वायुपुराणम्

तथा तेष्वपि नष्टेषु महात्मसु पुरा किल। षष्टिकन्याऽसृजद्दक्षो वैरिण्यामेव विश्रुताः ।। ४.

अशा प्रकारे ते महात्मेही नष्ट झाल्यावर, दक्षाने वैरणीपासून साठ प्रसिद्ध कन्या निर्माण केल्या.

तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थे कश्यपः प्रभुः। धर्मः सोमस्तु भगवांस्तथैवान्ये महर्षयः ।। ४.

त्या वेळी आपल्या पत्नीच्या इच्छेसाठी प्रभू कश्यप यांनी त्या स्वीकारल्या; तसेच धर्म, सोम आणि इतर महान ऋषींनीही तसेच केले.

इमा विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः। आयुष्मान् कीर्त्तिमान् धन्यः प्रजानांश्च भवत्युत ।। ४.

जो कोणी दक्षाची ही संपूर्ण सृष्टी खऱ्या अर्थाने जाणतो, तो दीर्घायुषी, कीर्तीमान, भाग्यवान आणि संततीने संपन्न होतो.

देवानां दानवानाञ्च दैत्यानाञ्चैव सर्वशः। उत्पत्तिं विस्तरेणेह ब्रूहि वैवस्वतेऽन्तरे ।। ५.

देव, दानव आणि दैत्य यांची उत्पत्ती वैवस्वत मनुच्या काळात कशी झाली, ते सविस्तर सांग.

धर्मस्य तावद्वक्ष्यामि निसर्गं तं निबोधत। अरुन्धती वसुर्यामी लम्बा भानुर्मरुत्वती ।। ५.

आधी मी धर्माची नैसर्गिक उत्पत्ती सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐका: अरुंधती, वसुर यामी, लांबा, भानू आणि मरुत्वती—

सङ्कल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा तथैव च। धर्मपत्न्यो दशत्वेता दक्षः प्राचेतसो ददौ ।। ५.

संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या आणि विश्वा—या दहा कन्या दक्ष प्राचेतस यांनी धर्माला पत्नी म्हणून दिल्या.

साध्या पुत्रांस्तु धर्मस्य साध्यान् द्वादश जज्ञिरे। साध्या नाम महाभागाश्छन्दजा यज्ञभागिनः। देवेभ्यस्तान् परान् देवान् देवज्ञाः परिचक्षिरे ।। ५.

साध्येपासून धर्माचे बारा साध्य नावाचे पुत्र जन्मले—हे अत्यंत भाग्यवान, छंदातून जन्मलेले आणि यज्ञात भाग घेणारे आहेत; देवांचे जाणकार त्यांना देवांमध्ये श्रेष्ठ मानतात.

ब्रह्मणो वै मुखात् सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया। सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह ।। ५.

ब्रह्माच्या तोंडातून, संततीच्या इच्छेने, जय नावाचे देव निर्माण झाले; सर्व जय हे मंत्रमय देहधारी मानले जातात आणि प्रत्येक मन्वंतरात तसेच ओळखले जातात.

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् । चित्तिश्चैव विचित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च ।। ५.

दर्श, पौर्णमास, बृहद्य, रथंतर, चित्ती, विचित्ती, आकुती आणि कूती—

विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञश्च ते स्मृताः । नामान्येतानि तेषां वै जयानां प्रथितानि च ।। ५.

विज्ञाता, विज्ञात, मनो आणि यज्ञ—ही त्यांची नावे प्रसिद्ध आहेत आणि हेच जय म्हणून ओळखले जातात.

ब्रह्मशापेन ते जाताः पुनः स्वायम्भुवे जिताः। स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्याश्चैवोत्तमे पुनः ।। ५.

ब्रह्माच्या शापामुळे ते पुन्हा जन्मले आणि स्वायंभुव मन्वंतरात पराभूत झाले; स्वारोचिष मन्वंतरात त्यांना तुषित म्हणत आणि उत्तम मन्वंतरात सत्य नावाने ओळखले.

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रैवतान्तरे। साध्याश्च चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः ।। ५.

तामस मन्वंतरात त्यांना हरि, रैवत मन्वंतरात वैकुंठ, आणि चाक्षुष मन्वंतरात छंदातून जन्मलेले साध्य नावाचे देव म्हणत.

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः। पूर्वं स्म अनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। ५.

धर्माचे हे बारा अमर आणि अत्यंत भाग्यवान साध्य पुत्र चाक्षुष मन्वंतरात पूर्वी अनुसरण्यात आले होते.

स्वारोचिषेऽन्तरेऽतीता देवा ये वै महौजसः। तुषिता नाम तेऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेऽन्तरे ।। ५.

स्वारोचिष मन्वंतरात जे महाशक्तिशाली तुषित नावाचे देव होते, त्यांनी चाक्षुष मन्वंतरात एकमेकांशी बोलणे केले.

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन् देवा वै तुषिताऽभ्रुवन्। इतरेतरं महाभागान् वयं साध्यान् प्रविश्य वै। मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति ।। ५.

