वायुपुराणम्

आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति। पुनः पतति तद्भूमौ तेन पूर्य्यन्ति चार्णवाः ।। ३८.

सूर्याच्या किरणांनी शोषलेले पाणी मेघांमध्ये राहते; पुन्हा ते पृथ्वीवर पडते आणि त्यामुळे समुद्र भरतात.

ततः समुद्राः स्वां वेलां परिक्रामन्ति सर्व्वशः। पर्व्वताश्च विशीर्य्यन्ते मही चाप्सु निमज्जति ।। ३८.

मग समुद्र सर्व बाजूंनी आपल्या मर्यादा ओलांडतात; पर्वत तुटतात आणि पृथ्वी पाण्यात बुडते.

ततस्तु सहसोद्भ्रान्तः पयोदांस्तान्नभस्तले। संवेष्टयति घोरात्मा दिवि वायुः समन्ततः ।। ३८.

मग प्रचंड वेगाने, भयंकर वारा आकाशात विखुरलेल्या त्या मेघांना सर्व बाजूंनी वेढतो.

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। पूर्णे युगसहस्रे वै निःशेषः कल्प उच्यते ।। ३८.

त्या भयंकर एकाच समुद्रात, ज्या वेळी सर्व स्थावर-जंगम नष्ट होते आणि हजारो युग पूर्ण होतात, तेव्हा त्या पूर्ण विनाशाला कल्पाचा अंत म्हणतात.

अथाम्भसा वृते लोके प्राहुरेकार्णवं बुधाः। अथ भूमितलं खञ्च वायुश्चैकार्णवे तदा। नष्टे भावेऽवलीनं तत्प्राज्ञायत न किञ्चन ।। ३८.

मग जेव्हा जग पाण्याने आच्छादले जाते, तेव्हा ज्ञानी त्याला एक महासागर म्हणतात; त्या वेळी पृथ्वी, आकाश आणि वायू सर्व त्या एकाच समुद्रात विलीन होतात, आणि सर्वकाही नष्ट झाल्यावर काहीच उरलेले नसते, असे ज्ञानी सांगतात.

पार्थिवास्त्वथ सामुद्रा आपो हैमाश्च सर्व्वशः। प्रसरन्त्यो व्रजन्त्येकं सलिलाख्यां भजन्त्युत ।। ३८.

मग पृथ्वीवरील, समुद्रातील आणि सुवर्णरूप असलेले सर्व पाणी पसरून एकत्र येते आणि त्याला पाण्याचे रूप प्राप्त होते.

आगतागतिकं चैव तदा तत्सलिलं स्मृतम्। प्रच्छाद्य तिष्ठति महीमर्णवाख्यं च तज्जलम् ।। ३८.

ते पाणी, येणारे आणि जाणारे असे ओळखले जाते, सर्वत्र पसरते आणि राहते, आणि त्यालाच पृथ्वीचा महासागर असे म्हणतात.

आभान्ति यस्मात्ता भाभिर्भाशब्दव्याप्तिदीप्तिषु। भस्म सर्व्वमनुप्राप्य तस्मादम्भो निरुच्यते ।। ३८.

कारण ती पाणी तेजाने चमकतात, 'भा' या शब्दाचा अर्थ व्यापणे आणि प्रकाश देणे असा आहे, आणि सर्व काही भस्म होते म्हणून त्याला पाणी असे नाव आहे.

नानात्वे चैव शीघ्रे च धातुर्वै अर उच्यते। एकार्णवे तदा यो वै न शीघ्रास्तेन ता नराः ।। ३८.

त्यांच्या विविधतेमुळे आणि वेगामुळे त्या तत्त्वाला 'अर' असे म्हणतात; त्या एकाच महासागरात जे वेगवान नाहीत त्यांना 'नर' असे म्हणतात.

तस्मिन् युगसहस्रान्ते दिवसे ब्रह्मणो गते। तावन्तं कालमेवं तु भवत्येकार्णवं जगत्। तदा तु सर्व्वव्यापारा निवर्त्तन्ते प्रजापतेः ।। ३८.

