वायुपुराणम्

भूतापवादिनो हृष्टा मध्यस्था भूतवादिनः। भूतानुवादिनः सक्तास्त्रयो वेदाः प्रवादिनाम् ।। ३८.

काही जण सजीवांचे अस्तित्व नाकारण्यात आनंद मानतात, काही मध्यमवर्ती सजीवांचे अस्तित्व मान्य करतात, तर काही सजीवांचे वर्णन करण्यात आसक्त असतात—या तीन प्रकारच्या प्रवृत्ती वेदांमध्ये सांगितल्या आहेत.

अग्निध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः। भार्गवो ह्यग्निबाहुश्च शुचिराङ्गिरसस्तथा। ओजस्वी सुबलश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः ।। ३८.

अग्निध्र, कश्यप, पौलस्त्य, मागध, भार्गव, अग्निबाहू, शुचि, आंगिरस, ओजस्वी आणि सुबल—हे सर्व मनू भौत्याचे पुत्र आहेत.

सवर्णा मनवो ह्येते चत्वारो ब्रह्मणः सुताः। एको वैवस्वतश्चैव सावर्णो मनुरुच्यते ।। ३८.

हे चार सावर्‍ण मनू ब्रह्माचे पुत्र आहेत; त्यातला एक, जो वैवस्वत म्हणून ओळखला जातो, तोच सावर्‍ण मनू आहे.

रौच्यो भौत्यश्च यौ तौ तु मनोः पौलहभार्गवौ। भौत्यस्यैवाधिपत्ये तु पूर्णः कल्पस्तु पूर्य्यते ।। ३८.

रौच्य आणि भौत्य हे मनूचे पौलह आणि भार्गव वंशातील पुत्र आहेत; आणि जेव्हा भौत्याचा काल सुरू होतो, तेव्हा संपूर्ण कल्पाचा पूर्णत्वास येतो.

सूत उवाच।। निःशेषेषु च सर्वेषु तदा मन्वन्तरेष्विह। अन्तेऽनेकयुगे तस्मिन् क्षीणे संहार उच्यते ।। ३८.

सूती म्हणाले: जेव्हा सर्व मन्वंतरांचा पूर्णपणे अंत होतो, अनेक युगांच्या शेवटी, आणि ते सर्व संपतात, तेव्हा त्याला संहार असे म्हणतात.

सप्तैते भार्गवा देवा अन्ते मन्वन्तरे तदा। भुक्त्वा त्रैलोक्यमध्यस्था युगाख्यां ह्येकसप्ततिम् ।। ३८.

हे सात भार्गव देव, मन्वंतराच्या शेवटी, त्रैलोक्याचा उपभोग घेऊन, एकाहत्तर युगे त्या मधल्या अवस्थेत राहतात.

पितृभिर्मनुभिश्चैव सार्द्धं सप्तर्षिभिस्तु ये। यज्वानश्चैव तेऽप्यन्ये तद्भाक्ताश्चैव तैः सह ।। ३८.

पितर, मनू, सप्तर्षी आणि इतर यज्ञ करणारे व त्यांचे अनुयायी—हे सर्व एकत्र राहतात.

महर्लोकं गमिष्यन्ति त्यक्त्वा त्रैलोक्यमीश्वराः। ततस्तेषु गतेषूर्द्ध्वं क्षीणे मन्वन्तरे तदा। अनाधारमिदं सर्वं त्रैलोक्यं वै भविष्यति ।। ३८.

ते सर्व प्रभू त्रैलोक्य सोडून महर्लोकात जातात; जेव्हा ते वर गेले आणि मन्वंतर संपले, तेव्हा त्रैलोक्य पूर्णपणे आधारहीन होते.

ततः स्थानानि शून्यानि स्थानिनां तानि वै द्विजाः। प्रभ्रश्यन्ति विमुक्तानि ताराऋक्षग्रहैस्तथा ।। ३८.

मग, द्विजांनो, जेव्हा त्या रहिवाशांची ठिकाणे ओकी, तारे, ग्रह आणि नक्षत्रांसह रिकामी होतात, तेव्हा ती सर्व नष्ट होतात.

