वायुपुराणम्

बालिशा बल यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम्। अन्तमूर्द्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः ।। ४.

तुम्ही सर्व अजून लहान आणि अनुभवहीन आहात; पृथ्वीचे वर, खाली किंवा मध्ये काय आहे हेही माहित नाही, मग संतती कशी निर्माण करणार?

किं प्रमाणन्तु मेदिन्याः स्रष्टव्यानि तथैव च। अविज्ञायेह स्रष्टव्यमन्यथा किं नु स्रक्ष्यथ। अल्पं वापि बहुर्वापि तत्र दोषस्तु दृश्यते ।। ४.

पृथ्वीचे माप काय आहे, काय निर्माण करायचे हे कसे ठरवाल? हे न कळता काहीही निर्माण केले, तर ते थोडे असो वा जास्त, त्यात दोषच आहे.

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतोदिशम्। वायुन्तु समनुप्राप्य गतास्ते वै पराभवम् ।। ४.

हे शब्द ऐकून ते सर्व दिशांना निघून गेले; वायुपथावर पोहोचून त्यांचा विनाश झाला.

अद्यापि न निवर्त्तन्ते भ्रमन्तो वायुमिश्रिताः । एवं वायुपथं प्राप्य भ्रमन्ते ते महर्षयः ।। ४.

आजही ते परत आलेले नाहीत, वाऱ्यासोबत भटकत आहेत; वायुपथावर गेल्यावर ते महर्षी असेच फिरत राहिले.

स्वेषु पुत्रेषु नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः। वैरिम्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत् प्रभुः ।। ४.

पुत्र नष्ट झाल्यावर प्रचेतसपुत्र दक्षाने पुन्हा वैरणीपासून हजार पुत्र निर्माण केले.

प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते। पूर्वमुक्तं वचस्तत्र श्राविता नारदेन ह ।। ४.

संतती वाढवायची इच्छा असलेल्या त्या शबलाश्वांनी पुन्हा नारदाने पूर्वी सांगितलेले शब्द ऐकले.

तच्छ्रत्वा वचनं सर्वे कुमारास्ते महौजसः। अन्योऽन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह महानृषिः। भ्रातॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः ।। ४.

ते सर्व बलवान कुमार ते शब्द ऐकून एकमेकांना म्हणाले, 'महर्षीने योग्यच सांगितले; आपल्याला भावांचीच वाट चालायची आहे, यात शंका नाही.'

ज्ञात्वा प्रमाणं पृत्व्याश्च सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः। तेऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोदिशम्। अद्यापि न निवर्त्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः ।। ४.

पृथ्वीचे माप कळल्यावर आपण आनंदाने संतती निर्माण करू, असे ठरवून तेही त्या मार्गाने सर्व दिशांना गेले आणि आजही परत आलेले नाहीत, जसे नद्या समुद्रात मिसळतात.

ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः। प्रयातो नश्यति तथा तन्न कार्यं विजानता ।। ४.

त्या वेळेपासून भाऊ आपल्या भावाचा शोध घेताना त्याच मार्गाने नष्ट होतो; हे ज्याला माहीत आहे त्याने असे करू नये.

नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धोऽभवद्विभुः। नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च ।। ४.

शबलाश्व नष्ट झाल्यावर दक्ष रागावला आणि नारदाला शाप दिला, 'तुला नाश व्हावा आणि गर्भवासात राहावे.'

तथा तेष्वपि नष्टेषु महात्मसु पुरा किल। षष्टिकन्याऽसृजद्दक्षो वैरिण्यामेव विश्रुताः ।। ४.

अशा प्रकारे ते महात्मेही नष्ट झाल्यावर, दक्षाने वैरणीपासून साठ प्रसिद्ध कन्या निर्माण केल्या.

तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थे कश्यपः प्रभुः। धर्मः सोमस्तु भगवांस्तथैवान्ये महर्षयः ।। ४.

त्या वेळी आपल्या पत्नीच्या इच्छेसाठी प्रभू कश्यप यांनी त्या स्वीकारल्या; तसेच धर्म, सोम आणि इतर महान ऋषींनीही तसेच केले.

इमा विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः। आयुष्मान् कीर्त्तिमान् धन्यः प्रजानांश्च भवत्युत ।। ४.

जो कोणी दक्षाची ही संपूर्ण सृष्टी खऱ्या अर्थाने जाणतो, तो दीर्घायुषी, कीर्तीमान, भाग्यवान आणि संततीने संपन्न होतो.

देवानां दानवानाञ्च दैत्यानाञ्चैव सर्वशः। उत्पत्तिं विस्तरेणेह ब्रूहि वैवस्वतेऽन्तरे ।। ५.

देव, दानव आणि दैत्य यांची उत्पत्ती वैवस्वत मनुच्या काळात कशी झाली, ते सविस्तर सांग.

धर्मस्य तावद्वक्ष्यामि निसर्गं तं निबोधत। अरुन्धती वसुर्यामी लम्बा भानुर्मरुत्वती ।। ५.

