वायुपुराणम्

महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौजसः। ब्रह्मादिभिस्ते जनिता दक्षेणैव च धीमता ।। ३८.

हे मेरुपृष्ठावर मोठ्या तपाने आणि प्रचंड तेजाने युक्त होते. ब्रह्मा आणि इतरांनी, तसेच बुद्धिमान दक्षानेही त्यांची निर्मिती केली.

महर्लोकगतावृत्य भविष्या मेरुमाश्रिताः। महाभावात्तु ते पूर्वं जज्ञिरे चाक्षुषेऽन्तरे ।। ३८.

महर्लोक गाठून, भविष्यात हे मेरूवर वास करतील; त्यांच्या महान स्वभावामुळे ते पूर्वी चाक्षुष मन्वंतरात जन्मले होते.

ऋषय ऊचुः।। दक्षेण जनिताः पुत्राः कन्यायामात्मनः कथम्। भवेत्तु ब्रह्मणश्चैव धर्मेण च महात्मनः ।। ३८.

ऋषींनी विचारले: दक्षाने स्वतःच्या मुलीतून पुत्र कसे जन्मास घातले? आणि ब्रह्मा व महात्मा धर्म यांनीही तसेच कसे केले?

सूत उवाच।। अतो भविष्यान् वक्ष्यामि सावर्णमनवस्तु ये। तेषां जन्म प्रभावञ्च नमस्कृत्य प्रचेतसे ।। ३८.

सूतेने सांगितले: आता मी भविष्यातील सावर्‍णी मनू, त्यांचा जन्म व सामर्थ्य यांचे वर्णन करतो, प्रथम प्रचेतसांना नमस्कार करून.

वैवस्वते ह्युपस्पृष्टे किञ्चिच्छिष्टे च चाक्षुषे। जज्ञिरे मनवस्ते हि भविष्यानागतान्तरे ।। ३८.

वैवस्वत मन्वंतर संपत आले आणि चाक्षुष थोडे शिल्लक असताना, भविष्यातील आणि येणाऱ्या मन्वंतरातील मनू जन्म घेतात.

प्राचेतसस्य दक्षस्य दौहित्रा मनवस्तु ये। सावर्णा नामतः पञ्च चत्वारः परमर्षिजाः ।। ३८.

प्रचेतस दक्षाचे जे नातवंड मनू आहेत, त्यांना सावर्‍णी असे नाव आहे; त्यातील पाच आणि चार हे श्रेष्ठ ऋषींपासून जन्मले आहेत.

संज्ञापुत्रस्तु सावर्ण एको वैवस्वतस्तथा। ज्येष्ठः संज्ञासुतो नाम मनुर्वैवस्वतः प्रभुः ।। ३८.

सावर्‍णी हा संज्ञेचा पुत्र आहे, तसेच वैवस्वतही; ज्येष्ठ संज्ञापुत्र म्हणजे प्रभू वैवस्वत मनू.

वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते समुत्पत्तिस्तयोः शुभा। चतुर्द्दशैते मनवः कीर्त्तिताः कीर्त्तिवर्द्धनाः ।। ३८.

वैवस्वत मन्वंतर सुरू झाल्यावर त्यांचा शुभ जन्म होतो; हे चौदा मनू प्रसिद्ध असून कीर्ती वाढवणारे आहेत.

वेदे श्रुतौ पुराणे च सर्वे ते प्रभविष्णवः। प्रजानां पतयः सर्वे भूतानां पतयः स्थिताः ।। ३८.

वेद, श्रुती आणि पुराणांमध्ये हे सर्व सामर्थ्यशाली मनू सांगितले आहेत; हे सर्व प्रजांचे आणि सर्व भूतांचे अधिपती आहेत.

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता। पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः ।। ३८.

या मनूंनी ही संपूर्ण पृथ्वी, सात द्वीपांसह व पर्वतांसह, संपूर्ण हजार युगपर्यंत नरराजांनी रक्षित केली आहे.

