वायुपुराणम्

सुपारा मानसास्त्वेते देवा वै सम्प्रकीर्त्तिताः। तेषामिन्द्रस्तु विज्ञेय ऋतधामा महायशाः ।। ३८.

हे सुपार गणातील मनातून जन्मलेले देव आहेत. त्यांच्यातील इंद्राचे नाव ऋतधामा असून, तो फार प्रसिद्ध आहे.

कृतिर्वसिष्ठपुत्रस्तु ह्यात्रेयः सुतपास्तथा। तपोमूर्तिश्चाङ्गिरसस्तपस्वी काश्यपस्तथा ।। ३८.

कृती हा वसिष्ठांचा मुलगा आहे; अत्रींचा मुलगा सुतपास आहे; अंगिरस हा तपस्वी आहे; कश्यपही मोठा तपस्वी आहे.

तपोऽशयानः पौलस्त्यः पुलहश्च तपोरतिः। भार्गवः सप्तमस्त्वेषां विज्ञेयस्तु तपोमतिः ।। ३८.

पौलस्त्य नेहमीच तपात मग्न असतो; पुलह तपासाठी प्रसिद्ध आहे; भृगु म्हणजे सातवा, तोही मोठा तपस्वी आहे.

एते सप्तर्षयः सिद्धा अन्ये सावर्णिकेऽन्तरे। देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः ।। ३८.

हे सात ऋषी सिद्ध झाले आहेत; सावर्णी मन्वंतरात इतरही आहेत; देववान, उपदेव, देवश्रेष्ठ आणि विदूरथ हे देखील आहेत.

मित्रवान् मित्रबिन्दुश्च मित्रसेनो ह्यमित्रहा। मित्रबाहुः सुवर्चाश्च द्वादशैते मनोः सुताः ।। ३८.

मित्रवान, मित्रबिंदू, मित्रसेन, अमित्रहा, मित्रबाहू आणि सुवर्चा—हे बारा मनूचे पुत्र आहेत.

त्रयो दशे तु पर्याये भाव्या रौच्यान्तरे पुनः। त्रय एव गणाः प्रोक्ता देवानान्तु स्वयम्भुवा ।। ३८.

पुढच्या काळात, रुचि मन्वंतरात पुन्हा तीन गण होतील; स्वयंभूने तीन देवगण सांगितले आहेत.

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रास्ते हि सर्वे महात्मनः। सुत्रामाणः सुधर्म्माणः सुकर्म्माणश्च ते त्रयः ।। ३८.

हे सर्व ब्रह्माचे मनातून उत्पन्न झालेले पुत्र आहेत, हे सगळे मोठ्या आत्म्याचे आहेत: सूत्रामाण, सुधर्माण आणि सुकर्माण—हे तिघे.

त्रिदशानां गणाः प्रोक्ता भविष्याः सोमपायिनः। त्रयस्त्रिंशद्देवता याः प्राभविष्यन्त याज्ञिकैः ।। ३८.

देवांचे गण सांगितले आहेत: भविष्यात सोमपान करणारे; यज्ञात प्रमुख असणाऱ्या त्र्यस्त्रींशती देवता.

आज्येन पृषदाज्येन ग्रहश्रेष्ठेन चैव हि। देवैर्देवास्त्रयस्त्रिंशत्पृथक्त्वेन निबोधत ।। ३८.

साजूक तुपाने, मिश्र तुपाने आणि उत्तम हविर्द्रव्याने, हे त्र्यस्त्रींशत देव वेगळे ओळखावे.

सुत्रामाणः प्रयाज्यास्तु ह्याद्याज्यास्तु साम्प्रतम्। सुकर्मणोऽनुयाज्यास्तु पृषदाज्याशिनस्तु ये ।। ३८.

सूत्रामाण हे मुख्य यजमान आहेत, ते पहिले हविर्द्रव्य घेतात; सुकर्माण हे पाठीराखे आहेत, ते मिश्र तुपाचे भाग घेतात.

