वायुपुराणम्

उपयाज्याः सुधर्माण इति देवाः प्रकीर्त्तिताः । दिवस्पतिर्महासत्त्वस्तेषामिन्द्रो भविष्यति ।। ३८.

सुधर्माण हे उपयजमान आहेत; हेच देव असे नावाने ओळखले जातात. त्यांच्यात इंद्र हा दिव्यांचा स्वामी आणि मोठ्या सामर्थ्याचा असेल.

पुलहात्मजपुत्रास्ते विज्ञेयास्तु रुचेः सुताः । अङ्गिराश्चैव धृतिमान् पौलस्त्यः पथ्यवांस्तु सः ।। ३८.

पुलहाचे पुत्र हे रुचिचे पुत्र म्हणून ओळखावे; अंगिरस धीर आहे, पौलस्त्य योग्य मार्गावर चालणारा आहे.

पौलहस्तत्त्व दर्शी च भार्गवश्च निरुत्सकः। निष्प्रकम्पस्तथात्रेयो निर्मोहः कश्यपस्तथा ।। ३८.

पौलह हा सत्य जाणणारा आहे, भृगु हा इच्छारहित आहे; अत्री अढळ आहे, कश्यप मोहमुक्त आहे.

स्वरूपश्चैव वासिष्ठः सप्तैते तु त्रयोदशे। चित्रसेनो विचित्रश्च तपो धर्मधृतो भवः ।। ३८.

वसिष्ठ हा आपल्या स्वरूपाशी खरा आहे; हे सात जण त्रयोदश मन्वंतरात आहेत. चित्रसेन, विचित्र, तपो, धर्मधृत आणि भव.

अनेकक्षत्रबद्धश्च सुरसो निर्भयः पृथः। रौच्यस्यैते मनोः पुत्रा ह्यन्तरे तु त्रयोदशे ।। ३८.

अनेकक्षत्र, जो ताऱ्यांनी जोडलेला आहे; सुरसा, निर्भय; पृथ—हे त्रयोदश मन्वंतरातील मनूचे पुत्र आहेत.

चतुर्द्दशे तु पर्याये भौतस्याप्यन्तरे मनोः । देवतानां गणाः पञ्च प्रोक्ता येतु भविष्यति ।। ३८.

चौदाव्या कालखंडात, भूत मनूच्या काळात, देवांचे पाच गण सांगितले आहेत, जे अस्तित्वात राहतील.

चाक्षुषाश्च कनिष्ठाश्च पवित्रा भाजरास्तथा। वाचावृद्धाश्च इत्येते पञ्च देवगणाः स्मृताः ।। ३८.

चाक्षुष, कनिष्ठ, पवित्र, भाजर आणि वाचावृद्ध—हे पाच देवगण म्हणून ओळखले जातात.

सप्तैव तांस्तान् भागांश्च विद्धि चाक्षुषसंज्ञकान्। बृहदाद्यानि सामानि कनिष्ठान् सप्त तान् विदुः। सप्त लोकाः परित्रास्ते भाजिराः सप्त सिन्धवः ।। ३८.

हे सात विभाग चाक्षुष नावाने ओळखावेत; बृहदादी साम हे पहिले, सात कनिष्ठ ओळखले जातात; भाजिर हे सात जग आणि सात नद्या रक्षण करतात.

वाचावृद्धानृषीन् विद्धि मनोः स्वायम्भुवस्य वै। सर्वे मन्वन्तरेन्द्राश्च विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ।। ३८.

वाचावृद्ध ऋषी हे स्वयंभुव मनूचे मानले जातात; सर्व मन्वंतरातील इंद्र सारख्या गुणांचे आहेत.

तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः। त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च। सर्वशः स्वैर्गुणैस्तानि इन्द्रास्तेऽभिभवन्ति वै ।। ३८.

स्वतः तेज, तप, बुद्धी, बळ, विद्या आणि पराक्रम यांच्या जोरावर, इंद्र सर्व त्रैलोक्यातील ज्या ज्या सजीवांना गती किंवा स्थैर्य आहे, अशा सर्वांना आपल्या गुणांनी सर्व प्रकारे मागे टाकतात.

