वायुपुराणम्

सूत उवाच।। भवतां कथयिष्यामि सर्वमेतद्यथातथम्। पादं त्विमं ससंहारं चतुर्थं मुनिसत्तमाः ।। ३८.

सूत म्हणाला: ऋषींनो, मी तुम्हाला हे सर्व जसं आहे तसं, चौथा भाग आणि संहारासह, सांगणार आहे.

मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतस्य महात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं श्रृणुत द्विजाः ।। ३८.

द्विजांनो, या सध्याच्या मनु म्हणजे वैवस्वत मनु, या महात्म्याचा जन्म व त्याचा क्रमवार व विस्तृत वृत्तांत ऐका.

मन्वन्तराणां संक्षेपं भविष्यैः सह सप्तभिः। प्रलयञ्चैव लोकानां ब्रुवतो मे निबोधत ।। ३८.

माझ्याकडून मन्वंतरांचा संक्षिप्त उल्लेख, त्यात सात भावी मन्वंतरांसह, आणि लोकांचा प्रलय याचे वर्णन ऐका.

एतान्युक्तानि वै सम्यक् सप्तसप्तसु वै मया। मन्वन्तराणि संक्षेपाच्छृणुतानागतानि मे ।। ३८.

या सात-सात गटातली मन्वंतरे मी व्यवस्थित सांगितली आहेत; आता येणाऱ्या मन्वंतरांचा संक्षिप्त उल्लेख ऐका.

सावर्णस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह। भविष्यस्य भविष्यन्ति समासात्तु निबोधत ।। ३८.

वैवस्वत मनुचा पुत्र सावर्णी याच्या येणाऱ्या मन्वंतराचे मी वर्णन करतो; काय होईल ते थोडक्यात ऐका.

अनागताश्च सप्तैव स्मृतास्त्विह महर्षयः। कौशिको गातवश्चैव जामदग्न्यश्च भार्गवः ।। ३८.

येथे सात महान ऋषी, जे पुढे येणार आहेत, ते स्मरणात ठेवले जातात: कौशिक, गालव, जामदग्न्य भार्गव,

द्वैपायनो वसिष्ठश्च कृपः शारद्वतस्तथा। आत्रेयो दीप्तिमांश्चैव ऋष्यश्रृङ्गस्तु काश्यपः ।। ३८.

द्वैपायन, वसिष्ठ, शारद्वताचा पुत्र कृप, तेजस्वी आत्रेय, आणि ऋष्यशृंग कश्यप.

भारद्वाजस्तथा द्रौणिरश्वत्थामा महायशाः। एते सप्त महात्मानो भविष्याः परमर्षयः ।। ३८.

भारद्वाज आणि द्रौणि म्हणजेच प्रसिद्ध अश्वत्थामा—हे सातही महान आत्म्यांचे, भविष्यातील प्रमुख ऋषी असतील.

सुतपा श्चामिताभाश्च सुखाश्चैव गणास्त्रयः। तेषां गणास्तु देवानां एकैको विंशकः स्मृतः ।। ३८.

सुतप, अमिताभ, आणि सुख—हे देवांचे तीन गट; प्रत्येक गटात वीस देव आहेत असे मानले जाते.

नामतस्तु प्रवक्ष्यामि निबोधध्वं समाहिताः। रितस्तपश्च शुक्रश्च द्युतिर्ज्योतिः प्रभाकरौ ।। ३८.

आता मी त्यांच्या नावांची घोषणा करतो; लक्षपूर्वक ऐका: ऋत, तप, शुक्र, द्युति, ज्योती, प्रभाकर,

प्रभासो भासकृद्धर्म्मस्तेजोरश्मिऋतुर्विराट्। अर्चिष्मान् द्योतनो भानुर्यशकीर्त्तिर्बुधो धृतिः। विंशतिः सुतपा ह्येते नामभिः परिकीर्तिताः ।। ३८.

प्रभास, भासकृत, धर्म, तेज, रश्मि, ऋतु, विराट, अर्चिष्मान, द्योतन, भानु, यश, कीर्ती, बुध, धृति—हे वीस सुतप नावाने प्रसिद्ध आहेत.

प्रभुर्विभुर्विभासश्च जेता हन्ताऽरिहा रितुः। सुमतिः प्रमतिर्दीप्तिः समाख्यातो महोमहान् ।। ३८.

प्रभु, विभु, विभास, जेता, हंता, अरिहा, ऋतु, सुमती, प्रमति, दीप्ति—हे सर्व महान आणि सामर्थ्यवान म्हणून ओळखले जातात.

देहो मुनिर्नयो ज्येष्ठः समः सत्यश्च विश्रुतः। इत्येते ह्यमिताभास्तु विंशतिः परिकीर्त्तिताः ।। ३८.

देह, मुनि, नय, ज्येष्ठ, सम, सत्य, आणि विश्रुत—असे हे वीस अमिताभ नावाने ओळखले जातात.

दमो दाता विदः सोमो वित्तवैद्यौ यमो निधिः। होमं हव्यं हुतं दानं देयं दाता तपः शमः ।। ३८.

दम, दाता, विद, सोम, वित्तविद, यम, निधी, होम, हव्य, हुत, दान, देय, दाता, तप, शम—

ध्रुवं स्थानं विधानञ्च नियमश्चेति विंशतिः। मुख्या ह्येते समाख्याताः सावर्णे प्रथमेऽन्तरे ।। ३८.

ध्रुव, स्थान, विधान, नियम—हे वीस सावर्णीच्या पहिल्या मन्वंतरातील प्रमुख देव म्हणून सांगितले आहेत.