उपयाज्याः सुधर्माण इति देवाः प्रकीर्त्तिताः । दिवस्पतिर्महासत्त्वस्तेषामिन्द्रो भविष्यति ।। ३८.

सुधर्माण हे उपयजमान आहेत; हेच देव असे नावाने ओळखले जातात. त्यांच्यात इंद्र हा दिव्यांचा स्वामी आणि मोठ्या सामर्थ्याचा असेल.

पुलहात्मजपुत्रास्ते विज्ञेयास्तु रुचेः सुताः । अङ्गिराश्चैव धृतिमान् पौलस्त्यः पथ्यवांस्तु सः ।। ३८.

पुलहाचे पुत्र हे रुचिचे पुत्र म्हणून ओळखावे; अंगिरस धीर आहे, पौलस्त्य योग्य मार्गावर चालणारा आहे.

पौलहस्तत्त्व दर्शी च भार्गवश्च निरुत्सकः। निष्प्रकम्पस्तथात्रेयो निर्मोहः कश्यपस्तथा ।। ३८.

पौलह हा सत्य जाणणारा आहे, भृगु हा इच्छारहित आहे; अत्री अढळ आहे, कश्यप मोहमुक्त आहे.

स्वरूपश्चैव वासिष्ठः सप्तैते तु त्रयोदशे। चित्रसेनो विचित्रश्च तपो धर्मधृतो भवः ।। ३८.

वसिष्ठ हा आपल्या स्वरूपाशी खरा आहे; हे सात जण त्रयोदश मन्वंतरात आहेत. चित्रसेन, विचित्र, तपो, धर्मधृत आणि भव.

अनेकक्षत्रबद्धश्च सुरसो निर्भयः पृथः। रौच्यस्यैते मनोः पुत्रा ह्यन्तरे तु त्रयोदशे ।। ३८.

अनेकक्षत्र, जो ताऱ्यांनी जोडलेला आहे; सुरसा, निर्भय; पृथ—हे त्रयोदश मन्वंतरातील मनूचे पुत्र आहेत.

चतुर्द्दशे तु पर्याये भौतस्याप्यन्तरे मनोः । देवतानां गणाः पञ्च प्रोक्ता येतु भविष्यति ।। ३८.

चौदाव्या कालखंडात, भूत मनूच्या काळात, देवांचे पाच गण सांगितले आहेत, जे अस्तित्वात राहतील.

चाक्षुषाश्च कनिष्ठाश्च पवित्रा भाजरास्तथा। वाचावृद्धाश्च इत्येते पञ्च देवगणाः स्मृताः ।। ३८.

चाक्षुष, कनिष्ठ, पवित्र, भाजर आणि वाचावृद्ध—हे पाच देवगण म्हणून ओळखले जातात.

सप्तैव तांस्तान् भागांश्च विद्धि चाक्षुषसंज्ञकान्। बृहदाद्यानि सामानि कनिष्ठान् सप्त तान् विदुः। सप्त लोकाः परित्रास्ते भाजिराः सप्त सिन्धवः ।। ३८.

हे सात विभाग चाक्षुष नावाने ओळखावेत; बृहदादी साम हे पहिले, सात कनिष्ठ ओळखले जातात; भाजिर हे सात जग आणि सात नद्या रक्षण करतात.

वाचावृद्धानृषीन् विद्धि मनोः स्वायम्भुवस्य वै। सर्वे मन्वन्तरेन्द्राश्च विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ।। ३८.

वाचावृद्ध ऋषी हे स्वयंभुव मनूचे मानले जातात; सर्व मन्वंतरातील इंद्र सारख्या गुणांचे आहेत.

तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः। त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च। सर्वशः स्वैर्गुणैस्तानि इन्द्रास्तेऽभिभवन्ति वै ।। ३८.

स्वतः तेज, तप, बुद्धी, बळ, विद्या आणि पराक्रम यांच्या जोरावर, इंद्र सर्व त्रैलोक्यातील ज्या ज्या सजीवांना गती किंवा स्थैर्य आहे, अशा सर्वांना आपल्या गुणांनी सर्व प्रकारे मागे टाकतात.

