वायुपुराणम्

एवमेकार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे। तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ।। ३८.

अशा प्रकारे त्या एकाच महासागरात, जेव्हा सर्व स्थावर-जंगम नष्ट होते, तेव्हा तो ब्रह्मा, सहस्र नेत्रांचा आणि सहस्र पायांचा, होतो.

सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात् सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक्। सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रीयपथे यः पुरुषो निरुच्यते ।। ३८.

हजारो डोकी, हजारो हातपाय, हजारो डोळे, तोंडं आणि आवाज असलेला, सर्वांना आनंद देणारा, हजारो भुजा असलेला, सर्व सृष्टीचा पहिला स्वामी, तीनही लोकांत संचार करणारा पुरुष असं ज्याला म्हणतात.

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता ह्यपूर्व्व एकः प्रथमस्तुराषाट् । हिरण्यगर्भः पुरुषो महान् वै संपद्यते वै तमसः परस्तात् ।। ३८.

तो सुवर्णासारखा तेजस्वी, जगाचा रक्षण करणारा, एकमेव अद्वितीय, सर्वांत पहिला आणि वेगवान आहे; तोच हिरण्यगर्भ, महान पुरुष, अंधाराच्या पलीकडे वास करणारा आहे.

चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलप्लुते। सुषुप्सुरप्रकाशां स्वां रात्रिं तु कुरुते प्रभुः ।। ३८.

चार युगांच्या हजारो फेऱ्यांच्या शेवटी, जेव्हा सर्वत्र पाणी पसरलेलं असतं, तेव्हा प्रभू विश्रांती घेण्याची इच्छा करून, स्वतःची प्रकाशरहित रात्र निर्माण करतो.

चतुर्विधा यदा शेते प्रजाः सर्व्वाण्डमण्डिताः। पश्यन्ते तं महात्मानं कालं सप्त महर्षयः ।। ३८.

जेव्हा सर्व जगातील सजीव चार प्रकारच्या झोपेत मग्न असतात, तेव्हा सात महर्षी त्या महान आत्म्याला, म्हणजेच काळाला, पाहतात.

जनलोकविवर्त्तन्तस्तपसा लब्धचक्षुषः। भृग्वादयो महात्मानः पूर्व्वे व्याख्यातलक्षणाः ।। ३८.

जनलोकात वावरणारे, तपाने दृष्टी मिळवलेले, पूर्वी वर्णन केलेले भृगु वगैरे महात्मे तिथे राहतात.

सत्यादीन् सप्तलोकान् वै ते हि पश्यन्ति चक्षुषा। ब्रह्माणं ते तु पश्यन्ति महाब्राह्मीषु रात्रिषु ।। ३८.

ते आपल्या दृष्टीने सत्यलोकापासून सातही लोक पाहतात; आणि ब्रह्माच्या महान रात्रींमध्ये ते स्वतः ब्रह्माला पाहतात.

सप्तर्षयः प्रपश्यन्ति सप्तकालं स्वरात्रिषु। कल्पानां परमेष्ठित्वात्तस्मादाद्यः स पठ्यते ।। ३८.

सप्तर्षी स्वर्गातील रात्रींमध्ये सात प्रकारचा काळ पाहतात; कल्पांच्या मालिकेत श्रेष्ठ असल्यामुळे त्याला पहिला असं म्हणतात.

स यष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। एवमावेशयित्वा तु स्वात्मन्येव प्रजापतिः ।। ३८.

तो प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला सर्व जीवांचा यज्ञ करणारा आहे; अशा प्रकारे सर्वांना स्वतःमध्ये सामावून, प्रजापती स्वतःमध्येच राहतो.

अथात्मनि महातेजाः सर्वमादाय सर्वकृत्। ततस्ते वसते रात्रिं तमस्येकार्णवे जले ।। ३८.

मग तो महान तेजस्वी, सर्वांचा सर्जक, सर्व काही स्वतःमध्ये घेऊन, अंधाराच्या अथांग पाण्यात, म्हणजेच एकमेव महासागरात, रात्री निवास करतो.

ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रतिबुद्धः प्रजापतिः। मनः सिसृक्षया युक्तं सर्गाय निदधे पुनः ।। ३८.

मग जेव्हा रात्र संपते, तेव्हा प्रजापती जागा होतो; सृष्टी करण्याची इच्छा मनाशी धरून, तो पुन्हा निर्माणकार्याला लागतो.

एवं सलोके निर्वृत्ते उपशान्ते प्रजापतौ। ब्रह्मनैमित्तिके तस्मिन् कल्पिते वै प्रसंयमे ।। ३८.

अशा प्रकारे, जेव्हा सृष्टी संपते आणि प्रजापती विश्रांती घेतो, त्या ब्रह्मनिर्मित संहारात, सर्व काही शांत झालेलं असतं.

देहैर्वियोगः सत्वानां तस्मिन् वै कृत्स्नशः स्मृतः। ततो दग्धेषु भूतेषु सर्व्वेष्वादित्यरश्मिभिः। देवर्षिमनुवर्य्येषु तस्मिन् सङ्कलने तदा ।। ३८.

त्या संहारकाळात, सर्व जीवांचे देहांपासून पूर्णपणे वेगळे होणे घडते; मग सूर्याच्या किरणांनी सर्व भूतं जळून जातात, आणि त्या वेळी देव, ऋषी, मनुष्य यांच्यात एकत्र येतात.

गन्धर्वादीनि सत्वानि पिशाचान्तानि सर्व्वशः। कल्पादावप्रतप्तानि जनमेवाश्रयन्ति वै ।। ३८.

गंधर्वांपासून पिशाच्चांपर्यंतची सर्व जीवसृष्टी, कल्पाच्या सुरुवातीला अजून तापलेली नसते, तेव्हा ती सर्व माणसांमध्ये जन्म घेते.

तिर्यग्योनीनि सत्वानि नारकेयानि यान्यपि। तदा तान्यपि दग्धानि धुतपापानि सर्व्वशः। जने तान्युपपद्यन्ते यावत्संप्लवते जगत् ।। ३८.

प्राण्यांच्या योनीत जन्मलेली आणि नरकात जाणारी जी कोणतीही जीवसृष्टी आहे, ती त्या वेळी सर्व पापे जळून, माणसांमध्ये जन्म घेते, जोपर्यंत जग अस्तित्वात आहे.

व्युष्टायान्तु रजन्यां तु ब्रह्मणेऽव्यक्तयोनये। जायन्ते हि पुनस्तानि सर्व्वभूतानि कृत्स्नशः ।। ३८.

पण जेव्हा रात्र संपते, तेव्हा सर्व जीव पुन्हा एकदा, अव्यक्त मूळ असलेल्या ब्रह्मामधून जन्म घेतात.

ऋषयो मनवो देवाः प्रजाः सर्व्वश्चतुर्विधाः। तेषामपीह सिद्धानां निधनोत्पत्तिरुच्यते ।। ३८.

ऋषी, मनू, देव, आणि चार प्रकारची प्रजा—यांच्यातही, सिद्ध लोकांसाठी देखील, मृत्यू आणि जन्म दोन्ही येथे घडतात असं सांगितलं आहे.

यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन्नुदयास्तमनं स्मृतम्। तथा जन्मनिरोधश्च भूतानामिह दृश्यते ।। ३८.

जसं या जगात सूर्याचा उगवणं आणि मावळणं सर्वांना माहीत आहे, तसं इथेही जीवांचा जन्म आणि मृत्यू दिसून येतो.

आभूतसंप्लवात्तस्माद्भवः संसार उच्यते । यथा सर्व्वाणि भूतानि जायन्ते हि वर्षास्विह ।। ३८.

म्हणून, सर्व जीवांचा संहार होत असल्याने, याला भवचक्र असं म्हणतात; जसं पावसाळ्यात सर्व जीव इथे जन्म घेतात.

स्थावरादीनि सत्त्वानि कल्पे कल्पे तथा प्रजाः। यथार्त्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्य्यये ।। ३८.

स्थावर आणि इतर सर्व जीव, प्रत्येक कल्पात, काळाच्या चक्रासारख्या विविध चिन्हांसारखी अनेक रूपे धारण करून, प्रत्येक बदलात प्रकट होतात.

