वायुपुराणम्

अष्टाविंशद्युगाख्यास्तु गता वैवस्वतेऽन्तरे। एता राजर्षिभिः सार्द्धं शिष्टा यास्ता निबोधत ।। ३७.

वैवस्वत मन्वंतरात अठ्ठावीस युगं पूर्ण झाली; ती आणि त्या काळातील राजर्षी सांगितले, आता उरलेल्या ऐका.

चत्वारिंशच्च ये चैव भविष्याः सह राजभिः। युगाख्यानां विशिष्टास्तु ततो वैवस्वतक्षये ।। ३७.

आणि चाळीस युगं आणि त्यांचे राजे अजून येणार आहेत; ही युगं वैवस्वत मन्वंतराच्या शेवटपर्यंत विशेष मानली जातात.

एतद्वः कथितं सर्व्वं समासव्यासयोगतः। पुनरुक्तं बहुत्वाच्च न शक्यन्तु युगैः सह ।। ३७.

हे सर्व तुम्हाला संक्षिप्त आणि विस्ताराने सांगितलं; त्यांची संख्या इतकी मोठी आहे की, सर्व युगांसहही पूर्णपणे सांगता येणार नाही.

एते ययातिपुत्राणां पञ्चविंशा विशां हिताः। कीर्त्तिताश्चामिता ये मे लोकान् वै धारयन्त्युत ।। ३७.

ययातिच्या पंचवीस सुपुत्रांचा उल्लेख केला; हे सर्व लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहेत आणि त्यांनी माझ्यासाठी जगाचा आधार धरला आहे.

लभते च वरेण्यञ्च दुर्लभानिह लौकिकान्। आयुः कीर्त्तिं धनं पुत्रान् स्वर्गं चानन्त्यमश्नुते ।। ३७.

जो हे ऐकतो किंवा वाचतो, त्याला दुर्मिळ आणि उत्तम worldly फळ मिळतात: दीर्घायुष्य, कीर्ती, संपत्ती, मुले आणि अनंत स्वर्ग.

धारणाच्छ्रवणाच्चैव ते लोकान् धारयन्त्युत। इत्येष वो मयो पादस्तृतीयः कथितो द्विजाः। विस्तरेणानुपूर्व्वी च किम्भूयो वर्त्तयाम्यहम् ।। ३७.

हे सर्व ऐकून आणि मनन करून ते लोकांचा आधार धरतात; द्विजांनो, मी तुम्हाला तिसरा भाग क्रमाने आणि विस्ताराने सांगितला, आता आणखी काय सांगू?

श्रुत्वा पादं तृतीयन्तु क्रान्तं सूतेन धीमता। ततश्चतुर्थं पप्रच्छुः पादं वै ऋषिसत्तमाः ।। ३८.

शहाण्या सूताने तिसरा भाग सांगितल्यावर, श्रेष्ठ ऋषींनी चौथा भाग विचारला.

ऋषय ऊचुः।। पादः क्रान्तस्तृतीयोऽयमनुषङ्गेण यस्त्वया। चतुर्थं विस्तरात्पादं संहारं परिकीर्त्तय ।। ३८.

ऋषींनी म्हटलं: तिसरा भाग तू क्रमाने सांगितलास; आता चौथा भाग, म्हणजे संहार, विस्ताराने सांग.

मन्वन्तराणि सर्वाणि पूर्वाण्येवापरैः सह। सप्तर्षीणामथैतेषां साम्प्रतस्यान्तरे मनोः ।। ३८.

सर्व पूर्वीची आणि नंतरची मन्वंतरं, सप्तर्षी आणि या वर्तमान मन्वंतरातील सप्तर्षी—

विस्तरावयवञ्चैव निसर्गस्य महात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च सर्वमेव ब्रवीहि मे ।। ३८.

महासृष्टीचे सर्व तपशील, तिचे विविध भाग—हे सर्व विस्ताराने आणि योग्य क्रमाने मला सांग.

सूत उवाच।। भवतां कथयिष्यामि सर्वमेतद्यथातथम्। पादं त्विमं ससंहारं चतुर्थं मुनिसत्तमाः ।। ३८.

सूत म्हणाला: ऋषींनो, मी तुम्हाला हे सर्व जसं आहे तसं, चौथा भाग आणि संहारासह, सांगणार आहे.

मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतस्य महात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं श्रृणुत द्विजाः ।। ३८.

द्विजांनो, या सध्याच्या मनु म्हणजे वैवस्वत मनु, या महात्म्याचा जन्म व त्याचा क्रमवार व विस्तृत वृत्तांत ऐका.

मन्वन्तराणां संक्षेपं भविष्यैः सह सप्तभिः। प्रलयञ्चैव लोकानां ब्रुवतो मे निबोधत ।। ३८.

माझ्याकडून मन्वंतरांचा संक्षिप्त उल्लेख, त्यात सात भावी मन्वंतरांसह, आणि लोकांचा प्रलय याचे वर्णन ऐका.

एतान्युक्तानि वै सम्यक् सप्तसप्तसु वै मया। मन्वन्तराणि संक्षेपाच्छृणुतानागतानि मे ।। ३८.

या सात-सात गटातली मन्वंतरे मी व्यवस्थित सांगितली आहेत; आता येणाऱ्या मन्वंतरांचा संक्षिप्त उल्लेख ऐका.

सावर्णस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह। भविष्यस्य भविष्यन्ति समासात्तु निबोधत ।। ३८.

