वायुपुराणम्

ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रतिबुद्धः प्रजापतिः। मनः सिसृक्षया युक्तं सर्गाय निदधे पुनः ।। ३८.

मग जेव्हा रात्र संपते, तेव्हा प्रजापती जागा होतो; सृष्टी करण्याची इच्छा मनाशी धरून, तो पुन्हा निर्माणकार्याला लागतो.

एवं सलोके निर्वृत्ते उपशान्ते प्रजापतौ। ब्रह्मनैमित्तिके तस्मिन् कल्पिते वै प्रसंयमे ।। ३८.

अशा प्रकारे, जेव्हा सृष्टी संपते आणि प्रजापती विश्रांती घेतो, त्या ब्रह्मनिर्मित संहारात, सर्व काही शांत झालेलं असतं.

देहैर्वियोगः सत्वानां तस्मिन् वै कृत्स्नशः स्मृतः। ततो दग्धेषु भूतेषु सर्व्वेष्वादित्यरश्मिभिः। देवर्षिमनुवर्य्येषु तस्मिन् सङ्कलने तदा ।। ३८.

त्या संहारकाळात, सर्व जीवांचे देहांपासून पूर्णपणे वेगळे होणे घडते; मग सूर्याच्या किरणांनी सर्व भूतं जळून जातात, आणि त्या वेळी देव, ऋषी, मनुष्य यांच्यात एकत्र येतात.

गन्धर्वादीनि सत्वानि पिशाचान्तानि सर्व्वशः। कल्पादावप्रतप्तानि जनमेवाश्रयन्ति वै ।। ३८.

गंधर्वांपासून पिशाच्चांपर्यंतची सर्व जीवसृष्टी, कल्पाच्या सुरुवातीला अजून तापलेली नसते, तेव्हा ती सर्व माणसांमध्ये जन्म घेते.

तिर्यग्योनीनि सत्वानि नारकेयानि यान्यपि। तदा तान्यपि दग्धानि धुतपापानि सर्व्वशः। जने तान्युपपद्यन्ते यावत्संप्लवते जगत् ।। ३८.

प्राण्यांच्या योनीत जन्मलेली आणि नरकात जाणारी जी कोणतीही जीवसृष्टी आहे, ती त्या वेळी सर्व पापे जळून, माणसांमध्ये जन्म घेते, जोपर्यंत जग अस्तित्वात आहे.

व्युष्टायान्तु रजन्यां तु ब्रह्मणेऽव्यक्तयोनये। जायन्ते हि पुनस्तानि सर्व्वभूतानि कृत्स्नशः ।। ३८.

पण जेव्हा रात्र संपते, तेव्हा सर्व जीव पुन्हा एकदा, अव्यक्त मूळ असलेल्या ब्रह्मामधून जन्म घेतात.

ऋषयो मनवो देवाः प्रजाः सर्व्वश्चतुर्विधाः। तेषामपीह सिद्धानां निधनोत्पत्तिरुच्यते ।। ३८.

ऋषी, मनू, देव, आणि चार प्रकारची प्रजा—यांच्यातही, सिद्ध लोकांसाठी देखील, मृत्यू आणि जन्म दोन्ही येथे घडतात असं सांगितलं आहे.

यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन्नुदयास्तमनं स्मृतम्। तथा जन्मनिरोधश्च भूतानामिह दृश्यते ।। ३८.

जसं या जगात सूर्याचा उगवणं आणि मावळणं सर्वांना माहीत आहे, तसं इथेही जीवांचा जन्म आणि मृत्यू दिसून येतो.

आभूतसंप्लवात्तस्माद्भवः संसार उच्यते । यथा सर्व्वाणि भूतानि जायन्ते हि वर्षास्विह ।। ३८.

म्हणून, सर्व जीवांचा संहार होत असल्याने, याला भवचक्र असं म्हणतात; जसं पावसाळ्यात सर्व जीव इथे जन्म घेतात.

स्थावरादीनि सत्त्वानि कल्पे कल्पे तथा प्रजाः। यथार्त्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्य्यये ।। ३८.