त्या वेळी काहीच उरले असता, तुषित देव म्हणाले: 'आपण हे महान भाग्यशाली साध्यांमध्ये प्रवेश करू; पुढील मन्वंतरात आपण साध्य होऊ आणि ते आपल्यासाठी अधिक कल्याणकारी ठरेल.'

एवमुक्त्वातु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। तस्माद्द्वादशसम्भूतान् धर्मान् स्वायम्भुवात् पुनः ।। ५.

असे म्हणून, सर्वांनी चाक्षुष मन्वंतरात, पुन्हा स्वायंभुवाच्या बारा धर्मांपासून जन्म घेतला.

नरनारायणौ तत्र जज्ञाते पुनरेव हि। विपश्चिदिन्द्रो यश्चासीत्तथा सत्यो हरिश्च तौ। स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वमास्तान्तौ तुषितौ सुरौ ।। ५.

तेथे नर आणि नारायण पुन्हा जन्मले; विपश्चित, इंद्र, सत्य आणि हरि—हे दोघे पूर्वी तुषित देव होते आणि स्वारोचिष मन्वंतरात वास करत होते.

तुषितानान्तु साध्यत्वे नामान्येतानि वक्ष्यते। मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरो यानश्च वीर्यवान् ।। ५.

तुषित जे साध्य झाले, त्यांची नावे अशी आहेत: मनो, अनुमंता, प्राण, नर आणि बलवान यान.

चित्तिर्हयो नयश्चैव हंसो नारायणस्तथा। प्रभवोऽथ विभुश्चैव साध्या द्वादश जज्ञिरे ।। ५.

चित्ती, हय, नय, हंस, नारायण, प्रभव आणि विभु—हे बारा साध्य जन्मले.

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं ततः स्वारोचिषे पुनः। नामान्यासन् पुनस्तानि तुषितानां निबोधत ।। ५.

स्वायंभुव मन्वंतरात आधी आणि मग स्वारोचिष मन्वंतरात पुन्हा, तुषितांचे ही नावे होती. ती नावे आता पुन्हा ऐका.

प्राणोऽपानस्तथोदानः समानो व्यान एव च। चक्षुः श्रोत्रं तथा प्राणः स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा ।। ५.

प्राण, अपान, उदान, समान, व्यान; तसेच डोळे, कान, प्राण, स्पर्श, बुद्धी आणि मन — ही नावे आहेत.

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च। नामान्येतानि पूर्वन्तु तुषितानां स्मृतानि ह ।। ५.

प्राण, अपान, उदान, समान आणि व्यान — ही तुषितांमध्ये पूर्वी ओळखली गेलेली नावे आहेत.

वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः । धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपश्चैवानलोऽनिलः। प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः ।। ५.

वसुचे पुत्र वसु म्हणून ओळखले जातात, ते साध्यांचे लहान भाऊ मानले गेले आहेत. धर, ध्रुव, सोम, आप, अनल, अनिल, प्रत्युष आणि प्रभास — हे आठ वसु प्रसिद्ध आहेत.

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा। ध्रुवपुत्रो भवो नाम्ना कालो लोकप्रकालनः ।। ५.

धराचा पुत्र म्हणजे द्रविण, आणि हुतहव्यवाह हाही त्याचा पुत्र आहे. ध्रुवाचा पुत्र भाव नावाचा आहे, जो काळ म्हणूनही ओळखला जातो आणि जगांचे प्रकटीकरण करणारा आहे.

सोमस्य भगवान् वर्चा बुधश्च ग्रहबोधनः। रोहिण्यां तौ समुत्पन्नौ त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ ।। ५.

सोमाचे तेजस्वी पुत्र म्हणजे वर्चा आणि बुध, जो ग्रहांचा जाणकार आहे. हे दोघेही रोहिणीपासून जन्मले आणि तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहेत.

धारोर्मिकलिलाश्चैव त्रयश्चन्द्रमसः सुताः। आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च ।। ५.

धराचे पुत्र मिकलिला आहेत; चंद्राचे तीन पुत्रही सांगितले आहेत. आपचा पुत्र वैतंड्य, तसेच शम आणि शांत हे आहेत.

स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः। अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत। तस्य शाखो विशखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजाः ।। ५.

स्कंद, ज्याला सनत्कुमार असेही म्हणतात, तो तेजाच्या पायापासून जन्मला. अग्नीचा पुत्र कुमार म्हणजे शरांचा गटात जन्मलेला आहे. त्याच्या शाखा म्हणजे शाक, विशाख आणि नैगमेय, हे त्याच्या पाठीवरून जन्मले.

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः। अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च ।। ५.

अनिलाची पत्नी शिवा आहे. तिचा पुत्र मनोजव आहे. अनिलाचे दोन पुत्र आहेत — अविज्ञातगती आणि मनोजव.

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्र ऋषिर्नाम्ना तु देवलः। द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ ।। ५.

प्रत्युषाचा पुत्र म्हणजे ऋषी देवल, असे ओळखले जाते. देवलाचे दोन पुत्र होते — क्षमावत आणि मनीषीण, हे दोघेही विद्वान होते.