वायुपुराणम्

जामदग्न्येन रामेण क्षत्रे निरवशेषिते। कृते वंशकुलाः सर्वाः क्षत्रियैर्वसुधाधिपैः। द्विवंशकरणाश्चैव कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।। ३७.

ज्यावेळी जमदग्नीपुत्र रामाने क्षत्रियांचा पूर्ण नाश केला, त्यावेळी सर्व वंश आणि कुळे क्षत्रिय राजांनी पुन्हा उभारली. हे दोन वंश कसे निर्माण झाले, ते मी सांगतो, ऐका.

ऐलस्येक्ष्वाकुनन्दस्य प्रकृतिः परिवर्त्तते। राजानः श्रेणिबद्धास्तु तथान्ये क्षत्रिया नृपाः ।। ३७.

ऐल, इक्ष्वाकू आणि नंद या वंशांची स्थिती बदलत राहते. राजे आणि इतर क्षत्रिय राजे एकामागून एक अशी माळ बांधून येतात.

ऐलवंशस्य ये ख्यातास्तथैवैक्ष्वाकवा नृपाः । तेषामेकशतं पूर्णं कुलानामभिषेकिनाम् ।। ३७.

ऐल वंशातील जे प्रसिद्ध राजे आहेत आणि इक्ष्वाकू वंशातील राजे, त्यांच्यात एकशे पूर्ण कुळे अभिषिक्त राजांची आहेत.

तावदेव तु भोजानां विस्तारो द्विगुणः स्मृतः । भजते त्रिंशकं क्षत्रं चतुर्धा तद्यथादिशम् ।। ३७.

भोज लोकांचा विस्तार दोनपट आहे असं मानलं जातं; क्षत्रिय जातीचं चार भागांत विभाजन केलं गेलं, जसं आधी सांगितलं तसं.

तेष्वतीताः समाना ये ब्रुवतस्तान्निबोधत। शतं वै प्रतिविन्ध्यानां शतं नागाः शतं हयाः ।। ३७.

आता जे आपल्या काळातील इतरांपेक्षा श्रेष्ठ होते त्यांचं ऐका: शंभर प्रतिविंध्य, शंभर नाग, आणि शंभर घोडे.

धृतराष्ट्राश्चैकशतमशीतिर्जनमेजयाः। शतञ्च ब्रह्मदत्तानां शीरिणां वीरिणां शतम् ।। ३७.

शंभर धृतराष्ट्र, ऐंशी जनमेजय, शंभर ब्रह्मदत्त, आणि शंभर शिरी व शंभर वीरी हे होते.

ततः शतं पुरोमानां श्वेतकाशकुशादयः । ततोऽपरे सहस्रं वै येऽतीताः शतबिन्दवः ।। ३७.

त्यानंतर शंभर पुरोम, श्वेतकाश, कुश आणि इतर होते; त्यांच्यानंतर आणखी हजार शतबिंदू होऊन गेले.

ईजिरे चाश्वमेधैस्ते सर्वे नियुतदक्षिणैः । एवं राजर्षयोऽतीताः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ३७.

या सर्वांनी अश्वमेध यज्ञ केले आणि भरपूर दान दिलं; अशा प्रकारे शेकडो-हजारो राजर्षी पूर्वी होऊन गेले.

मनोर्वैवस्वतस्यास्मिन् वर्त्तमानेऽन्तरे तु ये । तेषां निबोधतोत्पन्ना लोके सन्ततयः स्मृताः ।। ३७.

या वर्तमान मन्वंतरात, वैवस्वत मनुच्या काळात, जगात निर्माण झालेल्या वंशांचं ऐका.

नु शक्यं विस्तरं तेषां सन्तानानां परम्परा। तत्पूर्वापरयोगेन वक्तुं वर्षशतैरपि ।। ३७.

त्यांच्या संतती आणि परंपरा इतक्या विस्तृत आहेत की, शेकडो वर्षं जरी सांगितली तरी पूर्णपणे सांगता येणार नाही.

अष्टाविंशद्युगाख्यास्तु गता वैवस्वतेऽन्तरे। एता राजर्षिभिः सार्द्धं शिष्टा यास्ता निबोधत ।। ३७.

वैवस्वत मन्वंतरात अठ्ठावीस युगं पूर्ण झाली; ती आणि त्या काळातील राजर्षी सांगितले, आता उरलेल्या ऐका.

चत्वारिंशच्च ये चैव भविष्याः सह राजभिः। युगाख्यानां विशिष्टास्तु ततो वैवस्वतक्षये ।। ३७.

आणि चाळीस युगं आणि त्यांचे राजे अजून येणार आहेत; ही युगं वैवस्वत मन्वंतराच्या शेवटपर्यंत विशेष मानली जातात.

एतद्वः कथितं सर्व्वं समासव्यासयोगतः। पुनरुक्तं बहुत्वाच्च न शक्यन्तु युगैः सह ।। ३७.

हे सर्व तुम्हाला संक्षिप्त आणि विस्ताराने सांगितलं; त्यांची संख्या इतकी मोठी आहे की, सर्व युगांसहही पूर्णपणे सांगता येणार नाही.

एते ययातिपुत्राणां पञ्चविंशा विशां हिताः। कीर्त्तिताश्चामिता ये मे लोकान् वै धारयन्त्युत ।। ३७.

ययातिच्या पंचवीस सुपुत्रांचा उल्लेख केला; हे सर्व लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहेत आणि त्यांनी माझ्यासाठी जगाचा आधार धरला आहे.