स्थावर आणि इतर सर्व जीव, प्रत्येक कल्पात, काळाच्या चक्रासारख्या विविध चिन्हांसारखी अनेक रूपे धारण करून, प्रत्येक बदलात प्रकट होतात.

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्मात्तरात्रिषु । प्रत्याहारे च सर्गे च गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।। ३८.

तीच ती जीवसृष्टी, ब्रह्माच्या रात्रींमध्ये, सृष्टीच्या विलयन आणि निर्मितीच्या वेळी, पुन्हा पुन्हा दिसून येते. त्यांना गती आणि स्थैर्य दोन्ही असते.

निष्क्रमन्ते विशन्ते च प्रजाकारं प्रजापतिम्। ब्रह्माणं सर्वभूतानि महायोगं महेश्वरम् ।। ३८.

सर्व जीव प्रजापती, जीवांचा अधिपती, ब्रह्मा, महान योगी आणि महेश्वर यांच्या ठिकाणी येतात आणि पुन्हा त्याच्यापासून बाहेर पडतात.

संस्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। व्यक्ता व्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत् ।। ३८.

महादेव हा सर्व जीवांचा सृष्टीकर्ता आहे, प्रत्येक कल्पाच्या आरंभी पुन्हा पुन्हा. तो व्यक्त आणि अव्यक्त अशा रूपात आहे; हे संपूर्ण जग त्याचेच आहे.

येनैव सृष्टाः प्रथमं प्रयाता आपो हि मार्गेण महीतलेऽस्मिन्। पूर्वप्रयातेन तथा ह्यपोऽन्यास्तेनैव तेनैव तु संव्रजन्ति ।। ३८.

ज्याने प्रथम पाणी निर्माण करून या पृथ्वीवर मार्गाने सोडले, त्याच मार्गाने पुन्हा इतर पाण्याचे प्रवाह पूर्वीप्रमाणेच जातात.

यथा शूभेन त्वशुभेन चैव तत्रैव तत्रैव विवर्त्तमानाः। मर्त्यास्तु देहान्तरभावितत्त्वाद्रवेर्वशादूर्द्ध्वमधश्चरन्ति ।। ३८.

जसे पुण्य किंवा पाप यामुळे, माणसे पुढील जन्मातील शरीराच्या स्वरूपानुसार, आपल्या कर्माच्या प्रभावाने वर किंवा खाली फिरत राहतात.

ये चापि देवा मनवः प्रजेशा अन्येऽपि ये स्वर्गगताश्च सिद्धाः। सद्भाविताख्यातिवशाच्च धर्म्म्याः पुनर्निसर्गेण भवन्ति सत्त्वाः ।। ३८.

देव, मनु, प्रजापती, स्वर्गात गेलेले इतर आणि सिद्ध लोक, त्यांच्या सत्कर्म आणि ज्ञानाच्या प्रभावामुळे, नवीन सृष्टीत पुन्हा जन्म घेतात.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि कालमाभूतसंप्लवम्। मन्वन्तराणि यानि स्युर्व्याख्यातानि मया द्विजाः। सह प्रज्ञानिसर्गेण सह देवैश्चतुर्द्दश ।। ३८.

आता मी जीवांच्या संहारापर्यंतचा काळ सांगतो. मी वर्णन केलेली मन्वंतरं, ज्ञानींच्या सृष्टीसह आणि चौदा देवांसह, हे सर्व मी सांगतो, द्विजांनो.

स युगाख्या सहस्रं तु सर्वाण्येवान्तराणि वै । अस्याः सहस्रे द्वे पूर्णे निःशेषः कल्प उच्यते ।। ३८.

युग नावाचे हजार आणि त्यातील सर्व अंतराळ, अशी दोन हजार पूर्ण झाली की, त्याला पूर्ण कल्प म्हणतात.

एतद्ब्राह्ममहो ज्ञेयं तस्य संख्यां निबोधत। निमेषस्तुल्य मात्रा हि कृतो लघ्वक्षरेण तु ।। ३८.