वैवस्वत मनुचा पुत्र सावर्णी याच्या येणाऱ्या मन्वंतराचे मी वर्णन करतो; काय होईल ते थोडक्यात ऐका.

अनागताश्च सप्तैव स्मृतास्त्विह महर्षयः। कौशिको गातवश्चैव जामदग्न्यश्च भार्गवः ।। ३८.

येथे सात महान ऋषी, जे पुढे येणार आहेत, ते स्मरणात ठेवले जातात: कौशिक, गालव, जामदग्न्य भार्गव,

द्वैपायनो वसिष्ठश्च कृपः शारद्वतस्तथा। आत्रेयो दीप्तिमांश्चैव ऋष्यश्रृङ्गस्तु काश्यपः ।। ३८.

द्वैपायन, वसिष्ठ, शारद्वताचा पुत्र कृप, तेजस्वी आत्रेय, आणि ऋष्यशृंग कश्यप.

भारद्वाजस्तथा द्रौणिरश्वत्थामा महायशाः। एते सप्त महात्मानो भविष्याः परमर्षयः ।। ३८.

भारद्वाज आणि द्रौणि म्हणजेच प्रसिद्ध अश्वत्थामा—हे सातही महान आत्म्यांचे, भविष्यातील प्रमुख ऋषी असतील.

सुतपा श्चामिताभाश्च सुखाश्चैव गणास्त्रयः। तेषां गणास्तु देवानां एकैको विंशकः स्मृतः ।। ३८.

सुतप, अमिताभ, आणि सुख—हे देवांचे तीन गट; प्रत्येक गटात वीस देव आहेत असे मानले जाते.

नामतस्तु प्रवक्ष्यामि निबोधध्वं समाहिताः। रितस्तपश्च शुक्रश्च द्युतिर्ज्योतिः प्रभाकरौ ।। ३८.

आता मी त्यांच्या नावांची घोषणा करतो; लक्षपूर्वक ऐका: ऋत, तप, शुक्र, द्युति, ज्योती, प्रभाकर,

प्रभासो भासकृद्धर्म्मस्तेजोरश्मिऋतुर्विराट्। अर्चिष्मान् द्योतनो भानुर्यशकीर्त्तिर्बुधो धृतिः। विंशतिः सुतपा ह्येते नामभिः परिकीर्तिताः ।। ३८.

प्रभास, भासकृत, धर्म, तेज, रश्मि, ऋतु, विराट, अर्चिष्मान, द्योतन, भानु, यश, कीर्ती, बुध, धृति—हे वीस सुतप नावाने प्रसिद्ध आहेत.

प्रभुर्विभुर्विभासश्च जेता हन्ताऽरिहा रितुः। सुमतिः प्रमतिर्दीप्तिः समाख्यातो महोमहान् ।। ३८.

प्रभु, विभु, विभास, जेता, हंता, अरिहा, ऋतु, सुमती, प्रमति, दीप्ति—हे सर्व महान आणि सामर्थ्यवान म्हणून ओळखले जातात.

देहो मुनिर्नयो ज्येष्ठः समः सत्यश्च विश्रुतः। इत्येते ह्यमिताभास्तु विंशतिः परिकीर्त्तिताः ।। ३८.

देह, मुनि, नय, ज्येष्ठ, सम, सत्य, आणि विश्रुत—असे हे वीस अमिताभ नावाने ओळखले जातात.

दमो दाता विदः सोमो वित्तवैद्यौ यमो निधिः। होमं हव्यं हुतं दानं देयं दाता तपः शमः ।। ३८.

दम, दाता, विद, सोम, वित्तविद, यम, निधी, होम, हव्य, हुत, दान, देय, दाता, तप, शम—

ध्रुवं स्थानं विधानञ्च नियमश्चेति विंशतिः। मुख्या ह्येते समाख्याताः सावर्णे प्रथमेऽन्तरे ।। ३८.

ध्रुव, स्थान, विधान, नियम—हे वीस सावर्णीच्या पहिल्या मन्वंतरातील प्रमुख देव म्हणून सांगितले आहेत.

मारीचस्यैव ते पुत्राः कश्यपस्य महात्मनः। साम्प्रतस्य भविष्यन्ति सावर्णस्यान्तरे मनोः ।। ३८.

हे सर्व मारीच व महात्मा कश्यप यांचे पुत्र आहेत; येणाऱ्या सावर्णी मन्वंतरात हे असतील.

तेषामिन्द्रो भविष्यस्तु बलिर्वैरोचनः पुरा। वीरवांश्चावरीयांश्च निर्मोहः सत्यवाक् कृती ।। ३८.

त्यांच्यात इंद्र म्हणून बळी, विरोचनाचा पुत्र, पूर्वीपासून प्रसिद्ध, पराक्रमी, बलवान, स्थिर, सत्यवचन आणि कर्तृत्ववान असेल.

चरिष्णुराज्यो विष्णुश्च वाचः सुमतिरेव च। सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नवैव तु ।। ३८.

चरिष्णु, आज्य, विष्णु, वाक्, सुमती—हे सावर्णी मनुचे नऊ पुत्र असतील.

नव चान्येषु वक्ष्यामि सावर्णेश्चान्तरेषु वै। सावर्णमनवश्चान्ये भविष्या ब्रह्मणः सुताः ।। ३८.

इतर सावर्णी मन्वंतरात मी आणखी नऊ सांगतो; हे इतर सावर्णी मनु ब्रह्माचे पुत्र असतील.