वायुपुराणम्

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्मात्तरात्रिषु । प्रत्याहारे च सर्गे च गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।। ३८.

तीच ती जीवसृष्टी, ब्रह्माच्या रात्रींमध्ये, सृष्टीच्या विलयन आणि निर्मितीच्या वेळी, पुन्हा पुन्हा दिसून येते. त्यांना गती आणि स्थैर्य दोन्ही असते.

निष्क्रमन्ते विशन्ते च प्रजाकारं प्रजापतिम्। ब्रह्माणं सर्वभूतानि महायोगं महेश्वरम् ।। ३८.

सर्व जीव प्रजापती, जीवांचा अधिपती, ब्रह्मा, महान योगी आणि महेश्वर यांच्या ठिकाणी येतात आणि पुन्हा त्याच्यापासून बाहेर पडतात.

संस्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। व्यक्ता व्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत् ।। ३८.

महादेव हा सर्व जीवांचा सृष्टीकर्ता आहे, प्रत्येक कल्पाच्या आरंभी पुन्हा पुन्हा. तो व्यक्त आणि अव्यक्त अशा रूपात आहे; हे संपूर्ण जग त्याचेच आहे.

येनैव सृष्टाः प्रथमं प्रयाता आपो हि मार्गेण महीतलेऽस्मिन्। पूर्वप्रयातेन तथा ह्यपोऽन्यास्तेनैव तेनैव तु संव्रजन्ति ।। ३८.

ज्याने प्रथम पाणी निर्माण करून या पृथ्वीवर मार्गाने सोडले, त्याच मार्गाने पुन्हा इतर पाण्याचे प्रवाह पूर्वीप्रमाणेच जातात.

यथा शूभेन त्वशुभेन चैव तत्रैव तत्रैव विवर्त्तमानाः। मर्त्यास्तु देहान्तरभावितत्त्वाद्रवेर्वशादूर्द्ध्वमधश्चरन्ति ।। ३८.

जसे पुण्य किंवा पाप यामुळे, माणसे पुढील जन्मातील शरीराच्या स्वरूपानुसार, आपल्या कर्माच्या प्रभावाने वर किंवा खाली फिरत राहतात.

ये चापि देवा मनवः प्रजेशा अन्येऽपि ये स्वर्गगताश्च सिद्धाः। सद्भाविताख्यातिवशाच्च धर्म्म्याः पुनर्निसर्गेण भवन्ति सत्त्वाः ।। ३८.

देव, मनु, प्रजापती, स्वर्गात गेलेले इतर आणि सिद्ध लोक, त्यांच्या सत्कर्म आणि ज्ञानाच्या प्रभावामुळे, नवीन सृष्टीत पुन्हा जन्म घेतात.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि कालमाभूतसंप्लवम्। मन्वन्तराणि यानि स्युर्व्याख्यातानि मया द्विजाः। सह प्रज्ञानिसर्गेण सह देवैश्चतुर्द्दश ।। ३८.

आता मी जीवांच्या संहारापर्यंतचा काळ सांगतो. मी वर्णन केलेली मन्वंतरं, ज्ञानींच्या सृष्टीसह आणि चौदा देवांसह, हे सर्व मी सांगतो, द्विजांनो.

स युगाख्या सहस्रं तु सर्वाण्येवान्तराणि वै । अस्याः सहस्रे द्वे पूर्णे निःशेषः कल्प उच्यते ।। ३८.

युग नावाचे हजार आणि त्यातील सर्व अंतराळ, अशी दोन हजार पूर्ण झाली की, त्याला पूर्ण कल्प म्हणतात.

एतद्ब्राह्ममहो ज्ञेयं तस्य संख्यां निबोधत। निमेषस्तुल्य मात्रा हि कृतो लघ्वक्षरेण तु ।। ३८.

हे ब्रह्माचा दिवस म्हणून ओळखावे. त्याची मोजणी ऐका: मानवी डोळ्याचा एक निमिष, म्हणजेच एका लहान अक्षराइतकी लांबी, ही त्याची माप आहे.

मानुषाक्षिनिमेषास्तु काष्ठा पञ्चदश स्मृता। लवः क्षणास्तु पञ्चैव विंशत्काष्ठा तु ते त्रयः ।। ३८.

पंधरा निमिष म्हणजे एक काष्ठा असे मानतात. पाच लव म्हणजे एक क्षण, आणि तीन वेळा वीस काष्ठा म्हणजे ते.

प्रस्थः सप्तोदकाश्चैव साधिकास्तु लवः स्मृतः। लवास्त्रिंशत्कला ज्ञेयै मुहूर्तस्त्रिंशतः कलाः ।। ३८.

प्रस्थ म्हणजे सात पाण्याच्या मापांचे एकक, आणि लव थोडे अधिक मानतात. तीस लव म्हणजे एक कला, आणि तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त.

मुहूर्त्तास्तु पुनस्त्रिंशदहोरात्रमिति स्थितिः। अहोरात्रं कलानान्तु व्यधिकानि शतानि षट् ।। ३८.

तीस मुहूर्त म्हणजे एक दिवस-रात्र होते. दिवस-रात्रीत सहाशे अधिक कला असतात.

ताश्चैव संख्याया ज्ञेयं चन्द्रादित्यगतिर्यथा। निमेषा दश पञ्चैव काष्ठास्तास्त्रिंशतः कला ।। ३८.

ही मोजणी जशी चंद्र-सूर्याच्या गतीप्रमाणे आहे, तसेच समजावी. पंधरा निमिष म्हणजे एक काष्ठा, आणि तीस काष्ठा म्हणजे एक कला.