युगांच्या हजारो अखेरीस, ब्रह्मदेवाचा दिवस संपल्यावर, त्या काळात संपूर्ण जग एक महासागर होते; तेव्हा प्रजापतींची सर्व कार्ये थांबतात.

एवमेकार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे। तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ।। ३८.

अशा प्रकारे त्या एकाच महासागरात, जेव्हा सर्व स्थावर-जंगम नष्ट होते, तेव्हा तो ब्रह्मा, सहस्र नेत्रांचा आणि सहस्र पायांचा, होतो.

सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात् सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक्। सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रीयपथे यः पुरुषो निरुच्यते ।। ३८.

हजारो डोकी, हजारो हातपाय, हजारो डोळे, तोंडं आणि आवाज असलेला, सर्वांना आनंद देणारा, हजारो भुजा असलेला, सर्व सृष्टीचा पहिला स्वामी, तीनही लोकांत संचार करणारा पुरुष असं ज्याला म्हणतात.

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता ह्यपूर्व्व एकः प्रथमस्तुराषाट् । हिरण्यगर्भः पुरुषो महान् वै संपद्यते वै तमसः परस्तात् ।। ३८.

तो सुवर्णासारखा तेजस्वी, जगाचा रक्षण करणारा, एकमेव अद्वितीय, सर्वांत पहिला आणि वेगवान आहे; तोच हिरण्यगर्भ, महान पुरुष, अंधाराच्या पलीकडे वास करणारा आहे.

चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलप्लुते। सुषुप्सुरप्रकाशां स्वां रात्रिं तु कुरुते प्रभुः ।। ३८.

चार युगांच्या हजारो फेऱ्यांच्या शेवटी, जेव्हा सर्वत्र पाणी पसरलेलं असतं, तेव्हा प्रभू विश्रांती घेण्याची इच्छा करून, स्वतःची प्रकाशरहित रात्र निर्माण करतो.

चतुर्विधा यदा शेते प्रजाः सर्व्वाण्डमण्डिताः। पश्यन्ते तं महात्मानं कालं सप्त महर्षयः ।। ३८.

जेव्हा सर्व जगातील सजीव चार प्रकारच्या झोपेत मग्न असतात, तेव्हा सात महर्षी त्या महान आत्म्याला, म्हणजेच काळाला, पाहतात.

जनलोकविवर्त्तन्तस्तपसा लब्धचक्षुषः। भृग्वादयो महात्मानः पूर्व्वे व्याख्यातलक्षणाः ।। ३८.

जनलोकात वावरणारे, तपाने दृष्टी मिळवलेले, पूर्वी वर्णन केलेले भृगु वगैरे महात्मे तिथे राहतात.

सत्यादीन् सप्तलोकान् वै ते हि पश्यन्ति चक्षुषा। ब्रह्माणं ते तु पश्यन्ति महाब्राह्मीषु रात्रिषु ।। ३८.

ते आपल्या दृष्टीने सत्यलोकापासून सातही लोक पाहतात; आणि ब्रह्माच्या महान रात्रींमध्ये ते स्वतः ब्रह्माला पाहतात.

सप्तर्षयः प्रपश्यन्ति सप्तकालं स्वरात्रिषु। कल्पानां परमेष्ठित्वात्तस्मादाद्यः स पठ्यते ।। ३८.

सप्तर्षी स्वर्गातील रात्रींमध्ये सात प्रकारचा काळ पाहतात; कल्पांच्या मालिकेत श्रेष्ठ असल्यामुळे त्याला पहिला असं म्हणतात.

स यष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। एवमावेशयित्वा तु स्वात्मन्येव प्रजापतिः ।। ३८.

तो प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला सर्व जीवांचा यज्ञ करणारा आहे; अशा प्रकारे सर्वांना स्वतःमध्ये सामावून, प्रजापती स्वतःमध्येच राहतो.

अथात्मनि महातेजाः सर्वमादाय सर्वकृत्। ततस्ते वसते रात्रिं तमस्येकार्णवे जले ।। ३८.

