वायुपुराणम्

अहरन्ते प्रकुरुते सर्गस्य प्रलयं पुनः। सुषुप्सुर्भगवान् ब्रह्मा प्रजाः संहरते तदा ।। ३८.

दिवसाच्या शेवटी, भगवंत ब्रह्मा पुन्हा सृष्टीचे विलयन करतो; विश्रांती घेण्यासाठी तो त्या वेळी सर्व प्रजांना मागे घेतो.

ततो युगसहस्रान्ते संप्राप्ते च युगक्षये। तत्रात्मस्थाः प्रजाः कर्त्तुं प्रपेदे स प्रजापतिः ।। ३८.

मग हजार युगांचा कालावधी संपल्यावर आणि युगाचा अंत येताच, तो प्रजापती स्वतःमध्ये स्थिर असलेल्या प्रजांची निर्मिती करायला सज्ज होतो.

तदा भवत्यनावृष्टिस्तदा सा शत वार्षिकी। तथा यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले ।। ३८.

त्या वेळी पाऊस पडत नाही, आणि तो दुष्काळ शंभर वर्षे टिकतो; त्यामुळे पृथ्वीवर असलेली दुर्बल जीवसृष्टी—

तान्येवात्र प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च। सप्तरश्मिरथो भूत्वा ह्युदतिष्ठद्विभावसुः ।। ३८.

—ती येथेच नष्ट होते आणि पुन्हा पृथ्वीमध्ये विलीन होते. त्यावेळी ज्वलंत अग्नी, सात किरणांनी युक्त होऊन वर उगवतो.

असह्यरश्मिर्भगवान् पिबन्नम्भो गभस्तिभिः। हरिता रश्मयस्तस्य दीप्यमानास्तु सप्तभिः ।। ३८.

तो भगवंत, असह्य अशा किरणांनी, आपल्या प्रकाशाने पाणी शोषून घेतो; त्याचे सातही किरण तेजस्वी आणि हिरवे असतात.

भूय एव विवर्तन्ते व्याप्नुवन्तो वनं शनैः। भौमं काष्ठं धनं तेजो भृशमद्भिस्तु दीप्यते ।। ३८.

पुन्हा ते किरण हळूहळू सर्व वनात पसरतात; पृथ्वीवरील लाकूड त्या प्रखर तेजाने जोरात पेटते.

तस्मादुदकं सूर्य्यस्य तपतोऽति हि कथ्यते। नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिविष्यते ।। ३८.

म्हणून असे सांगितले जाते की सूर्य आपल्या उष्णतेने पाणी वाफवतो; दुष्काळामुळे सूर्य प्रखरतेने जळतो आणि त्याच दुष्काळामुळे त्याचे तेज वाढते.

नावृष्ट्या परिचिन्वन्ति वारिणा दीप्यते रविः। तस्मादपः पिबन् या वै दीप्यते रविरम्बरे ।। ३८.

दुष्काळामुळे सूर्याला पाण्याचा पुरवठा होत नाही, म्हणून तो अधिकच प्रज्वलित होतो; त्यामुळे तो आकाशातील पाणी शोषून घेत जळतो.

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्भो महार्णवात्। तेनाहारेण सन्दीप्तः सूर्य्यः सप्त भवत्युत ।। ३८.

त्याच्या सात किरणांनी तो महासागरातील पाणी शोषतो; त्या अन्नामुळे सूर्य सातपट तेजस्वी होतो.

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्य्यभूताश्चतुर्दिशम्। चतुर्लोकमिमं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तदा ।। ३८.

मग ते सात किरणच सूर्यरूप होऊन, प्रखरतेने, चारही दिशांना आणि सर्व लोकांमध्ये ही सृष्टी जाळतात.

प्राप्नुवन्ति च भाभिस्तु ह्यूर्द्धं चाधश्च रश्मिभिः। दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निः प्रतापिनः ।। ३८.

त्यांच्या किरणांनी ते वर आणि खाली दोन्हीकडे पोहोचतात; सातही सूर्य प्रलयाच्या अग्नीने प्रखरतेने जळतात.

ते वारिणा च संदीप्ता बहुसाहस्ररश्मयः। खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुन्धराम् ।। ३८.

पाण्याने प्रज्वलित, असंख्य किरणांनी युक्त हे सूर्य आकाश व्यापून उभे राहतात आणि पृथ्वी जाळतात.

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुन्धरा। साद्रिनद्यर्णवा पृथ्वी विस्नेहा समपद्यत ।। ३८.

मग त्यांच्या प्रखरतेने जळून, पर्वत, नद्या आणि समुद्रांसह संपूर्ण पृथ्वी ओलावा गमावते.

दीप्ताभिः सन्तताभिश्च चित्राभिश्च समन्ततः। अधश्चोर्ध्वश्च तिर्यक् च संरुद्धं सूर्यरश्मिभिः ।। ३८.

त्या ज्वलंत, अखंड आणि विविध रंगांच्या किरणांनी, वर, खाली आणि तिरके असे सर्वत्र सूर्याचे किरण सृष्टीला वेढून टाकतात.

सूर्य्यग्नीनां प्रवृद्धानां संसृष्टानां परस्परम्। एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत ।। ३८.