भूतापवादिनो हृष्टा मध्यस्था भूतवादिनः। भूतानुवादिनः सक्तास्त्रयो वेदाः प्रवादिनाम् ।। ३८.

काही जण सजीवांचे अस्तित्व नाकारण्यात आनंद मानतात, काही मध्यमवर्ती सजीवांचे अस्तित्व मान्य करतात, तर काही सजीवांचे वर्णन करण्यात आसक्त असतात—या तीन प्रकारच्या प्रवृत्ती वेदांमध्ये सांगितल्या आहेत.

अग्निध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः। भार्गवो ह्यग्निबाहुश्च शुचिराङ्गिरसस्तथा। ओजस्वी सुबलश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः ।। ३८.

अग्निध्र, कश्यप, पौलस्त्य, मागध, भार्गव, अग्निबाहू, शुचि, आंगिरस, ओजस्वी आणि सुबल—हे सर्व मनू भौत्याचे पुत्र आहेत.

सवर्णा मनवो ह्येते चत्वारो ब्रह्मणः सुताः। एको वैवस्वतश्चैव सावर्णो मनुरुच्यते ।। ३८.

हे चार सावर्‍ण मनू ब्रह्माचे पुत्र आहेत; त्यातला एक, जो वैवस्वत म्हणून ओळखला जातो, तोच सावर्‍ण मनू आहे.

रौच्यो भौत्यश्च यौ तौ तु मनोः पौलहभार्गवौ। भौत्यस्यैवाधिपत्ये तु पूर्णः कल्पस्तु पूर्य्यते ।। ३८.

रौच्य आणि भौत्य हे मनूचे पौलह आणि भार्गव वंशातील पुत्र आहेत; आणि जेव्हा भौत्याचा काल सुरू होतो, तेव्हा संपूर्ण कल्पाचा पूर्णत्वास येतो.

सूत उवाच।। निःशेषेषु च सर्वेषु तदा मन्वन्तरेष्विह। अन्तेऽनेकयुगे तस्मिन् क्षीणे संहार उच्यते ।। ३८.

सूती म्हणाले: जेव्हा सर्व मन्वंतरांचा पूर्णपणे अंत होतो, अनेक युगांच्या शेवटी, आणि ते सर्व संपतात, तेव्हा त्याला संहार असे म्हणतात.

सप्तैते भार्गवा देवा अन्ते मन्वन्तरे तदा। भुक्त्वा त्रैलोक्यमध्यस्था युगाख्यां ह्येकसप्ततिम् ।। ३८.

हे सात भार्गव देव, मन्वंतराच्या शेवटी, त्रैलोक्याचा उपभोग घेऊन, एकाहत्तर युगे त्या मधल्या अवस्थेत राहतात.

पितृभिर्मनुभिश्चैव सार्द्धं सप्तर्षिभिस्तु ये। यज्वानश्चैव तेऽप्यन्ये तद्भाक्ताश्चैव तैः सह ।। ३८.

पितर, मनू, सप्तर्षी आणि इतर यज्ञ करणारे व त्यांचे अनुयायी—हे सर्व एकत्र राहतात.

महर्लोकं गमिष्यन्ति त्यक्त्वा त्रैलोक्यमीश्वराः। ततस्तेषु गतेषूर्द्ध्वं क्षीणे मन्वन्तरे तदा। अनाधारमिदं सर्वं त्रैलोक्यं वै भविष्यति ।। ३८.

ते सर्व प्रभू त्रैलोक्य सोडून महर्लोकात जातात; जेव्हा ते वर गेले आणि मन्वंतर संपले, तेव्हा त्रैलोक्य पूर्णपणे आधारहीन होते.

ततः स्थानानि शून्यानि स्थानिनां तानि वै द्विजाः। प्रभ्रश्यन्ति विमुक्तानि ताराऋक्षग्रहैस्तथा ।। ३८.

मग, द्विजांनो, जेव्हा त्या रहिवाशांची ठिकाणे ओकी, तारे, ग्रह आणि नक्षत्रांसह रिकामी होतात, तेव्हा ती सर्व नष्ट होतात.