त्रिंशत्कला मुहूर्त्तस्तु दशभागः कला स्मृता। चत्वारिंशत्कलानान्तु मुहूर्त्त इति संज्ञतः ।। ३८.

तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त, आणि एक कला दहाव्या भागाइतकी आहे. चाळीस कला म्हणजे मुहूर्त असे म्हणतात.

मुहूर्त्ताश्च लवाश्चापि प्रमाणज्ञैः प्रकल्पिताः। तत्स्थाने नाम्भसाश्चापि पलान्यथ त्रयोदश ।। ३८.

मुहूर्त आणि लव हे माप जाणणाऱ्यांनी ठरवले आहेत. त्याच जागी तेरा पळ पाण्याचे मापही घेतले जाते.

मागधेनैव मानेन जलप्रस्थो विधीयते। एते चाप्युदकप्रस्थाश्चत्वारो नालिको धटः ।। ३८.

मागध मापाने पाण्याचा एक प्रस्थ ठरवला जातो. असे चार प्रस्थ मिळून एक नाळिका किंवा घट होते.

हेममाषैः कृतच्छिद्रै श्चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः. समाहनि च रात्रौ च मुहूर्त्तो वै द्विनालिकौ ।। ३८.

चार सोन्याच्या माशांनी, चार बोट लांबीचे छिद्र करून, दिवसा आणि रात्री, दोन नाळिका म्हणजे एक मुहूर्त मोजला जातो.

रवेर्गतिविशेषेण सर्वेषु नृषु नित्यशः। अधिकं षट् शतं पञ्चैव काष्ठास्तास्त्रिंशतः कला ।। ३८.

सूर्याच्या विशेष गतीमुळे, सर्व लोकांमध्ये नेहमी, सहाशे पाच काष्ठा आणि त्यात आणखी तीस कला असतात.

तदहर्मानुषं ज्ञेयं नाक्षत्रन्तु दशाधिकम्। सावनेन तु मासेन ह्यब्दोऽयं मानुषः स्मृतः ।। ३८.

तो दिवस मानवी समजावा, तारकांचा नव्हे; त्यात दहा अधिक असतात. सावन महिन्याने, वर्ष हे मानवी समजले जाते.

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रविनिश्चयः। अह्नाऽनेन तु या संख्या मासर्त्वयनवार्षिकी ।। ३८.

हेच दिव्य दिवस-रात्र आहे, असे शास्त्राने ठरवले आहे. या दिवसानेच महिन्यांची, ऋतूंची आणि वर्षांची गणना होते.

तदा बद्धमिदं ज्ञानं संज्ञा या ह्युपलक्ष्यताम्। कलानां सुपरीमाणात्काल इत्यभिधीयते ।। ३८.

मग हे ज्ञान निश्चित होते, आणि ही संज्ञा लक्षात ठेवावी. कलांचा अचूक माप यावरूनच काळ असे नाव पडले आहे.

यदहर्ब्रह्मणः प्रोक्तं दिव्या कोटी तु तत् स्मृत। शतानाञ्च सहस्राणि दशद्विगुणतानि च। नवतिञ्च सहस्राणि तथैवान्यानि यानि तु ।। ३८.

ब्रह्माचा दिवस जसा सांगितला आहे, तो दिव्य कोटींनी ओळखला जातो; शंभर हजार, त्याचे दहा पट, आणि नव्वद हजार, तसेच इतरही आहेत.

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयो विस्मयं परमाद्भुतम्। संस्थासम्भजनं ज्ञानमपृच्छन्नन्तरन्तदा ।। ३८.

हे ऐकून ऋषींना अत्यंत आश्चर्य वाटले; त्यांनी मग त्या रचनेचे आणि उत्पत्तीचे ज्ञान विचारले.

संप्लावनस्य कालन्तु मानुषेणैव सम्मतम्। मानेन श्रोतुमिच्छामः संक्षेपार्थपदाक्षरम् ।। ३८.

आम्हाला संक्षिप्त आणि अर्थपूर्ण शब्दांत, मानवी प्रमाणाने, प्रलयाचा काळ ऐकायचा आहे.

तेषां श्रुत्वा स देवस्तु वायुर्लोकहिते रतः। संक्षेपाद्दिव्यचक्षुष्मान् प्रोवाच भगवान् प्रभुः ।। ३८.

त्यांचे बोलणे ऐकून, लोकांच्या हितासाठी वायुदेव, दिव्य दृष्टी असलेले, भगवंत संक्षिप्तपणे बोलले.

एते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्त्तिते त्विह तौकिके। तासां सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्यं वक्ष्याम्यहःक्षये ।। ३८.

हे दिवस-रात्र पूर्वी मानवी संदर्भात येथे सांगितले होते; त्यांची संख्या मोजून, दिवसाच्या शेवटी मी वर्ष सांगतो.

कोटिशतानि चत्वारि वर्षाणि मानुषाणि तु। द्वात्रिंशच्च तथा कोट्यः सङ्ख्याताः सङ्ख्यया द्विजैः ।। ३८.

चारशे कोटी मानवी वर्षे आणि त्यात बत्तीस कोटी, अशी संख्या द्विजांनी मोजली आहे.

तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः। आशीतिश्च सहस्राणि एष कालः प्लवस्य तु ।। ३८.

तसेच, नव्याण्णव हजार शंभर आणि ऐंशी हजार; हाच प्रलयाचा काळ आहे.

मानुषाख्येण सङ्ख्यातः कालो ह्याभूतसंप्लवः। सप्त सूर्य्यास्तदाऽग्रेषु तदा लोकेषु तेषु वै ।। ३८.

मानवी मोजमापाने हा आदिप्रलयाचा काळ आहे; तेव्हा त्या लोकांत सात सूर्य प्रकट होतात.