवले आहेत. त्याच जागी तेरा पळ पाण्याचे मापही घेतले जाते.

मागधेनैव मानेन जलप्रस्थो विधीयते। एते चाप्युदकप्रस्थाश्चत्वारो नालिको धटः ।। ३८.

मागध मापाने पाण्याचा एक प्रस्थ ठरवला जातो. असे चार प्रस्थ मिळून एक नाळिका किंवा घट होते.

हेममाषैः कृतच्छिद्रै श्चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः. समाहनि च रात्रौ च मुहूर्त्तो वै द्विनालिकौ ।। ३८.

चार सोन्याच्या माशांनी, चार बोट लांबीचे छिद्र करून, दिवसा आणि रात्री, दोन नाळिका म्हणजे एक मुहूर्त मोजला जातो.

रवेर्गतिविशेषेण सर्वेषु नृषु नित्यशः। अधिकं षट् शतं पञ्चैव काष्ठास्तास्त्रिंशतः कला ।। ३८.

सूर्याच्या विशेष गतीमुळे, सर्व लोकांमध्ये नेहमी, सहाशे पाच काष्ठा आणि त्यात आणखी तीस कला असतात.

तदहर्मानुषं ज्ञेयं नाक्षत्रन्तु दशाधिकम्। सावनेन तु मासेन ह्यब्दोऽयं मानुषः स्मृतः ।। ३८.

तो दिवस मानवी समजावा, तारकांचा नव्हे; त्यात दहा अधिक असतात. सावन महिन्याने, वर्ष हे मानवी समजले जाते.

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रविनिश्चयः। अह्नाऽनेन तु या संख्या मासर्त्वयनवार्षिकी ।। ३८.

हेच दिव्य दिवस-रात्र आहे, असे शास्त्राने ठरवले आहे. या दिवसानेच महिन्यांची, ऋतूंची आणि वर्षांची गणना होते.

तदा बद्धमिदं ज्ञानं संज्ञा या ह्युपलक्ष्यताम्। कलानां सुपरीमाणात्काल इत्यभिधीयते ।। ३८.

मग हे ज्ञान निश्चित होते, आणि ही संज्ञा लक्षात ठेवावी. कलांचा अचूक माप यावरूनच काळ असे नाव पडले आहे.

यदहर्ब्रह्मणः प्रोक्तं दिव्या कोटी तु तत् स्मृत। शतानाञ्च सहस्राणि दशद्विगुणतानि च। नवतिञ्च सहस्राणि तथैवान्यानि यानि तु ।। ३८.

ब्रह्माचा दिवस जसा सांगितला आहे, तो दिव्य कोटींनी ओळखला जातो; शंभर हजार, त्याचे दहा पट, आणि नव्वद हजार, तसेच इतरही आहेत.

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयो विस्मयं परमाद्भुतम्। संस्थासम्भजनं ज्ञानमपृच्छन्नन्तरन्तदा ।। ३८.

हे ऐकून ऋषींना अत्यंत आश्चर्य वाटले; त्यांनी मग त्या रचनेचे आणि उत्पत्तीचे ज्ञान विचारले.

संप्लावनस्य कालन्तु मानुषेणैव सम्मतम्। मानेन श्रोतुमिच्छामः संक्षेपार्थपदाक्षरम् ।। ३८.

आम्हाला संक्षिप्त आणि अर्थपूर्ण शब्दांत, मानवी प्रमाणाने, प्रलयाचा काळ ऐकायचा आहे.

तेषां श्रुत्वा स देवस्तु वायुर्लोकहिते रतः। संक्षेपाद्दिव्यचक्षुष्मान् प्रोवाच भगवान् प्रभुः ।। ३८.

त्यांचे बोलणे ऐकून, लोकांच्या हितासाठी वायुदेव, दिव्य दृष्टी असलेले, भगवंत संक्षिप्तपणे बोलले.

एते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्त्तिते त्विह तौकिके। तासां सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्यं वक्ष्याम्यहःक्षये ।। ३८.

हे दिवस-रात्र पूर्वी मानवी संदर्भात येथे सांगितले होते; त्यांची संख्या मोजून, दिवसाच्या शेवटी मी वर्ष सांगतो.

कोटिशतानि चत्वारि वर्षाणि मानुषाणि तु। द्वात्रिंशच्च तथा कोट्यः सङ्ख्याताः सङ्ख्यया द्विजैः ।। ३८.

चारशे कोटी मानवी वर्षे आणि त्यात बत्तीस कोटी, अशी संख्या द्विजांनी मोजली आहे.

तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः। आशीतिश्च सहस्राणि एष कालः प्लवस्य तु ।। ३८.

तसेच, नव्याण्णव हजार शंभर आणि ऐंशी हजार; हाच प्रलयाचा काळ आहे.