ततस्तेषु व्यतीतेषु त्रैलोक्यस्येश्वरेष्विह। सेन्द्राष्टेषु महर्लोकं यस्मिंस्ते कल्पवासिनः ।। ३८.

जेव्हा त्रैलोक्याचे सर्व प्रभू, इंद्रासह, महर्लोकात गेले, तेव्हा कल्पभर राहणारे तिथेच वास करतात.

जिताद्याश्च गणा ह्यत्र चाक्षुषान्ताश्चतुर्दश। मन्वन्तरेषु सर्व्वेषु देवास्ते वै महौजसः ।। ३८.

जिता वगैरेपासून चाक्षुषापर्यंतच्या चौदा गण, हे सर्व महाशक्तिशाली देव प्रत्येक मन्वंतरात अस्तित्वात असतात.

ततस्तेषु गतेषूर्द्ध्वं सायोज्यं कल्पवासिनाम्। समेत्य देवास्ते सर्वे प्राप्ते संकलने तदा ।। ३८.

जेव्हा ते सर्व वर गेले, तेव्हा कल्पभर राहणाऱ्यांचे एकत्रीकरण होते; त्या वेळी सर्व देव एकत्र येतात.

महर्लोकं परित्यज्य गणास्ते वै चतुर्द्दश। सशरीराश्च श्रूयन्ते जनलोकं सहानुगाः ।। ३८.

महर्लोक सोडून, हे चौदा गण, आपल्या शरीरासह व अनुयायांसह, जनलोकात जातात असे सांगितले जाते.

एवं देवेष्वतीतेषु महर्लोकाज्जनं प्रति। भूतादिष्ववशिष्टेषु स्थावरान्तेषु चाप्युत ।। ३८.

अशा प्रकारे, जेव्हा देव महर्लोकातून जनलोकाकडे गेले, तेव्हा फक्त पंचमहाभूत आणि स्थावर जीव उरतात.

शून्येषु लोकस्थानेषु महान्तेषु भूरादिषु। देवेषु च गतेषूर्द्ध्वं सायोज्यं कल्पवासिनाम् ।। ३८.

भू इत्यादी मोठे लोक रिकामे झाले आणि देव वर गेले, तेव्हा कल्पभर राहणाऱ्यांचे एकत्रीकरण होते.

संहृत्य तांस्ततो ब्रह्मा देवर्षिपितृदानवान्। संस्थापयति वै सर्गं महदॄष्ट्या युगक्षये ।। ३८.

मग ब्रह्मा, देव, ऋषी, पितर आणि दानव यांना पुन्हा एकत्र करून, आपल्या महान दृष्टीने युगाच्या शेवटी सृष्टीची स्थापना करतो.

तत्र युगसहस्रान्तमहर्यर्द्ब्रह्मणो विदुः। रात्रिं युगसहस्रान्तामहोरात्रविदो जनाः ।। ३८.

तेथे, ब्रह्माचा दिवस म्हणजे हजार युगे आणि रात्रही हजार युगे असते, असे ब्रह्माचा दिवस-रात्र जाणणारे लोक सांगतात.

नैमित्तिकः प्राकृतिको यश्चैवात्यन्तिकोऽर्थतः। त्रिविधः सर्व्वभूतानामित्येष प्रतिसञ्चरः ।। ३८.

सर्व जीवांचे तीन प्रकारचे विलयन असते — एक योगायोगाने, दुसरे मूळ स्वरूपाचे आणि तिसरे कायमचे. हेच प्रतिसंहार असे सांगितले आहे.

ब्राह्मो नैमित्तिकस्तस्य कल्पदाहः प्रसंयमः। प्रतिसर्गे तु भूतानां प्राकृतः करणक्षयः ।। ३८.

योगायोगाने होणारे विलयन ब्रह्माचे म्हणतात, जेव्हा कल्पाचा अंत होतो तेव्हा सृष्टी जळून जाते. पुन्हा सृष्टी होताना, जीवांच्या मूळ तत्त्वांचे नाश होणे हे मूळ स्वरूपाचे विलयन समजले जाते.