लभते च वरेण्यञ्च दुर्लभानिह लौकिकान्। आयुः कीर्त्तिं धनं पुत्रान् स्वर्गं चानन्त्यमश्नुते ।। ३७.

जो हे ऐकतो किंवा वाचतो, त्याला दुर्मिळ आणि उत्तम worldly फळ मिळतात: दीर्घायुष्य, कीर्ती, संपत्ती, मुले आणि अनंत स्वर्ग.

धारणाच्छ्रवणाच्चैव ते लोकान् धारयन्त्युत। इत्येष वो मयो पादस्तृतीयः कथितो द्विजाः। विस्तरेणानुपूर्व्वी च किम्भूयो वर्त्तयाम्यहम् ।। ३७.

हे सर्व ऐकून आणि मनन करून ते लोकांचा आधार धरतात; द्विजांनो, मी तुम्हाला तिसरा भाग क्रमाने आणि विस्ताराने सांगितला, आता आणखी काय सांगू?

श्रुत्वा पादं तृतीयन्तु क्रान्तं सूतेन धीमता। ततश्चतुर्थं पप्रच्छुः पादं वै ऋषिसत्तमाः ।। ३८.

शहाण्या सूताने तिसरा भाग सांगितल्यावर, श्रेष्ठ ऋषींनी चौथा भाग विचारला.

ऋषय ऊचुः।। पादः क्रान्तस्तृतीयोऽयमनुषङ्गेण यस्त्वया। चतुर्थं विस्तरात्पादं संहारं परिकीर्त्तय ।। ३८.

ऋषींनी म्हटलं: तिसरा भाग तू क्रमाने सांगितलास; आता चौथा भाग, म्हणजे संहार, विस्ताराने सांग.

मन्वन्तराणि सर्वाणि पूर्वाण्येवापरैः सह। सप्तर्षीणामथैतेषां साम्प्रतस्यान्तरे मनोः ।। ३८.

सर्व पूर्वीची आणि नंतरची मन्वंतरं, सप्तर्षी आणि या वर्तमान मन्वंतरातील सप्तर्षी—

विस्तरावयवञ्चैव निसर्गस्य महात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च सर्वमेव ब्रवीहि मे ।। ३८.

महासृष्टीचे सर्व तपशील, तिचे विविध भाग—हे सर्व विस्ताराने आणि योग्य क्रमाने मला सांग.

सूत उवाच।। भवतां कथयिष्यामि सर्वमेतद्यथातथम्। पादं त्विमं ससंहारं चतुर्थं मुनिसत्तमाः ।। ३८.

सूत म्हणाला: ऋषींनो, मी तुम्हाला हे सर्व जसं आहे तसं, चौथा भाग आणि संहारासह, सांगणार आहे.

मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतस्य महात्मनः। विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं श्रृणुत द्विजाः ।। ३८.

द्विजांनो, या सध्याच्या मनु म्हणजे वैवस्वत मनु, या महात्म्याचा जन्म व त्याचा क्रमवार व विस्तृत वृत्तांत ऐका.

मन्वन्तराणां संक्षेपं भविष्यैः सह सप्तभिः। प्रलयञ्चैव लोकानां ब्रुवतो मे निबोधत ।। ३८.

माझ्याकडून मन्वंतरांचा संक्षिप्त उल्लेख, त्यात सात भावी मन्वंतरांसह, आणि लोकांचा प्रलय याचे वर्णन ऐका.

एतान्युक्तानि वै सम्यक् सप्तसप्तसु वै मया। मन्वन्तराणि संक्षेपाच्छृणुतानागतानि मे ।। ३८.

या सात-सात गटातली मन्वंतरे मी व्यवस्थित सांगितली आहेत; आता येणाऱ्या मन्वंतरांचा संक्षिप्त उल्लेख ऐका.

सावर्णस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह। भविष्यस्य भविष्यन्ति समासात्तु निबोधत ।। ३८.

वैवस्वत मनुचा पुत्र सावर्णी याच्या येणाऱ्या मन्वंतराचे मी वर्णन करतो; काय होईल ते थोडक्यात ऐका.

अनागताश्च सप्तैव स्मृतास्त्विह महर्षयः। कौशिको गातवश्चैव जामदग्न्यश्च भार्गवः ।। ३८.

येथे सात महान ऋषी, जे पुढे येणार आहेत, ते स्मरणात ठेवले जातात: कौशिक, गालव, जामदग्न्य भार्गव,

द्वैपायनो वसिष्ठश्च कृपः शारद्वतस्तथा। आत्रेयो दीप्तिमांश्चैव ऋष्यश्रृङ्गस्तु काश्यपः ।। ३८.

द्वैपायन, वसिष्ठ, शारद्वताचा पुत्र कृप, तेजस्वी आत्रेय, आणि ऋष्यशृंग कश्यप.

भारद्वाजस्तथा द्रौणिरश्वत्थामा महायशाः। एते सप्त महात्मानो भविष्याः परमर्षयः ।। ३८.

भारद्वाज आणि द्रौणि म्हणजेच प्रसिद्ध अश्वत्थामा—हे सातही महान आत्म्यांचे, भविष्यातील प्रमुख ऋषी असतील.

सुतपा श्चामिताभाश्च सुखाश्चैव गणास्त्रयः। तेषां गणास्तु देवानां एकैको विंशकः स्मृतः ।। ३८.

सुतप, अमिताभ, आणि सुख—हे देवांचे तीन गट; प्रत्येक गटात वीस देव आहेत असे मानले जाते.