वायुपुराणम्

प्रजाभिस्तपसा चैव विस्तरं तेषु वक्ष्यते। चतुर्द्दशैव ते ज्ञेयाः सर्गाः स्वायम्भुवादयः ।। ३८.

त्यांच्या प्रजांचा आणि तपाचा विस्ताराने वर्णन केले जाईल; हे चौदा सृष्टी, स्वायंभुव पासून सुरू होणाऱ्या, ओळखाव्यात.

मन्वन्तराधिकारेषु वर्तन्ते च सकृत् सकृत्। विनिवृत्ताधिकारास्ते महर्लोकं समाश्रिताः ।। ३८.

प्रत्येक मन्वंतराच्या काळात हे पुन्हा पुन्हा अस्तित्वात असतात; त्यांचा अधिकार संपल्यावर ते महर्लोकात निवास करतात.

समतीतास्तु ये तेषामष्टौ षष्ठास्तथापरे। पूर्वेषु साम्प्रतश्चायं शान्तिर्वैवस्वतः प्रभुः ।। ३८.

जे मनू गेले आहेत, त्यात आठ आणि सहा इतर आहेत; पूर्वीच्या आणि सध्याच्या मनूंमध्ये, हा शांती वैवस्वत प्रभूची आहे.

ये शिष्टास्तान् प्रवक्ष्यामि सह देवर्षिदानवैः। सह प्रजानिसर्गेण सर्व्वांस्त्वनागतान् द्विजान् ।। ३८.

जे उरले आहेत, ते मी सांगतो, देवर्षी, दानव आणि प्रजासृष्टीसह, सर्व भविष्यातील द्विजांसह.

वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः। अन्यूना नातिरिक्तास्ते यस्मात् सर्व्वे विवस्वतः ।। ३८.

वैवस्वताच्या सृष्टीतून त्यांचा विस्तार समजावा; त्यात कोणी कमी किंवा जास्त नाही, सर्वजण विवस्वतापासूनच आहेत.

पुनरुक्ता बहुत्वात्तु वक्ष्ये न तेषु विस्तरम्। मन्वन्तरेषु भाव्येषु भूतेष्वपि तथैव च ।। ३९.

पुनरुक्ती आणि भरपूर असल्याने मी त्यांचा विस्तार सांगणार नाही; भविष्यातील मन्वंतरात आणि तसेच भूतांमध्येही.

कुले कुले निसर्गांस्तु तस्माद्भूयो विभागशः । तेषामेव हि शिष्टार्थं विस्तरेण क्रमेण च ।। ३९.

प्रत्येक कुळात सृष्टी पुन्हा पुन्हा विस्ताराने सांगितली जाईल; जे उरले आहेत, त्यांच्यासाठी त्यांचा तपशील क्रमाने दिला जाईल.

दक्षस्य कन्या धर्मिष्ठा सुव्रता नाम विश्रुता। सर्वकन्यावशिष्टा तु श्रेष्ठा धर्मपरा सुता। गृहीत्वा तां पिता कन्यां जगाम ब्रह्मणोऽन्तिके ।। ३९.

दक्षाची कन्या धर्मिष्ठा, उत्तम व्रतांची आणि सर्वत्र प्रसिद्ध होती. उरलेल्या सर्व कन्यांमध्ये तीच श्रेष्ठ आणि धर्माला वाहिलेली होती. तिच्या वडिलांनी तिला घेऊन ब्रह्मदेवाच्या सान्निध्यात गेले.

वैराजस्तमुपासीनं धर्मेण च भवेन च। भवधर्मसमीपस्थं दक्षं ब्रह्माभ्यभाषत ।। ३९.

वैराज, धर्म आणि भव यांच्या जवळ बसलेला असताना, ब्रह्मदेवाने तिथे उपस्थित असलेल्या दक्षाला संबोधून बोलले.

दक्ष कन्या तवेयं वै जनयिष्यति सुव्रता। चतुरो वै मनून् पुत्रांश्चातुर्वर्ण्यकराञ्छुभान् ।। ३८.