सूर्याच्या प्रखर आणि एकत्रित अग्नीने, जेव्हा ते एकत्र मिसळतात, तेव्हा एकच ज्वाळा निर्माण होते.

सर्वलोकप्रणाशञ्च सोऽग्निर्भूत्वा तु मण्डली। चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्याशु तेजसा ।। ३८.

तो अग्नी मोठ्या वर्तुळासारखा होतो आणि आपल्या तेजाने सर्व जगांचा विनाश करतो; हे चारही लोक एकदम जळून जातात.

ततः प्रलीयते सर्व्वं जङ्गमं स्थावरं तदा। निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठसमा भवेत् ।। ३८.

त्या वेळी सर्व चल आणि अचल गोष्टी नष्ट होतात; पृथ्वीवर झाडं आणि गवत काहीच राहत नाही, ती कासवाच्या पाठीसारखी सपाट होते.

अम्बरीषमिवाभाति सर्वं मारिषितं जगत्। सर्वमेव तदार्चिर्भिः पूर्णं जज्वाल्यते नभः ।। ३८.

संपूर्ण जग जळून गेलेलं असतं आणि ते लोकराच्या गोळ्यासारखं दिसतं; त्या वेळी आकाश पूर्णपणे ज्वाळांनी भरून पेटलेलं असतं.

पाताले यानि भूतानि महोतधिगतानि च । ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ।। ३८.

पाताळातली आणि मोठ्या समुद्रातली सर्व जीवसृष्टी तेव्हा नष्ट होते आणि पुन्हा पृथ्वीच्या अवस्थेत येते.

द्वीपाश्च पर्वताश्चैव वर्षाण्यथ महोदधिः। सर्व्वं तद्भस्मसाच्चक्रे सर्व्वात्मा पावकस्तु सः ।। ३८.

सर्व द्वीप, पर्वत, प्रदेश आणि मोठा समुद्र—हे सर्व सर्वव्यापी अग्नी पूर्णपणे राख करून टाकतो.

समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वतः। पिबन्नपः समिद्धोऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन् ।। ३८.

पृथ्वीवर असलेला तो प्रज्वलित अग्नी समुद्र, नद्या आणि पाताळातील सर्व पाणी पिऊन टाकतो.

ततः संवर्त्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा। लोकान् संहरते दीप्तो घोरः संवर्त्तकोऽनलः ।। ३८.

मग तो भयंकर, तेजस्वी संहारक अग्नी मोठमोठ्या पर्वतांनाही ओलांडून सर्व लोकांचा संहार करतो.

ततः स पृथिवीं भित्त्वा रसातलमशोषयत्। निर्दह्य तांस्तु पातालान्नागलोकमथादहत् ।। ३८.

मग तो अग्नी पृथ्वी भेदून पाताळ भाग सुकवतो; तिथल्या लोकांना जाळून पुढे नागलोकही जाळतो.

अधस्तात्पृथिवीं दग्ध्वा ह्यूर्द्ध्वं स दहते दिवम्। योजनानां सहस्राणि ह्ययुतान्यर्बुदानि च ।। ३८.

पृथ्वीखाली जाळून झाल्यावर तो वरच्या दिशेने आकाशातही जाळतो, हजारो, दहा हजारो आणि कोट्यवधी योजनांपर्यंत.

उदतिष्ठञ्छिखास्तस्य बह्वयः संवर्त्तकस्य तु। गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च समहोरगराक्षसान् । तदा दहति सन्दीप्तो गोलकं चैव सर्व्वशः ।। ३८.

त्या संहारक अग्नीच्या ज्वाळा अनेक दिशांना उंच उठतात; त्या वेळी त्या गंधर्व, पिशाच्च, मोठे नाग, राक्षस आणि संपूर्ण गोल लोकमंडल जाळून टाकतात.

भूर्लोकन्तु भुवर्लोकं स्वर्लोकञ्च महस्तथा। घोरं दहति कालाग्निरेवं लोकचतुष्टयम् ।। ३८.

असा तो काळाग्नी भयंकर ज्वाळांनी भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक आणि महर्लोक—ही चारही लोकं जाळून टाकतो.

व्याप्तेषु तेषु लोकेषु तिर्यगूर्द्ध्वमथाग्निना। तत्तेजः समनुप्राप्तं कृत्स्नं जगदिदं शनैः। अयोगुडनिभं सर्व्वं तदा ह्येवं प्रकाशते ।। ३८.

सर्व लोक अग्नीने आडवे आणि उभे व्यापले गेले की, ते तेज हळूहळू सगळ्या जगाला व्यापून टाकते आणि तेव्हा हे सर्व विश्व लोखंडाच्या गोळ्यासारखे दिसते.

ततो गजकुलाकारास्तडिद्भि समलंकृताः। उत्तिष्ठन्ति तदा घोरा व्योम्नि संवर्त्तका घनाः ।। ३८.

मग आकाशात हत्तींच्या कळपासारखे, विजेने चमकणारे भयंकर संहारक मेघ उगवतात.

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसन्निभाः। केचिद्वैढूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाऽपरे ।। ३८.

काही मेघ निळ्या कमळासारखे काळे, काही पांढऱ्या कमळासारखे, काही वैडूर्य रत्नासारखे, तर काही निळ्या नीलमणीसारखे दिसतात.