आधी मी धर्माची नैसर्गिक उत्पत्ती सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐका: अरुंधती, वसुर यामी, लांबा, भानू आणि मरुत्वती—

सङ्कल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा तथैव च। धर्मपत्न्यो दशत्वेता दक्षः प्राचेतसो ददौ ।। ५.

संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या आणि विश्वा—या दहा कन्या दक्ष प्राचेतस यांनी धर्माला पत्नी म्हणून दिल्या.

साध्या पुत्रांस्तु धर्मस्य साध्यान् द्वादश जज्ञिरे। साध्या नाम महाभागाश्छन्दजा यज्ञभागिनः। देवेभ्यस्तान् परान् देवान् देवज्ञाः परिचक्षिरे ।। ५.

साध्येपासून धर्माचे बारा साध्य नावाचे पुत्र जन्मले—हे अत्यंत भाग्यवान, छंदातून जन्मलेले आणि यज्ञात भाग घेणारे आहेत; देवांचे जाणकार त्यांना देवांमध्ये श्रेष्ठ मानतात.

ब्रह्मणो वै मुखात् सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया। सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह ।। ५.

ब्रह्माच्या तोंडातून, संततीच्या इच्छेने, जय नावाचे देव निर्माण झाले; सर्व जय हे मंत्रमय देहधारी मानले जातात आणि प्रत्येक मन्वंतरात तसेच ओळखले जातात.

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् । चित्तिश्चैव विचित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च ।। ५.

दर्श, पौर्णमास, बृहद्य, रथंतर, चित्ती, विचित्ती, आकुती आणि कूती—

विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञश्च ते स्मृताः । नामान्येतानि तेषां वै जयानां प्रथितानि च ।। ५.

विज्ञाता, विज्ञात, मनो आणि यज्ञ—ही त्यांची नावे प्रसिद्ध आहेत आणि हेच जय म्हणून ओळखले जातात.

ब्रह्मशापेन ते जाताः पुनः स्वायम्भुवे जिताः। स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्याश्चैवोत्तमे पुनः ।। ५.

ब्रह्माच्या शापामुळे ते पुन्हा जन्मले आणि स्वायंभुव मन्वंतरात पराभूत झाले; स्वारोचिष मन्वंतरात त्यांना तुषित म्हणत आणि उत्तम मन्वंतरात सत्य नावाने ओळखले.

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रैवतान्तरे। साध्याश्च चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः ।। ५.

तामस मन्वंतरात त्यांना हरि, रैवत मन्वंतरात वैकुंठ, आणि चाक्षुष मन्वंतरात छंदातून जन्मलेले साध्य नावाचे देव म्हणत.

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः। पूर्वं स्म अनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।। ५.

धर्माचे हे बारा अमर आणि अत्यंत भाग्यवान साध्य पुत्र चाक्षुष मन्वंतरात पूर्वी अनुसरण्यात आले होते.

स्वारोचिषेऽन्तरेऽतीता देवा ये वै महौजसः। तुषिता नाम तेऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेऽन्तरे ।। ५.

स्वारोचिष मन्वंतरात जे महाशक्तिशाली तुषित नावाचे देव होते, त्यांनी चाक्षुष मन्वंतरात एकमेकांशी बोलणे केले.

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन् देवा वै तुषिताऽभ्रुवन्। इतरेतरं महाभागान् वयं साध्यान् प्रविश्य वै। मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति ।। ५.

त्या वेळी काहीच उरले असता, तुषित देव म्हणाले: 'आपण हे महान भाग्यशाली साध्यांमध्ये प्रवेश करू; पुढील मन्वंतरात आपण साध्य होऊ आणि ते आपल्यासाठी अधिक कल्याणकारी ठरेल.'

एवमुक्त्वातु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः। तस्माद्द्वादशसम्भूतान् धर्मान् स्वायम्भुवात् पुनः ।। ५.

असे म्हणून, सर्वांनी चाक्षुष मन्वंतरात, पुन्हा स्वायंभुवाच्या बारा धर्मांपासून जन्म घेतला.

नरनारायणौ तत्र जज्ञाते पुनरेव हि। विपश्चिदिन्द्रो यश्चासीत्तथा सत्यो हरिश्च तौ। स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वमास्तान्तौ तुषितौ सुरौ ।। ५.

तेथे नर आणि नारायण पुन्हा जन्मले; विपश्चित, इंद्र, सत्य आणि हरि—हे दोघे पूर्वी तुषित देव होते आणि स्वारोचिष मन्वंतरात वास करत होते.

तुषितानान्तु साध्यत्वे नामान्येतानि वक्ष्यते। मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरो यानश्च वीर्यवान् ।। ५.

तुषित जे साध्य झाले, त्यांची नावे अशी आहेत: मनो, अनुमंता, प्राण, नर आणि बलवान यान.

चित्तिर्हयो नयश्चैव हंसो नारायणस्तथा। प्रभवोऽथ विभुश्चैव साध्या द्वादश जज्ञिरे ।। ५.

चित्ती, हय, नय, हंस, नारायण, प्रभव आणि विभु—हे बारा साध्य जन्मले.