वायुपुराणम्

जिताद्याश्च गणा ह्यत्र चाक्षुषान्ताश्चतुर्दश। मन्वन्तरेषु सर्व्वेषु देवास्ते वै महौजसः ।। ३८.

जिता वगैरेपासून चाक्षुषापर्यंतच्या चौदा गण, हे सर्व महाशक्तिशाली देव प्रत्येक मन्वंतरात अस्तित्वात असतात.

ततस्तेषु गतेषूर्द्ध्वं सायोज्यं कल्पवासिनाम्। समेत्य देवास्ते सर्वे प्राप्ते संकलने तदा ।। ३८.

जेव्हा ते सर्व वर गेले, तेव्हा कल्पभर राहणाऱ्यांचे एकत्रीकरण होते; त्या वेळी सर्व देव एकत्र येतात.

महर्लोकं परित्यज्य गणास्ते वै चतुर्द्दश। सशरीराश्च श्रूयन्ते जनलोकं सहानुगाः ।। ३८.

महर्लोक सोडून, हे चौदा गण, आपल्या शरीरासह व अनुयायांसह, जनलोकात जातात असे सांगितले जाते.

एवं देवेष्वतीतेषु महर्लोकाज्जनं प्रति। भूतादिष्ववशिष्टेषु स्थावरान्तेषु चाप्युत ।। ३८.

अशा प्रकारे, जेव्हा देव महर्लोकातून जनलोकाकडे गेले, तेव्हा फक्त पंचमहाभूत आणि स्थावर जीव उरतात.

शून्येषु लोकस्थानेषु महान्तेषु भूरादिषु। देवेषु च गतेषूर्द्ध्वं सायोज्यं कल्पवासिनाम् ।। ३८.

भू इत्यादी मोठे लोक रिकामे झाले आणि देव वर गेले, तेव्हा कल्पभर राहणाऱ्यांचे एकत्रीकरण होते.

संहृत्य तांस्ततो ब्रह्मा देवर्षिपितृदानवान्। संस्थापयति वै सर्गं महदॄष्ट्या युगक्षये ।। ३८.

मग ब्रह्मा, देव, ऋषी, पितर आणि दानव यांना पुन्हा एकत्र करून, आपल्या महान दृष्टीने युगाच्या शेवटी सृष्टीची स्थापना करतो.

तत्र युगसहस्रान्तमहर्यर्द्ब्रह्मणो विदुः। रात्रिं युगसहस्रान्तामहोरात्रविदो जनाः ।। ३८.

तेथे, ब्रह्माचा दिवस म्हणजे हजार युगे आणि रात्रही हजार युगे असते, असे ब्रह्माचा दिवस-रात्र जाणणारे लोक सांगतात.

नैमित्तिकः प्राकृतिको यश्चैवात्यन्तिकोऽर्थतः। त्रिविधः सर्व्वभूतानामित्येष प्रतिसञ्चरः ।। ३८.

सर्व जीवांचे तीन प्रकारचे विलयन असते — एक योगायोगाने, दुसरे मूळ स्वरूपाचे आणि तिसरे कायमचे. हेच प्रतिसंहार असे सांगितले आहे.

ब्राह्मो नैमित्तिकस्तस्य कल्पदाहः प्रसंयमः। प्रतिसर्गे तु भूतानां प्राकृतः करणक्षयः ।। ३८.

योगायोगाने होणारे विलयन ब्रह्माचे म्हणतात, जेव्हा कल्पाचा अंत होतो तेव्हा सृष्टी जळून जाते. पुन्हा सृष्टी होताना, जीवांच्या मूळ तत्त्वांचे नाश होणे हे मूळ स्वरूपाचे विलयन समजले जाते.

ज्ञानाच्चात्यन्तिकः प्रोक्तः कारणानामसम्भवः । ततः संहृत्य तान् ब्रह्मा देवांस्त्रैलोक्यवासिनः ।। ३८.

ज्ञानामुळे जे कायमचे विलयन होते, ते कारणांचा संपूर्ण नाश होणे होय. त्यानंतर ब्रह्मा हे सर्व कारणे मागे घेऊन, देवता आणि त्रैलोक्यातील सर्व जीवांना एकत्र करतो.

अहरन्ते प्रकुरुते सर्गस्य प्रलयं पुनः। सुषुप्सुर्भगवान् ब्रह्मा प्रजाः संहरते तदा ।। ३८.

दिवसाच्या शेवटी, भगवंत ब्रह्मा पुन्हा सृष्टीचे विलयन करतो; विश्रांती घेण्यासाठी तो त्या वेळी सर्व प्रजांना मागे घेतो.

ततो युगसहस्रान्ते संप्राप्ते च युगक्षये। तत्रात्मस्थाः प्रजाः कर्त्तुं प्रपेदे स प्रजापतिः ।। ३८.

मग हजार युगांचा कालावधी संपल्यावर आणि युगाचा अंत येताच, तो प्रजापती स्वतःमध्ये स्थिर असलेल्या प्रजांची निर्मिती करायला सज्ज होतो.

तदा भवत्यनावृष्टिस्तदा सा शत वार्षिकी। तथा यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले ।। ३८.

त्या वेळी पाऊस पडत नाही, आणि तो दुष्काळ शंभर वर्षे टिकतो; त्यामुळे पृथ्वीवर असलेली दुर्बल जीवसृष्टी—

तान्येवात्र प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च। सप्तरश्मिरथो भूत्वा ह्युदतिष्ठद्विभावसुः ।। ३८.