हे ब्रह्माचा दिवस म्हणून ओळखावे. त्याची मोजणी ऐका: मानवी डोळ्याचा एक निमिष, म्हणजेच एका लहान अक्षराइतकी लांबी, ही त्याची माप आहे.

मानुषाक्षिनिमेषास्तु काष्ठा पञ्चदश स्मृता। लवः क्षणास्तु पञ्चैव विंशत्काष्ठा तु ते त्रयः ।। ३८.

पंधरा निमिष म्हणजे एक काष्ठा असे मानतात. पाच लव म्हणजे एक क्षण, आणि तीन वेळा वीस काष्ठा म्हणजे ते.

प्रस्थः सप्तोदकाश्चैव साधिकास्तु लवः स्मृतः। लवास्त्रिंशत्कला ज्ञेयै मुहूर्तस्त्रिंशतः कलाः ।। ३८.

प्रस्थ म्हणजे सात पाण्याच्या मापांचे एकक, आणि लव थोडे अधिक मानतात. तीस लव म्हणजे एक कला, आणि तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त.

मुहूर्त्तास्तु पुनस्त्रिंशदहोरात्रमिति स्थितिः। अहोरात्रं कलानान्तु व्यधिकानि शतानि षट् ।। ३८.

तीस मुहूर्त म्हणजे एक दिवस-रात्र होते. दिवस-रात्रीत सहाशे अधिक कला असतात.

ताश्चैव संख्याया ज्ञेयं चन्द्रादित्यगतिर्यथा। निमेषा दश पञ्चैव काष्ठास्तास्त्रिंशतः कला ।। ३८.

ही मोजणी जशी चंद्र-सूर्याच्या गतीप्रमाणे आहे, तसेच समजावी. पंधरा निमिष म्हणजे एक काष्ठा, आणि तीस काष्ठा म्हणजे एक कला.

त्रिंशत्कला मुहूर्त्तस्तु दशभागः कला स्मृता। चत्वारिंशत्कलानान्तु मुहूर्त्त इति संज्ञतः ।। ३८.

तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त, आणि एक कला दहाव्या भागाइतकी आहे. चाळीस कला म्हणजे मुहूर्त असे म्हणतात.

मुहूर्त्ताश्च लवाश्चापि प्रमाणज्ञैः प्रकल्पिताः। तत्स्थाने नाम्भसाश्चापि पलान्यथ त्रयोदश ।। ३८.

मुहूर्त आणि लव हे माप जाणणाऱ्यांनी ठरवले आहेत. त्याच जागी तेरा पळ पाण्याचे मापही घेतले जाते.

मागधेनैव मानेन जलप्रस्थो विधीयते। एते चाप्युदकप्रस्थाश्चत्वारो नालिको धटः ।। ३८.

मागध मापाने पाण्याचा एक प्रस्थ ठरवला जातो. असे चार प्रस्थ मिळून एक नाळिका किंवा घट होते.

हेममाषैः कृतच्छिद्रै श्चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः. समाहनि च रात्रौ च मुहूर्त्तो वै द्विनालिकौ ।। ३८.

चार सोन्याच्या माशांनी, चार बोट लांबीचे छिद्र करून, दिवसा आणि रात्री, दोन नाळिका म्हणजे एक मुहूर्त मोजला जातो.

रवेर्गतिविशेषेण सर्वेषु नृषु नित्यशः। अधिकं षट् शतं पञ्चैव काष्ठास्तास्त्रिंशतः कला ।। ३८.

सूर्याच्या विशेष गतीमुळे, सर्व लोकांमध्ये नेहमी, सहाशे पाच काष्ठा आणि त्यात आणखी तीस कला असतात.

तदहर्मानुषं ज्ञेयं नाक्षत्रन्तु दशाधिकम्। सावनेन तु मासेन ह्यब्दोऽयं मानुषः स्मृतः ।। ३८.

तो दिवस मानवी समजावा, तारकांचा नव्हे; त्यात दहा अधिक असतात. सावन महिन्याने, वर्ष हे मानवी समजले जाते.