भूतापवादिनो हृष्टा मध्यस्था भूतवादिनः। भूतानुवादिनः सक्तास्त्रयो वेदाः प्रवादिनाम् ।। ३८.

काही जण सजीवांचे अस्तित्व नाकारण्यात आनंद मानतात, काही मध्यमवर्ती सजीवांचे अस्तित्व मान्य करतात, तर काही सजीवांचे वर्णन करण्यात आसक्त असतात—या तीन प्रकारच्या प्रवृत्ती वेदांमध्ये सांगितल्या आहेत.

अग्निध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः। भार्गवो ह्यग्निबाहुश्च शुचिराङ्गिरसस्तथा। ओजस्वी सुबलश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः ।। ३८.

अग्निध्र, कश्यप, पौलस्त्य, मागध, भार्गव, अग्निबाहू, शुचि, आंगिरस, ओजस्वी आणि सुबल—हे सर्व मनू भौत्याचे पुत्र आहेत.

सवर्णा मनवो ह्येते चत्वारो ब्रह्मणः सुताः। एको वैवस्वतश्चैव सावर्णो मनुरुच्यते ।। ३८.

हे चार सावर्‍ण मनू ब्रह्माचे पुत्र आहेत; त्यातला एक, जो वैवस्वत म्हणून ओळखला जातो, तोच सावर्‍ण मनू आहे.

रौच्यो भौत्यश्च यौ तौ तु मनोः पौलहभार्गवौ। भौत्यस्यैवाधिपत्ये तु पूर्णः कल्पस्तु पूर्य्यते ।। ३८.

रौच्य आणि भौत्य हे मनूचे पौलह आणि भार्गव वंशातील पुत्र आहेत; आणि जेव्हा भौत्याचा काल सुरू होतो, तेव्हा संपूर्ण कल्पाचा पूर्णत्वास येतो.

सूत उवाच।। निःशेषेषु च सर्वेषु तदा मन्वन्तरेष्विह। अन्तेऽनेकयुगे तस्मिन् क्षीणे संहार उच्यते ।। ३८.

सूती म्हणाले: जेव्हा सर्व मन्वंतरांचा पूर्णपणे अंत होतो, अनेक युगांच्या शेवटी, आणि ते सर्व संपतात, तेव्हा त्याला संहार असे म्हणतात.

सप्तैते भार्गवा देवा अन्ते मन्वन्तरे तदा। भुक्त्वा त्रैलोक्यमध्यस्था युगाख्यां ह्येकसप्ततिम् ।। ३८.

हे सात भार्गव देव, मन्वंतराच्या शेवटी, त्रैलोक्याचा उपभोग घेऊन, एकाहत्तर युगे त्या मधल्या अवस्थेत राहतात.

पितृभिर्मनुभिश्चैव सार्द्धं सप्तर्षिभिस्तु ये। यज्वानश्चैव तेऽप्यन्ये तद्भाक्ताश्चैव तैः सह ।। ३८.

पितर, मनू, सप्तर्षी आणि इतर यज्ञ करणारे व त्यांचे अनुयायी—हे सर्व एकत्र राहतात.

महर्लोकं गमिष्यन्ति त्यक्त्वा त्रैलोक्यमीश्वराः। ततस्तेषु गतेषूर्द्ध्वं क्षीणे मन्वन्तरे तदा। अनाधारमिदं सर्वं त्रैलोक्यं वै भविष्यति ।। ३८.

ते सर्व प्रभू त्रैलोक्य सोडून महर्लोकात जातात; जेव्हा ते वर गेले आणि मन्वंतर संपले, तेव्हा त्रैलोक्य पूर्णपणे आधारहीन होते.

ततः स्थानानि शून्यानि स्थानिनां तानि वै द्विजाः। प्रभ्रश्यन्ति विमुक्तानि ताराऋक्षग्रहैस्तथा ।। ३८.

मग, द्विजांनो, जेव्हा त्या रहिवाशांची ठिकाणे ओकी, तारे, ग्रह आणि नक्षत्रांसह रिकामी होतात, तेव्हा ती सर्व नष्ट होतात.