मानुषाख्येण सङ्ख्यातः कालो ह्याभूतसंप्लवः। सप्त सूर्य्यास्तदाऽग्रेषु तदा लोकेषु तेषु वै ।। ३८.

मानवी मोजमापाने हा आदिप्रलयाचा काळ आहे; तेव्हा त्या लोकांत सात सूर्य प्रकट होतात.

महाभूतेषु लीयन्ते प्रजाः सर्व्वाश्चतुर्विधाः । सलिलेनाप्लुते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।। ३८.

सर्व चार प्रकारच्या जीवांचे महाभूतांमध्ये विलयन होते; पाण्याने व्यापलेल्या जगात, स्थावर आणि जंगम सर्व नष्ट होतात.

विनिवृत्ते च संहारे उपशान्ते प्रजापतौ। निरालोके प्रदग्धे तु नैशेन तु समावृते । ईश्वराधिष्ठिते ह्यस्मिंस्तदा ह्येकार्णवे तदा ।। ३८.२३५ तावदेकार्णवो ज्ञेयो यावदासीदहः प्रभोः । रात्रिस्तु सलिलावस्था निवृत्तौ चाप्यहः समृतम् ।। ३८.

संहार थांबल्यावर आणि प्रजापती शांत झाल्यावर, अंधारात, जळून गेलेल्या जगात, रात्रीने वेढलेल्या, ईश्वराच्या अधीन असताना, तेव्हा एकच महासागर राहतो.

अहोरात्रस्तथैवास्य क्रमेण परिवर्त्तते। आभूतसंप्लवो ह्येष अहोरात्रः स्मृतः प्रभोः ।। ३८.

दिवस-रात्र अशा क्रमाने फिरतात; हा आदिप्रलय प्रभूचा दिवस-रात्र म्हणून ओळखला जातो.

त्रैलोक्ये यानि सत्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च। आभूतेभ्यः प्रलीयन्ते तस्मादाभूतसंप्लवः ।। ३८.

त्रैलोक्यातील सर्व सजीव, हालचाल असलेले आणि स्थिर, हे सर्व महाभूतांमध्ये विलीन होतात; म्हणून याला आदिप्रलय म्हणतात.

अग्रे भूतः प्रजानान्तु तस्माद्भूतः प्रजापतिः। आभूतः प्लवते चैव तस्मादाभूतसंप्लवः ।। ३८.

सर्वप्रथम जीव उत्पन्न होतात, त्यातून प्रजापती निर्माण होतो; महाभूत निर्माण होऊन तरंगतात, म्हणून याला आदिप्रलय म्हणतात.

शाश्वते चामृतत्वे च शब्दे चाभूतसंप्लवः। अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताः प्रजाः। दिव्यसङ्ख्या प्रसङ्ख्याता ह्यपरार्धगुणीकृता ।। ३८.

शाश्वततेत, अमरतेत आणि शब्दातही आदिप्रलय आहे; भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व जीव, दिव्य मोजमापाने, अपरार्धाच्या गुणाकाराने मोजले जातात.

परार्धद्विगुणञ्चापि परमायुः प्रकीर्त्तितम्। एतावान् स्थितिकालस्तु ह्यजस्येह प्रजामतेः। स्थित्यन्ते प्रतिसर्गस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। ३८.

परार्धाच्या दुप्पट एवढेच ब्रह्मदेवाचे सर्वात मोठे आयुष्य सांगितले आहे. हेच या अजन्मा सृष्टीकर्त्याच्या अस्तित्वाचा काळ आहे. या काळाच्या शेवटी, परमेच्छा ब्रह्मदेवाचा संहार म्हणजेच प्रलय होतो.

यथा वायुप्रवेगेन दीपार्चिरुपशाम्यति। तथैवं प्रतिसर्गेण ब्रह्मा समुपशाम्यति ।। ३८.

जसा वाऱ्याच्या झोक्याने दिव्याची ज्योत विझते, तसाच प्रलयाच्या वेळी ब्रह्मदेव शांत होतो.

तथा ह्यप्रतिसंसृष्टे महदादौ महेश्वरे ३८.

त्याचप्रमाणे, जेव्हा महत्तत्त्व आणि महेश्वर पुन्हा प्रकट होत नाहीत, तेव्हा प्रलय घडतो.

इत्येष च समाख्यातो मया ह्याभूतसंप्लवः। ब्रह्मनैमित्तिको ह्येष संप्रक्षालनसंयमः ।। ३८.

अशी ही ब्रह्मदेवामुळे होणारी महाप्रलय मी तुला सांगितली. हा ब्रह्मदेवाच्या इच्छेने होणारा संहार आहे आणि तो शुद्धीकरण व नियंत्रणाचा एक प्रकार आहे.