वायुपुराणम्

केचिद्रासभवर्णाभा लाक्षारक्तनिभास्तथा। मनःशिलाभास्त्वपरे कपोताभास्तथाम्बुदाः ।। ३८.

काही मेघ गाढवाच्या रंगासारखे, काही लाखेच्या रंगासारखे, काही मनःशिलेसारखे, तर काही कबुतराच्या रंगासारखे असतात.

इन्द्रगोपनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि। केचित्पुरधराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः ।। ३८.

काही मेघ इंद्रगोप किड्याच्या रंगासारखे आकाशात उगवतात; काही नगराच्या भिंतीसारखे, तर काही हत्तींच्या कळपासारखे दिसतात.

के चित्पर्वतसंकाशाः केचित्स्थलनिभा घनाः। कुण्डागारनिभाः केचित्केचिन्मीनकुलोपमाः ।। ३८.

काही पर्वतासारखे, काही सपाट जमिनीप्रमाणे, काही सभागृहासारखे, तर काही मास्यांच्या झुंडीप्रमाणे मेघ दिसतात.

बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः। तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभःस्थलम् ।। ३८.

त्या वेळी सर्व मेघ अनेक रूपे धारण करतात, त्यांचे रूप भयंकर असते आणि त्यांच्या गडगडाटाने आकाश दुमदुमते.

ततस्ते जलदा घोरा नवीना भास्करात्मिकाः। सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत ।। ३८.

त्या वेळी ते नवे, भयंकर आणि सूर्याच्या तेजाने युक्त मेघ, सात प्रकारांनी व्यापलेले, अंधार आणि ज्वाला शांत करतात.

ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्ति च महोद्यमम्। सुघोरमशिवं सर्व्वं नाशयन्ति च पावकम् ।। ३८.

मग ते मेघ मोठ्या जोराने पाऊस सोडतात, तो पाऊस अत्यंत भयंकर आणि अशुभ असतो, आणि ते सर्व अग्नी विझवतात.

प्रवृष्टैश्च तथात्यर्थं वारिभिः पूर्य्यते जगत्। अद्भिस्तेजोऽभिभूतञ्च तदाग्निः प्राविशत्यपः ।। ३८.

अशा प्रकारे, जेव्हा मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो, तेव्हा संपूर्ण जग पाण्याने भरते; आणि पाण्याच्या जोरामुळे अग्नी त्यात विलीन होतो.

नष्टे चाग्नौ वर्षशते पयोदाः पाकसम्भवाः। प्लावयन्ति जगत्सर्वं बृहज्जालपरिस्रवैः ।। ३८.

शंभर वर्षे पाऊस पडून अग्नी नष्ट झाल्यावर, उष्णतेपासून निर्माण झालेले मेघ मोठ्या प्रवाहांनी संपूर्ण जग जलमय करतात.

धाराभिः पूरयन्तीमं चोद्यमानाः स्वयम्भुवा। अन्ये तु सलिलौघैस्तु वेलामभिभवन्त्यपि। साद्रिर्द्वीपान्तरं पृथ्वी ह्यद्भिः संछाद्यते तदा ।। ३८.

स्वयंभूच्या इच्छेने काही मेघ या जगात पाण्याच्या धारांनी भर घालतात, तर काही मेघ मोठ्या पुराने किनारे ओलांडतात; मग पर्वत, द्वीपांसह पृथ्वी पाण्याखाली जाते.

तस्य वृष्ट्या च तोयं तत्सर्व्वं हि परिमण्डितम्। प्रविशत्युदधौ विप्राः पीतं सूर्य्यस्य रश्मिभिः ।। ३८.

त्या पावसामुळे सर्व पाणी सर्वत्र पसरते आणि सूर्याच्या किरणांनी पिल्यानंतर, ते पाणी समुद्रात प्रवेश करते, हे ऋषींनो.

आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमभ्रेषु तिष्ठति। पुनः पतति तद्भूमौ तेन पूर्य्यन्ति चार्णवाः ।। ३८.

सूर्याच्या किरणांनी शोषलेले पाणी मेघांमध्ये राहते; पुन्हा ते पृथ्वीवर पडते आणि त्यामुळे समुद्र भरतात.

ततः समुद्राः स्वां वेलां परिक्रामन्ति सर्व्वशः। पर्व्वताश्च विशीर्य्यन्ते मही चाप्सु निमज्जति ।। ३८.

मग समुद्र सर्व बाजूंनी आपल्या मर्यादा ओलांडतात; पर्वत तुटतात आणि पृथ्वी पाण्यात बुडते.

ततस्तु सहसोद्भ्रान्तः पयोदांस्तान्नभस्तले। संवेष्टयति घोरात्मा दिवि वायुः समन्ततः ।। ३८.

मग प्रचंड वेगाने, भयंकर वारा आकाशात विखुरलेल्या त्या मेघांना सर्व बाजूंनी वेढतो.

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। पूर्णे युगसहस्रे वै निःशेषः कल्प उच्यते ।। ३८.

त्या भयंकर एकाच समुद्रात, ज्या वेळी सर्व स्थावर-जंगम नष्ट होते आणि हजारो युग पूर्ण होतात, तेव्हा त्या पूर्ण विनाशाला कल्पाचा अंत म्हणतात.

अथाम्भसा वृते लोके प्राहुरेकार्णवं बुधाः। अथ भूमितलं खञ्च वायुश्चैकार्णवे तदा। नष्टे भावेऽवलीनं तत्प्राज्ञायत न किञ्चन ।। ३८.

मग जेव्हा जग पाण्याने आच्छादले जाते, तेव्हा ज्ञानी त्याला एक महासागर म्हणतात; त्या वेळी पृथ्वी, आकाश आणि वायू सर्व त्या एकाच समुद्रात विलीन होतात, आणि सर्वकाही नष्ट झाल्यावर काहीच उरलेले नसते, असे ज्ञानी सांगतात.

पार्थिवास्त्वथ सामुद्रा आपो हैमाश्च सर्व्वशः। प्रसरन्त्यो व्रजन्त्येकं सलिलाख्यां भजन्त्युत ।। ३८.

मग पृथ्वीवरील, समुद्रातील आणि सुवर्णरूप असलेले सर्व पाणी पसरून एकत्र येते आणि त्याला पाण्याचे रूप प्राप्त होते.

आगतागतिकं चैव तदा तत्सलिलं स्मृतम्। प्रच्छाद्य तिष्ठति महीमर्णवाख्यं च तज्जलम् ।। ३८.

ते पाणी, येणारे आणि जाणारे असे ओळखले जाते, सर्वत्र पसरते आणि राहते, आणि त्यालाच पृथ्वीचा महासागर असे म्हणतात.

आभान्ति यस्मात्ता भाभिर्भाशब्दव्याप्तिदीप्तिषु। भस्म सर्व्वमनुप्राप्य तस्मादम्भो निरुच्यते ।। ३८.

कारण ती पाणी तेजाने चमकतात, 'भा' या शब्दाचा अर्थ व्यापणे आणि प्रकाश देणे असा आहे, आणि सर्व काही भस्म होते म्हणून त्याला पाणी असे नाव आहे.

नानात्वे चैव शीघ्रे च धातुर्वै अर उच्यते। एकार्णवे तदा यो वै न शीघ्रास्तेन ता नराः ।। ३८.

त्यांच्या विविधतेमुळे आणि वेगामुळे त्या तत्त्वाला 'अर' असे म्हणतात; त्या एकाच महासागरात जे वेगवान नाहीत त्यांना 'नर' असे म्हणतात.

तस्मिन् युगसहस्रान्ते दिवसे ब्रह्मणो गते। तावन्तं कालमेवं तु भवत्येकार्णवं जगत्। तदा तु सर्व्वव्यापारा निवर्त्तन्ते प्रजापतेः ।। ३८.