ततस्तेषु व्यतीतेषु त्रैलोक्यस्येश्वरेष्विह। सेन्द्राष्टेषु महर्लोकं यस्मिंस्ते कल्पवासिनः ।। ३८.

जेव्हा त्रैलोक्याचे सर्व प्रभू, इंद्रासह, महर्लोकात गेले, तेव्हा कल्पभर राहणारे तिथेच वास करतात.

जिताद्याश्च गणा ह्यत्र चाक्षुषान्ताश्चतुर्दश। मन्वन्तरेषु सर्व्वेषु देवास्ते वै महौजसः ।। ३८.

जिता वगैरेपासून चाक्षुषापर्यंतच्या चौदा गण, हे सर्व महाशक्तिशाली देव प्रत्येक मन्वंतरात अस्तित्वात असतात.

ततस्तेषु गतेषूर्द्ध्वं सायोज्यं कल्पवासिनाम्। समेत्य देवास्ते सर्वे प्राप्ते संकलने तदा ।। ३८.

जेव्हा ते सर्व वर गेले, तेव्हा कल्पभर राहणाऱ्यांचे एकत्रीकरण होते; त्या वेळी सर्व देव एकत्र येतात.

महर्लोकं परित्यज्य गणास्ते वै चतुर्द्दश। सशरीराश्च श्रूयन्ते जनलोकं सहानुगाः ।। ३८.

महर्लोक सोडून, हे चौदा गण, आपल्या शरीरासह व अनुयायांसह, जनलोकात जातात असे सांगितले जाते.

एवं देवेष्वतीतेषु महर्लोकाज्जनं प्रति। भूतादिष्ववशिष्टेषु स्थावरान्तेषु चाप्युत ।। ३८.

अशा प्रकारे, जेव्हा देव महर्लोकातून जनलोकाकडे गेले, तेव्हा फक्त पंचमहाभूत आणि स्थावर जीव उरतात.

शून्येषु लोकस्थानेषु महान्तेषु भूरादिषु। देवेषु च गतेषूर्द्ध्वं सायोज्यं कल्पवासिनाम् ।। ३८.

भू इत्यादी मोठे लोक रिकामे झाले आणि देव वर गेले, तेव्हा कल्पभर राहणाऱ्यांचे एकत्रीकरण होते.

संहृत्य तांस्ततो ब्रह्मा देवर्षिपितृदानवान्। संस्थापयति वै सर्गं महदॄष्ट्या युगक्षये ।। ३८.

मग ब्रह्मा, देव, ऋषी, पितर आणि दानव यांना पुन्हा एकत्र करून, आपल्या महान दृष्टीने युगाच्या शेवटी सृष्टीची स्थापना करतो.

तत्र युगसहस्रान्तमहर्यर्द्ब्रह्मणो विदुः। रात्रिं युगसहस्रान्तामहोरात्रविदो जनाः ।। ३८.

तेथे, ब्रह्माचा दिवस म्हणजे हजार युगे आणि रात्रही हजार युगे असते, असे ब्रह्माचा दिवस-रात्र जाणणारे लोक सांगतात.

नैमित्तिकः प्राकृतिको यश्चैवात्यन्तिकोऽर्थतः। त्रिविधः सर्व्वभूतानामित्येष प्रतिसञ्चरः ।। ३८.

सर्व जीवांचे तीन प्रकारचे विलयन असते — एक योगायोगाने, दुसरे मूळ स्वरूपाचे आणि तिसरे कायमचे. हेच प्रतिसंहार असे सांगितले आहे.

ब्राह्मो नैमित्तिकस्तस्य कल्पदाहः प्रसंयमः। प्रतिसर्गे तु भूतानां प्राकृतः करणक्षयः ।। ३८.

योगायोगाने होणारे विलयन ब्रह्माचे म्हणतात, जेव्हा कल्पाचा अंत होतो तेव्हा सृष्टी जळून जाते. पुन्हा सृष्टी होताना, जीवांच्या मूळ तत्त्वांचे नाश होणे हे मूळ स्वरूपाचे विलयन समजले जाते.