मग तो महान तेजस्वी, सर्वांचा सर्जक, सर्व काही स्वतःमध्ये घेऊन, अंधाराच्या अथांग पाण्यात, म्हणजेच एकमेव महासागरात, रात्री निवास करतो.

ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रतिबुद्धः प्रजापतिः। मनः सिसृक्षया युक्तं सर्गाय निदधे पुनः ।। ३८.

मग जेव्हा रात्र संपते, तेव्हा प्रजापती जागा होतो; सृष्टी करण्याची इच्छा मनाशी धरून, तो पुन्हा निर्माणकार्याला लागतो.

एवं सलोके निर्वृत्ते उपशान्ते प्रजापतौ। ब्रह्मनैमित्तिके तस्मिन् कल्पिते वै प्रसंयमे ।। ३८.

अशा प्रकारे, जेव्हा सृष्टी संपते आणि प्रजापती विश्रांती घेतो, त्या ब्रह्मनिर्मित संहारात, सर्व काही शांत झालेलं असतं.

देहैर्वियोगः सत्वानां तस्मिन् वै कृत्स्नशः स्मृतः। ततो दग्धेषु भूतेषु सर्व्वेष्वादित्यरश्मिभिः। देवर्षिमनुवर्य्येषु तस्मिन् सङ्कलने तदा ।। ३८.

त्या संहारकाळात, सर्व जीवांचे देहांपासून पूर्णपणे वेगळे होणे घडते; मग सूर्याच्या किरणांनी सर्व भूतं जळून जातात, आणि त्या वेळी देव, ऋषी, मनुष्य यांच्यात एकत्र येतात.

गन्धर्वादीनि सत्वानि पिशाचान्तानि सर्व्वशः। कल्पादावप्रतप्तानि जनमेवाश्रयन्ति वै ।। ३८.

गंधर्वांपासून पिशाच्चांपर्यंतची सर्व जीवसृष्टी, कल्पाच्या सुरुवातीला अजून तापलेली नसते, तेव्हा ती सर्व माणसांमध्ये जन्म घेते.

तिर्यग्योनीनि सत्वानि नारकेयानि यान्यपि। तदा तान्यपि दग्धानि धुतपापानि सर्व्वशः। जने तान्युपपद्यन्ते यावत्संप्लवते जगत् ।। ३८.

प्राण्यांच्या योनीत जन्मलेली आणि नरकात जाणारी जी कोणतीही जीवसृष्टी आहे, ती त्या वेळी सर्व पापे जळून, माणसांमध्ये जन्म घेते, जोपर्यंत जग अस्तित्वात आहे.

व्युष्टायान्तु रजन्यां तु ब्रह्मणेऽव्यक्तयोनये। जायन्ते हि पुनस्तानि सर्व्वभूतानि कृत्स्नशः ।। ३८.

पण जेव्हा रात्र संपते, तेव्हा सर्व जीव पुन्हा एकदा, अव्यक्त मूळ असलेल्या ब्रह्मामधून जन्म घेतात.

ऋषयो मनवो देवाः प्रजाः सर्व्वश्चतुर्विधाः। तेषामपीह सिद्धानां निधनोत्पत्तिरुच्यते ।। ३८.

ऋषी, मनू, देव, आणि चार प्रकारची प्रजा—यांच्यातही, सिद्ध लोकांसाठी देखील, मृत्यू आणि जन्म दोन्ही येथे घडतात असं सांगितलं आहे.

यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन्नुदयास्तमनं स्मृतम्। तथा जन्मनिरोधश्च भूतानामिह दृश्यते ।। ३८.

जसं या जगात सूर्याचा उगवणं आणि मावळणं सर्वांना माहीत आहे, तसं इथेही जीवांचा जन्म आणि मृत्यू दिसून येतो.

आभूतसंप्लवात्तस्माद्भवः संसार उच्यते । यथा सर्व्वाणि भूतानि जायन्ते हि वर्षास्विह ।। ३८.

म्हणून, सर्व जीवांचा संहार होत असल्याने, याला भवचक्र असं म्हणतात; जसं पावसाळ्यात सर्व जीव इथे जन्म घेतात.