—ती येथेच नष्ट होते आणि पुन्हा पृथ्वीमध्ये विलीन होते. त्यावेळी ज्वलंत अग्नी, सात किरणांनी युक्त होऊन वर उगवतो.

असह्यरश्मिर्भगवान् पिबन्नम्भो गभस्तिभिः। हरिता रश्मयस्तस्य दीप्यमानास्तु सप्तभिः ।। ३८.

तो भगवंत, असह्य अशा किरणांनी, आपल्या प्रकाशाने पाणी शोषून घेतो; त्याचे सातही किरण तेजस्वी आणि हिरवे असतात.

भूय एव विवर्तन्ते व्याप्नुवन्तो वनं शनैः। भौमं काष्ठं धनं तेजो भृशमद्भिस्तु दीप्यते ।। ३८.

पुन्हा ते किरण हळूहळू सर्व वनात पसरतात; पृथ्वीवरील लाकूड त्या प्रखर तेजाने जोरात पेटते.

तस्मादुदकं सूर्य्यस्य तपतोऽति हि कथ्यते। नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिविष्यते ।। ३८.

म्हणून असे सांगितले जाते की सूर्य आपल्या उष्णतेने पाणी वाफवतो; दुष्काळामुळे सूर्य प्रखरतेने जळतो आणि त्याच दुष्काळामुळे त्याचे तेज वाढते.

नावृष्ट्या परिचिन्वन्ति वारिणा दीप्यते रविः। तस्मादपः पिबन् या वै दीप्यते रविरम्बरे ।। ३८.

दुष्काळामुळे सूर्याला पाण्याचा पुरवठा होत नाही, म्हणून तो अधिकच प्रज्वलित होतो; त्यामुळे तो आकाशातील पाणी शोषून घेत जळतो.

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्भो महार्णवात्। तेनाहारेण सन्दीप्तः सूर्य्यः सप्त भवत्युत ।। ३८.

त्याच्या सात किरणांनी तो महासागरातील पाणी शोषतो; त्या अन्नामुळे सूर्य सातपट तेजस्वी होतो.

ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्य्यभूताश्चतुर्दिशम्। चतुर्लोकमिमं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तदा ।। ३८.

मग ते सात किरणच सूर्यरूप होऊन, प्रखरतेने, चारही दिशांना आणि सर्व लोकांमध्ये ही सृष्टी जाळतात.

प्राप्नुवन्ति च भाभिस्तु ह्यूर्द्धं चाधश्च रश्मिभिः। दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निः प्रतापिनः ।। ३८.

त्यांच्या किरणांनी ते वर आणि खाली दोन्हीकडे पोहोचतात; सातही सूर्य प्रलयाच्या अग्नीने प्रखरतेने जळतात.

ते वारिणा च संदीप्ता बहुसाहस्ररश्मयः। खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुन्धराम् ।। ३८.

पाण्याने प्रज्वलित, असंख्य किरणांनी युक्त हे सूर्य आकाश व्यापून उभे राहतात आणि पृथ्वी जाळतात.

ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुन्धरा। साद्रिनद्यर्णवा पृथ्वी विस्नेहा समपद्यत ।। ३८.

मग त्यांच्या प्रखरतेने जळून, पर्वत, नद्या आणि समुद्रांसह संपूर्ण पृथ्वी ओलावा गमावते.

दीप्ताभिः सन्तताभिश्च चित्राभिश्च समन्ततः। अधश्चोर्ध्वश्च तिर्यक् च संरुद्धं सूर्यरश्मिभिः ।। ३८.

त्या ज्वलंत, अखंड आणि विविध रंगांच्या किरणांनी, वर, खाली आणि तिरके असे सर्वत्र सूर्याचे किरण सृष्टीला वेढून टाकतात.

सूर्य्यग्नीनां प्रवृद्धानां संसृष्टानां परस्परम्। एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत ।। ३८.

सूर्याच्या प्रखर आणि एकत्रित अग्नीने, जेव्हा ते एकत्र मिसळतात, तेव्हा एकच ज्वाळा निर्माण होते.

सर्वलोकप्रणाशञ्च सोऽग्निर्भूत्वा तु मण्डली। चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्याशु तेजसा ।। ३८.

तो अग्नी मोठ्या वर्तुळासारखा होतो आणि आपल्या तेजाने सर्व जगांचा विनाश करतो; हे चारही लोक एकदम जळून जातात.

ततः प्रलीयते सर्व्वं जङ्गमं स्थावरं तदा। निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठसमा भवेत् ।। ३८.

त्या वेळी सर्व चल आणि अचल गोष्टी नष्ट होतात; पृथ्वीवर झाडं आणि गवत काहीच राहत नाही, ती कासवाच्या पाठीसारखी सपाट होते.

अम्बरीषमिवाभाति सर्वं मारिषितं जगत्। सर्वमेव तदार्चिर्भिः पूर्णं जज्वाल्यते नभः ।। ३८.

संपूर्ण जग जळून गेलेलं असतं आणि ते लोकराच्या गोळ्यासारखं दिसतं; त्या वेळी आकाश पूर्णपणे ज्वाळांनी भरून पेटलेलं असतं.

पाताले यानि भूतानि महोतधिगतानि च । ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ।। ३८.

पाताळातली आणि मोठ्या समुद्रातली सर्व जीवसृष्टी तेव्हा नष्ट होते आणि पुन्हा पृथ्वीच्या अवस्थेत येते.