युगांच्या हजारो अखेरीस, ब्रह्मदेवाचा दिवस संपल्यावर, त्या काळात संपूर्ण जग एक महासागर होते; तेव्हा प्रजापतींची सर्व कार्ये थांबतात.

एवमेकार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे। तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ।। ३८.

अशा प्रकारे त्या एकाच महासागरात, जेव्हा सर्व स्थावर-जंगम नष्ट होते, तेव्हा तो ब्रह्मा, सहस्र नेत्रांचा आणि सहस्र पायांचा, होतो.

सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात् सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक्। सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रीयपथे यः पुरुषो निरुच्यते ।। ३८.

हजारो डोकी, हजारो हातपाय, हजारो डोळे, तोंडं आणि आवाज असलेला, सर्वांना आनंद देणारा, हजारो भुजा असलेला, सर्व सृष्टीचा पहिला स्वामी, तीनही लोकांत संचार करणारा पुरुष असं ज्याला म्हणतात.

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता ह्यपूर्व्व एकः प्रथमस्तुराषाट् । हिरण्यगर्भः पुरुषो महान् वै संपद्यते वै तमसः परस्तात् ।। ३८.

तो सुवर्णासारखा तेजस्वी, जगाचा रक्षण करणारा, एकमेव अद्वितीय, सर्वांत पहिला आणि वेगवान आहे; तोच हिरण्यगर्भ, महान पुरुष, अंधाराच्या पलीकडे वास करणारा आहे.

चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलप्लुते। सुषुप्सुरप्रकाशां स्वां रात्रिं तु कुरुते प्रभुः ।। ३८.

चार युगांच्या हजारो फेऱ्यांच्या शेवटी, जेव्हा सर्वत्र पाणी पसरलेलं असतं, तेव्हा प्रभू विश्रांती घेण्याची इच्छा करून, स्वतःची प्रकाशरहित रात्र निर्माण करतो.

चतुर्विधा यदा शेते प्रजाः सर्व्वाण्डमण्डिताः। पश्यन्ते तं महात्मानं कालं सप्त महर्षयः ।। ३८.

जेव्हा सर्व जगातील सजीव चार प्रकारच्या झोपेत मग्न असतात, तेव्हा सात महर्षी त्या महान आत्म्याला, म्हणजेच काळाला, पाहतात.

जनलोकविवर्त्तन्तस्तपसा लब्धचक्षुषः। भृग्वादयो महात्मानः पूर्व्वे व्याख्यातलक्षणाः ।। ३८.

जनलोकात वावरणारे, तपाने दृष्टी मिळवलेले, पूर्वी वर्णन केलेले भृगु वगैरे महात्मे तिथे राहतात.

सत्यादीन् सप्तलोकान् वै ते हि पश्यन्ति चक्षुषा। ब्रह्माणं ते तु पश्यन्ति महाब्राह्मीषु रात्रिषु ।। ३८.

ते आपल्या दृष्टीने सत्यलोकापासून सातही लोक पाहतात; आणि ब्रह्माच्या महान रात्रींमध्ये ते स्वतः ब्रह्माला पाहतात.

सप्तर्षयः प्रपश्यन्ति सप्तकालं स्वरात्रिषु। कल्पानां परमेष्ठित्वात्तस्मादाद्यः स पठ्यते ।। ३८.

सप्तर्षी स्वर्गातील रात्रींमध्ये सात प्रकारचा काळ पाहतात; कल्पांच्या मालिकेत श्रेष्ठ असल्यामुळे त्याला पहिला असं म्हणतात.

स यष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः। एवमावेशयित्वा तु स्वात्मन्येव प्रजापतिः ।। ३८.

तो प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला सर्व जीवांचा यज्ञ करणारा आहे; अशा प्रकारे सर्वांना स्वतःमध्ये सामावून, प्रजापती स्वतःमध्येच राहतो.