प्रजाभिस्तपसा चैव विस्तरं तेषु वक्ष्यते। चतुर्द्दशैव ते ज्ञेयाः सर्गाः स्वायम्भुवादयः ।। ३८.

त्यांच्या प्रजांचा आणि तपाचा विस्ताराने वर्णन केले जाईल; हे चौदा सृष्टी, स्वायंभुव पासून सुरू होणाऱ्या, ओळखाव्यात.

मन्वन्तराधिकारेषु वर्तन्ते च सकृत् सकृत्। विनिवृत्ताधिकारास्ते महर्लोकं समाश्रिताः ।। ३८.

प्रत्येक मन्वंतराच्या काळात हे पुन्हा पुन्हा अस्तित्वात असतात; त्यांचा अधिकार संपल्यावर ते महर्लोकात निवास करतात.

समतीतास्तु ये तेषामष्टौ षष्ठास्तथापरे। पूर्वेषु साम्प्रतश्चायं शान्तिर्वैवस्वतः प्रभुः ।। ३८.

जे मनू गेले आहेत, त्यात आठ आणि सहा इतर आहेत; पूर्वीच्या आणि सध्याच्या मनूंमध्ये, हा शांती वैवस्वत प्रभूची आहे.

ये शिष्टास्तान् प्रवक्ष्यामि सह देवर्षिदानवैः। सह प्रजानिसर्गेण सर्व्वांस्त्वनागतान् द्विजान् ।। ३८.

जे उरले आहेत, ते मी सांगतो, देवर्षी, दानव आणि प्रजासृष्टीसह, सर्व भविष्यातील द्विजांसह.

वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः। अन्यूना नातिरिक्तास्ते यस्मात् सर्व्वे विवस्वतः ।। ३८.

वैवस्वताच्या सृष्टीतून त्यांचा विस्तार समजावा; त्यात कोणी कमी किंवा जास्त नाही, सर्वजण विवस्वतापासूनच आहेत.

पुनरुक्ता बहुत्वात्तु वक्ष्ये न तेषु विस्तरम्। मन्वन्तरेषु भाव्येषु भूतेष्वपि तथैव च ।। ३९.

पुनरुक्ती आणि भरपूर असल्याने मी त्यांचा विस्तार सांगणार नाही; भविष्यातील मन्वंतरात आणि तसेच भूतांमध्येही.

कुले कुले निसर्गांस्तु तस्माद्भूयो विभागशः । तेषामेव हि शिष्टार्थं विस्तरेण क्रमेण च ।। ३९.

प्रत्येक कुळात सृष्टी पुन्हा पुन्हा विस्ताराने सांगितली जाईल; जे उरले आहेत, त्यांच्यासाठी त्यांचा तपशील क्रमाने दिला जाईल.

दक्षस्य कन्या धर्मिष्ठा सुव्रता नाम विश्रुता। सर्वकन्यावशिष्टा तु श्रेष्ठा धर्मपरा सुता। गृहीत्वा तां पिता कन्यां जगाम ब्रह्मणोऽन्तिके ।। ३९.

दक्षाची कन्या धर्मिष्ठा, उत्तम व्रतांची आणि सर्वत्र प्रसिद्ध होती. उरलेल्या सर्व कन्यांमध्ये तीच श्रेष्ठ आणि धर्माला वाहिलेली होती. तिच्या वडिलांनी तिला घेऊन ब्रह्मदेवाच्या सान्निध्यात गेले.

वैराजस्तमुपासीनं धर्मेण च भवेन च। भवधर्मसमीपस्थं दक्षं ब्रह्माभ्यभाषत ।। ३९.

वैराज, धर्म आणि भव यांच्या जवळ बसलेला असताना, ब्रह्मदेवाने तिथे उपस्थित असलेल्या दक्षाला संबोधून बोलले.

दक्ष कन्या तवेयं वै जनयिष्यति सुव्रता। चतुरो वै मनून् पुत्रांश्चातुर्वर्ण्यकराञ्छुभान् ।। ३८.