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्मात्तरात्रिषु । प्रत्याहारे च सर्गे च गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।। ३८.

तीच ती जीवसृष्टी, ब्रह्माच्या रात्रींमध्ये, सृष्टीच्या विलयन आणि निर्मितीच्या वेळी, पुन्हा पुन्हा दिसून येते. त्यांना गती आणि स्थैर्य दोन्ही असते.

निष्क्रमन्ते विशन्ते च प्रजाकारं प्रजापतिम्। ब्रह्माणं सर्वभूतानि महायोगं महेश्वरम् ।। ३८.

सर्व जीव प्रजापती, जीवांचा अधिपती, ब्रह्मा, महान योगी आणि महेश्वर यांच्या ठिकाणी येतात आणि पुन्हा त्याच्यापासून बाहेर पडतात.

संस्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। व्यक्ता व्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत् ।। ३८.

महादेव हा सर्व जीवांचा सृष्टीकर्ता आहे, प्रत्येक कल्पाच्या आरंभी पुन्हा पुन्हा. तो व्यक्त आणि अव्यक्त अशा रूपात आहे; हे संपूर्ण जग त्याचेच आहे.

येनैव सृष्टाः प्रथमं प्रयाता आपो हि मार्गेण महीतलेऽस्मिन्। पूर्वप्रयातेन तथा ह्यपोऽन्यास्तेनैव तेनैव तु संव्रजन्ति ।। ३८.

ज्याने प्रथम पाणी निर्माण करून या पृथ्वीवर मार्गाने सोडले, त्याच मार्गाने पुन्हा इतर पाण्याचे प्रवाह पूर्वीप्रमाणेच जातात.

यथा शूभेन त्वशुभेन चैव तत्रैव तत्रैव विवर्त्तमानाः। मर्त्यास्तु देहान्तरभावितत्त्वाद्रवेर्वशादूर्द्ध्वमधश्चरन्ति ।। ३८.

जसे पुण्य किंवा पाप यामुळे, माणसे पुढील जन्मातील शरीराच्या स्वरूपानुसार, आपल्या कर्माच्या प्रभावाने वर किंवा खाली फिरत राहतात.

ये चापि देवा मनवः प्रजेशा अन्येऽपि ये स्वर्गगताश्च सिद्धाः। सद्भाविताख्यातिवशाच्च धर्म्म्याः पुनर्निसर्गेण भवन्ति सत्त्वाः ।। ३८.

देव, मनु, प्रजापती, स्वर्गात गेलेले इतर आणि सिद्ध लोक, त्यांच्या सत्कर्म आणि ज्ञानाच्या प्रभावामुळे, नवीन सृष्टीत पुन्हा जन्म घेतात.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि कालमाभूतसंप्लवम्। मन्वन्तराणि यानि स्युर्व्याख्यातानि मया द्विजाः। सह प्रज्ञानिसर्गेण सह देवैश्चतुर्द्दश ।। ३८.

आता मी जीवांच्या संहारापर्यंतचा काळ सांगतो. मी वर्णन केलेली मन्वंतरं, ज्ञानींच्या सृष्टीसह आणि चौदा देवांसह, हे सर्व मी सांगतो, द्विजांनो.

स युगाख्या सहस्रं तु सर्वाण्येवान्तराणि वै । अस्याः सहस्रे द्वे पूर्णे निःशेषः कल्प उच्यते ।। ३८.

युग नावाचे हजार आणि त्यातील सर्व अंतराळ, अशी दोन हजार पूर्ण झाली की, त्याला पूर्ण कल्प म्हणतात.

एतद्ब्राह्ममहो ज्ञेयं तस्य संख्यां निबोधत। निमेषस्तुल्य मात्रा हि कृतो लघ्वक्षरेण तु ।। ३८.

हे ब्रह्माचा दिवस म्हणून ओळखावे. त्याची मोजणी ऐका: मानवी डोळ्याचा एक निमिष, म्हणजेच एका लहान अक्षराइतकी लांबी, ही त्याची माप आहे.