मारीचस्यैव ते पुत्राः कश्यपस्य महात्मनः। साम्प्रतस्य भविष्यन्ति सावर्णस्यान्तरे मनोः ।। ३८.

हे सर्व मारीच व महात्मा कश्यप यांचे पुत्र आहेत; येणाऱ्या सावर्णी मन्वंतरात हे असतील.

तेषामिन्द्रो भविष्यस्तु बलिर्वैरोचनः पुरा। वीरवांश्चावरीयांश्च निर्मोहः सत्यवाक् कृती ।। ३८.

त्यांच्यात इंद्र म्हणून बळी, विरोचनाचा पुत्र, पूर्वीपासून प्रसिद्ध, पराक्रमी, बलवान, स्थिर, सत्यवचन आणि कर्तृत्ववान असेल.

चरिष्णुराज्यो विष्णुश्च वाचः सुमतिरेव च। सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नवैव तु ।। ३८.

चरिष्णु, आज्य, विष्णु, वाक्, सुमती—हे सावर्णी मनुचे नऊ पुत्र असतील.

नव चान्येषु वक्ष्यामि सावर्णेश्चान्तरेषु वै। सावर्णमनवश्चान्ये भविष्या ब्रह्मणः सुताः ।। ३८.

इतर सावर्णी मन्वंतरात मी आणखी नऊ सांगतो; हे इतर सावर्णी मनु ब्रह्माचे पुत्र असतील.

मेरुसावर्णिनस्ते वै दृष्टा ये दिव्यदृष्टिभिः। दक्षस्य ते हि दौहित्राः प्रियाया दुहितुः सुताः ।। ३८.

तू ज्यांना दिव्यदृष्टीने पाहिलेस, ते मेरुसावर्‍णी म्हणजे दक्षाच्या आवडत्या मुलीचे नातवंड आहेत.

महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौजसः। ब्रह्मादिभिस्ते जनिता दक्षेणैव च धीमता ।। ३८.

हे मेरुपृष्ठावर मोठ्या तपाने आणि प्रचंड तेजाने युक्त होते. ब्रह्मा आणि इतरांनी, तसेच बुद्धिमान दक्षानेही त्यांची निर्मिती केली.

महर्लोकगतावृत्य भविष्या मेरुमाश्रिताः। महाभावात्तु ते पूर्वं जज्ञिरे चाक्षुषेऽन्तरे ।। ३८.

महर्लोक गाठून, भविष्यात हे मेरूवर वास करतील; त्यांच्या महान स्वभावामुळे ते पूर्वी चाक्षुष मन्वंतरात जन्मले होते.

ऋषय ऊचुः।। दक्षेण जनिताः पुत्राः कन्यायामात्मनः कथम्। भवेत्तु ब्रह्मणश्चैव धर्मेण च महात्मनः ।। ३८.

ऋषींनी विचारले: दक्षाने स्वतःच्या मुलीतून पुत्र कसे जन्मास घातले? आणि ब्रह्मा व महात्मा धर्म यांनीही तसेच कसे केले?

सूत उवाच।। अतो भविष्यान् वक्ष्यामि सावर्णमनवस्तु ये। तेषां जन्म प्रभावञ्च नमस्कृत्य प्रचेतसे ।। ३८.

सूतेने सांगितले: आता मी भविष्यातील सावर्‍णी मनू, त्यांचा जन्म व सामर्थ्य यांचे वर्णन करतो, प्रथम प्रचेतसांना नमस्कार करून.

वैवस्वते ह्युपस्पृष्टे किञ्चिच्छिष्टे च चाक्षुषे। जज्ञिरे मनवस्ते हि भविष्यानागतान्तरे ।। ३८.

वैवस्वत मन्वंतर संपत आले आणि चाक्षुष थोडे शिल्लक असताना, भविष्यातील आणि येणाऱ्या मन्वंतरातील मनू जन्म घेतात.

प्राचेतसस्य दक्षस्य दौहित्रा मनवस्तु ये। सावर्णा नामतः पञ्च चत्वारः परमर्षिजाः ।। ३८.

प्रचेतस दक्षाचे जे नातवंड मनू आहेत, त्यांना सावर्‍णी असे नाव आहे; त्यातील पाच आणि चार हे श्रेष्ठ ऋषींपासून जन्मले आहेत.

संज्ञापुत्रस्तु सावर्ण एको वैवस्वतस्तथा। ज्येष्ठः संज्ञासुतो नाम मनुर्वैवस्वतः प्रभुः ।। ३८.

सावर्‍णी हा संज्ञेचा पुत्र आहे, तसेच वैवस्वतही; ज्येष्ठ संज्ञापुत्र म्हणजे प्रभू वैवस्वत मनू.

वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते समुत्पत्तिस्तयोः शुभा। चतुर्द्दशैते मनवः कीर्त्तिताः कीर्त्तिवर्द्धनाः ।। ३८.

वैवस्वत मन्वंतर सुरू झाल्यावर त्यांचा शुभ जन्म होतो; हे चौदा मनू प्रसिद्ध असून कीर्ती वाढवणारे आहेत.

वेदे श्रुतौ पुराणे च सर्वे ते प्रभविष्णवः। प्रजानां पतयः सर्वे भूतानां पतयः स्थिताः ।। ३८.

वेद, श्रुती आणि पुराणांमध्ये हे सर्व सामर्थ्यशाली मनू सांगितले आहेत; हे सर्व प्रजांचे आणि सर्व भूतांचे अधिपती आहेत.