ब्रह्मदेव म्हणाले, 'दक्ष, ही तुझी कन्या सुव्रता चार पुत्रांना जन्म देईल. ते चार मनू असतील, जे चार वर्णांची स्थापना करतील आणि शुभ असेल.'

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा दक्षो धर्मो भवस्तदा। तां कन्यां मनसा जग्मुस्त्रयस्ते ब्रह्मणा सह ।। ३८.

ब्रह्मदेवाचे शब्द ऐकून दक्ष, धर्म आणि भव तिघेही ब्रह्मदेवासोबत त्या कन्येकडे मनाने गेले.

सत्याभिध्यायिनां तेषां सद्यः कन्या व्यजायत। सदृशानुरूपांस्तेषां चतुरो वै कुमारकान् ।। ३८.

त्यांच्या सत्य संकल्पामुळे त्या कन्येला त्वरित चार पुत्र झाले, आणि ते प्रत्येक आपल्या वडिलांसारखेच होते.

संसिद्धाः कार्यकरणे सम्भूतास्ते श्रियान्वितः। उपभोगसमर्थैश्च सद्योजातैः शरीरकैः ।। ३८.

ते सर्व कार्यात आणि सृष्टीत सिद्ध झालेले, संपत्तीने युक्त, उपभोगास समर्थ आणि त्वरित प्रकट झालेले होते.

ते दृष्ट्वा तान् स्वयम्बुद्ध्वा ब्रह्मा व्याहाहिणस्तदा। संरब्धा वै व्यकर्षन्त मम पुत्रो ममेत्युत ।। ३८.

ब्रह्मदेवाने त्यांना पाहून आणि आपलेच पुत्र ओळखून, आनंदाने बोलले. ते सर्व जण उत्कटतेने म्हणू लागले, 'हा माझा पुत्र, हा माझाच आहे.'

अभिध्यानान्मनोत्पन्नानूचुर्वै ते परस्परम्। यो यस्य वपुषा तुल्यो भजतां स तु तं सुतम् ।। ३८.

स्वतःच्या संकल्पातून जन्मलेले ते एकमेकांना म्हणाले, 'जो ज्याच्या रूपाशी जुळतो, त्याने तोच पुत्र म्हणून स्वीकारावा.'

यस्य यः सदृशश्चापि रूपे वीर्य च नामतः। तं गृह्णातु सुभद्रं वो वर्णतो यस्य यः समः ।। ३८.

जो ज्याच्या रूप, सामर्थ्य आणि नावाने जुळतो, त्याने तोच उत्तम पुत्र म्हणून स्वीकारावा, आणि वर्णानेही जो जुळतो तोच घ्यावा.

ध्रुवं रूपं पितुः पुत्रः सोऽनुरुध्यति सर्वदा। तस्मादात्मसमः पुत्रः पितुर्मातुश्च जायते ।। ३८.

पुत्र नेहमी वडिलांच्या रूपाशी जुळतो; म्हणूनच पुत्र वडील आणि आई दोघांसारखा जन्मतो.

एवं ते समयं कृत्वा सवर्णान् जगृहुः सुतान्। यस्मात् सवर्णास्तेषां वै ब्रह्मादीनां कुमारकाः ।। ३८.

अशा प्रकारे त्यांनी एकमताने आपापल्या वर्णातील पुत्र स्वीकारले; म्हणून ब्रह्मा आणि इतरांचे पुत्रही आपल्या वर्णातीलच झाले.

सवर्णा मनवस्तस्मात् सवर्णत्वं हि ते यतः। मननान्माननाच्चैव तस्मात्ते मनवः स्मृताः ।। ३८.

मनू हे सर्व एकाच वर्णाचे होते, म्हणून त्यांना वर्णसाम्य लाभले. विचार आणि सन्मान यामुळे त्यांना 'मनू' असे नाव मिळाले.