ज्ञानाच्चात्यन्तिकः प्रोक्तः कारणानामसम्भवः । ततः संहृत्य तान् ब्रह्मा देवांस्त्रैलोक्यवासिनः ।। ३८.

ज्ञानामुळे जे कायमचे विलयन होते, ते कारणांचा संपूर्ण नाश होणे होय. त्यानंतर ब्रह्मा हे सर्व कारणे मागे घेऊन, देवता आणि त्रैलोक्यातील सर्व जीवांना एकत्र करतो.

अहरन्ते प्रकुरुते सर्गस्य प्रलयं पुनः। सुषुप्सुर्भगवान् ब्रह्मा प्रजाः संहरते तदा ।। ३८.

दिवसाच्या शेवटी, भगवंत ब्रह्मा पुन्हा सृष्टीचे विलयन करतो; विश्रांती घेण्यासाठी तो त्या वेळी सर्व प्रजांना मागे घेतो.

ततो युगसहस्रान्ते संप्राप्ते च युगक्षये। तत्रात्मस्थाः प्रजाः कर्त्तुं प्रपेदे स प्रजापतिः ।। ३८.

मग हजार युगांचा कालावधी संपल्यावर आणि युगाचा अंत येताच, तो प्रजापती स्वतःमध्ये स्थिर असलेल्या प्रजांची निर्मिती करायला सज्ज होतो.

तदा भवत्यनावृष्टिस्तदा सा शत वार्षिकी। तथा यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि पृथिवीतले ।। ३८.

त्या वेळी पाऊस पडत नाही, आणि तो दुष्काळ शंभर वर्षे टिकतो; त्यामुळे पृथ्वीवर असलेली दुर्बल जीवसृष्टी—

तान्येवात्र प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च। सप्तरश्मिरथो भूत्वा ह्युदतिष्ठद्विभावसुः ।। ३८.

—ती येथेच नष्ट होते आणि पुन्हा पृथ्वीमध्ये विलीन होते. त्यावेळी ज्वलंत अग्नी, सात किरणांनी युक्त होऊन वर उगवतो.

असह्यरश्मिर्भगवान् पिबन्नम्भो गभस्तिभिः। हरिता रश्मयस्तस्य दीप्यमानास्तु सप्तभिः ।। ३८.

तो भगवंत, असह्य अशा किरणांनी, आपल्या प्रकाशाने पाणी शोषून घेतो; त्याचे सातही किरण तेजस्वी आणि हिरवे असतात.

भूय एव विवर्तन्ते व्याप्नुवन्तो वनं शनैः। भौमं काष्ठं धनं तेजो भृशमद्भिस्तु दीप्यते ।। ३८.

पुन्हा ते किरण हळूहळू सर्व वनात पसरतात; पृथ्वीवरील लाकूड त्या प्रखर तेजाने जोरात पेटते.

तस्मादुदकं सूर्य्यस्य तपतोऽति हि कथ्यते। नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिविष्यते ।। ३८.

म्हणून असे सांगितले जाते की सूर्य आपल्या उष्णतेने पाणी वाफवतो; दुष्काळामुळे सूर्य प्रखरतेने जळतो आणि त्याच दुष्काळामुळे त्याचे तेज वाढते.

नावृष्ट्या परिचिन्वन्ति वारिणा दीप्यते रविः। तस्मादपः पिबन् या वै दीप्यते रविरम्बरे ।। ३८.

दुष्काळामुळे सूर्याला पाण्याचा पुरवठा होत नाही, म्हणून तो अधिकच प्रज्वलित होतो; त्यामुळे तो आकाशातील पाणी शोषून घेत जळतो.

तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यम्भो महार्णवात्। तेनाहारेण सन्दीप्तः सूर्य्यः सप्त भवत्युत ।। ३८.

त्याच्या सात किरणांनी तो महासागरातील पाणी शोषतो; त्या अन्नामुळे सूर्य सातपट तेजस्वी होतो.