ब्रह्मदेव म्हणाले, 'दक्ष, ही तुझी कन्या सुव्रता चार पुत्रांना जन्म देईल. ते चार मनू असतील, जे चार वर्णांची स्थापना करतील आणि शुभ असेल.'

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा दक्षो धर्मो भवस्तदा। तां कन्यां मनसा जग्मुस्त्रयस्ते ब्रह्मणा सह ।। ३८.

ब्रह्मदेवाचे शब्द ऐकून दक्ष, धर्म आणि भव तिघेही ब्रह्मदेवासोबत त्या कन्येकडे मनाने गेले.

सत्याभिध्यायिनां तेषां सद्यः कन्या व्यजायत। सदृशानुरूपांस्तेषां चतुरो वै कुमारकान् ।। ३८.

त्यांच्या सत्य संकल्पामुळे त्या कन्येला त्वरित चार पुत्र झाले, आणि ते प्रत्येक आपल्या वडिलांसारखेच होते.

संसिद्धाः कार्यकरणे सम्भूतास्ते श्रियान्वितः। उपभोगसमर्थैश्च सद्योजातैः शरीरकैः ।। ३८.

ते सर्व कार्यात आणि सृष्टीत सिद्ध झालेले, संपत्तीने युक्त, उपभोगास समर्थ आणि त्वरित प्रकट झालेले होते.

ते दृष्ट्वा तान् स्वयम्बुद्ध्वा ब्रह्मा व्याहाहिणस्तदा। संरब्धा वै व्यकर्षन्त मम पुत्रो ममेत्युत ।। ३८.

ब्रह्मदेवाने त्यांना पाहून आणि आपलेच पुत्र ओळखून, आनंदाने बोलले. ते सर्व जण उत्कटतेने म्हणू लागले, 'हा माझा पुत्र, हा माझाच आहे.'

अभिध्यानान्मनोत्पन्नानूचुर्वै ते परस्परम्। यो यस्य वपुषा तुल्यो भजतां स तु तं सुतम् ।। ३८.

स्वतःच्या संकल्पातून जन्मलेले ते एकमेकांना म्हणाले, 'जो ज्याच्या रूपाशी जुळतो, त्याने तोच पुत्र म्हणून स्वीकारावा.'

यस्य यः सदृशश्चापि रूपे वीर्य च नामतः। तं गृह्णातु सुभद्रं वो वर्णतो यस्य यः समः ।। ३८.

जो ज्याच्या रूप, सामर्थ्य आणि नावाने जुळतो, त्याने तोच उत्तम पुत्र म्हणून स्वीकारावा, आणि वर्णानेही जो जुळतो तोच घ्यावा.

ध्रुवं रूपं पितुः पुत्रः सोऽनुरुध्यति सर्वदा। तस्मादात्मसमः पुत्रः पितुर्मातुश्च जायते ।। ३८.

पुत्र नेहमी वडिलांच्या रूपाशी जुळतो; म्हणूनच पुत्र वडील आणि आई दोघांसारखा जन्मतो.

एवं ते समयं कृत्वा सवर्णान् जगृहुः सुतान्। यस्मात् सवर्णास्तेषां वै ब्रह्मादीनां कुमारकाः ।। ३८.

अशा प्रकारे त्यांनी एकमताने आपापल्या वर्णातील पुत्र स्वीकारले; म्हणून ब्रह्मा आणि इतरांचे पुत्रही आपल्या वर्णातीलच झाले.

सवर्णा मनवस्तस्मात् सवर्णत्वं हि ते यतः। मननान्माननाच्चैव तस्मात्ते मनवः स्मृताः ।। ३८.

मनू हे सर्व एकाच वर्णाचे होते, म्हणून त्यांना वर्णसाम्य लाभले. विचार आणि सन्मान यामुळे त्यांना 'मनू' असे नाव मिळाले.

चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वतस्य ह। रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नामाभवत्सुतः ।। ३८.

चाक्षुष मनूच्या काळानंतर आणि वैवस्वत मनूच्या आगमनानंतर, रुचि या प्रजापतीच्या पुत्राचा, रौचि नावाचा एक मुलगा झाला.

भूत्यामुत्पादितो यस्तु भौत्यो नामाभवत्सुतः। वैवस्वतेऽन्तरे राजा द्वौ मनू तु विवस्वतोः ।। ३८.

भूतीपासून जन्मलेला पुत्र 'भौति' नावाने ओळखला गेला; वैवस्वत मनूच्या काळात विवस्वताचे दोन मनू पुत्र होते.

वैवस्वतो मनुर्यश्च सावर्णो यश्च विश्रुतः। ज्येष्ठः संज्ञासुतो विद्वान् मनुर्वैवस्वतः प्रभुः ।। ३८.

वैवस्वत मनू आणि सावर्‍णी हे दोघेही विवस्वताचे पुत्र होते; त्यातील ज्येष्ठ आणि विद्वान मनू वैवस्वतच प्रभू होता.

सवर्णायाः सुतश्चान्यः स्मृतो वैवस्वतो मनुः । सवर्णा मनवो ये च चत्वारस्तु महर्षिजाः ।। ३८.

सावर्‍णीची आणखी एक सुत वैवस्वत मनू म्हणून ओळखली जाते; आणि चार मनू, जे महर्षींपासून जन्मले, तेही सावर्‍णीच आहेत.

तपसा सम्भृतात्मानः स्वेषु मन्वन्तरेषु वै। भविष्येषु भविष्यन्ति सर्वकार्यार्थसाधकाः ।। ३८.

ते सर्व तपाने सिद्ध झालेले असून, आपल्या-आपल्या मन्वंतरात भविष्यात सर्व कार्ये साध्य करणारे असतील.

प्रथमं मेरुसावर्णेर्दक्षपुत्रस्य वै मनोः। पुत्रा मरीचिगर्भाश्च सुशर्माणश्च ते त्रयः । सम्भूताश्च महात्मानः सर्वे वैवस्वतेऽन्तरे ।। ३८.

पहिला मेरुसावर्‍णी, जो दक्षाच्या मनूचा पुत्र होता, आणि मरीचि वंशातील तीन पुत्र, सुशर्मा आणि इतर, हे सर्व महात्मे वैवस्वत मनूच्या काळात जन्मले.

दक्षपुत्रस्य पुत्रास्ते रोहितस्य प्रजापतेः। भविष्यस्य भविष्यस्तु एकैको द्वादशो गणः ।। ३८.

दक्षाचा मुलगा रोहित, जो प्रजापती आहे, त्याचे पुत्र प्रत्येकी बारा-बारा गटात आहेत आणि भविष्यात असे आणखीही असतील.

ऐश्वर्यसंग्राहो राहो बाहुवशस्तथैव च। पारा द्वादश विज्ञेया उत्तरांस्तु निबोधत ।। ३८.

ऐश्वर्यसंग्रह, राहु, बाहुवश आणि पारा हे बारा गट ओळखावेत; आता उत्तरेकडील गटांची नावे ऐका.

वाजियो वाजिजिच्चैव प्रभृतिश्च ककुद्यथ। दधिक्रावायपक्वाश्च प्रणीतो विजयो मधुः ।। ३८.

वाजी, वाजिजित, प्रभृति, ककुद, दधिक्रा, आयपक्व, प्रणीता, विजय आणि मधु हे त्यात आहेत.

तेजस्मान्नथवो द्वौ तु द्वादशैते मरीचयः। सुशर्म्माणस्तु वक्ष्यामि नामतस्तु निबोधत ।। ३८.

तेजस्वी यांच्यापासून दोन प्रमुख झाले; हे बारा जण मरीचय आहेत. आता मी सुशर्मा यांची नावे सांगतो, ती ऐका.