वायुपुराणम्

न च विंशे युगे सोमवंशस्यादिर्भविष्यति। देवापिरसपत्नस्तु ऐलादिर्भविता नृपः ।। ३७.

पण विसाव्या युगात सोमवंशाचा कुळसंस्थापक होणार नाही. त्याऐवजी देवापीचा प्रतिस्पर्धी, इला वंशातील एक राजा प्रकट होईल.

क्षत्रप्रापर्त्तकौ ह्येतौ भविष्येते चतुर्युगे। एवं सर्वत्र विज्ञेयं सन्तानार्थे तु लक्षणम् ।। ३७.

हे दोघेच चारही युगांत क्षत्रिय वंशाचे मूळधारक होतील. अशा प्रकारे सर्वत्र वंशाच्या वाढीसाठी ही चिन्हे ओळखावीत.

क्षीणे कलियुगे तस्मिन् भविष्ये तु कृते युगे। सप्तर्षिभिस्तु तैः सार्द्धमाद्ये त्रेतायुगे पुनः ।। ३७.

कलियुग संपल्यावर आणि पुढचे कृतयुग सुरू झाल्यावर, त्या सात ऋषींसह, पुन्हा प्रथम त्रेतायुगात हे घडते.

गोत्राणां क्षत्रियाणाञ्च भविष्येते प्रवर्त्तकौ। द्वापरांशे न तिष्ठन्ति क्षत्रिया ऋषिभिः सह ।। ३७.

तेव्हा हे दोघेच गोत्रांचे आणि क्षत्रिय वंशांचे स्थापक होतील. द्वापरयुगात मात्र क्षत्रिय आणि ऋषी एकत्र राहत नाहीत.

काले कृतयुगे चैव क्षीणे त्रेतायुगे पुनः। बीजार्थन्ते भविष्यन्ति ब्रह्मक्षत्रस्य वै पुनः ।। ३७.

कृतयुगात आणि पुन्हा त्रेतायुग संपत असताना, वंशाची बीज टिकवण्यासाठी ब्राह्मण आणि क्षत्रिय वंश पुन्हा निर्माण होतात.

एवमेव तु सर्वेषु तिष्ठन्तीहान्तरेषु वै । सप्तर्षयो नृपैः सार्द्धं सन्तानार्थं युगे युगे ।। ३७.

अशाच प्रकारे सर्व युगांच्या मधल्या काळात, सात ऋषी राजांसह वंश वाढवण्यासाठी प्रत्येक युगात राहतात.

क्षत्रस्यैव समुच्छेदः सम्बन्धो वै द्विजैः स्मृतः। मन्वन्तराणां सप्तानां सन्तानाश्च श्रुताश्च ते ।। ३७.

क्षत्रिय वंशाचा नाश आणि त्यांचा द्विजांशी संबंध अशी गोष्ट स्मरणात आहे. सात मन्वंतरांची वंशपरंपरा देखील ऐकली आहे.

परम्परा युगानाञ्च ब्रह्मक्षत्रस्य चोद्भवः। यथा प्रवृत्तिस्तेषां वै प्रवृत्तानां तथा क्षयः ।। ३७.

युगांची परंपरा आणि ब्राह्मण-क्षत्रिय वंशाचा उगम, जसा त्यांचा विस्तार होतो तसाच त्यांचा क्षयही होतो.

सप्तर्षयो विदुस्तेषां दीर्घायुष्ट्वाक्षयन्तु ते। एतेन क्रमयोगेन ऐलेक्ष्वाक्वन्वया द्विजाः ।। ३७.

सात ऋषींना त्यांच्या वंशांची दीर्घायुष्य आणि अविनाशीपणा माहीत आहे. या क्रमानेच ऐल आणि इक्ष्वाकू वंशातील द्विज जन्म घेतात.

उत्पद्यमानास्त्रेतायां क्षीयमाणे कलौ पुनः। अनुयान्ति युगाख्यां तु यावन्मन्वन्तरक्षयः ।। ३७.

ते त्रेतायुगात जन्म घेतात आणि पुन्हा कलियुग संपताना, युगांची ही परंपरा मन्वंतराच्या शेवटपर्यंत चालू राहते.

जामदग्न्येन रामेण क्षत्रे निरवशेषिते। कृते वंशकुलाः सर्वाः क्षत्रियैर्वसुधाधिपैः। द्विवंशकरणाश्चैव कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।। ३७.

ज्यावेळी जमदग्नीपुत्र रामाने क्षत्रियांचा पूर्ण नाश केला, त्यावेळी सर्व वंश आणि कुळे क्षत्रिय राजांनी पुन्हा उभारली. हे दोन वंश कसे निर्माण झाले, ते मी सांगतो, ऐका.

ऐलस्येक्ष्वाकुनन्दस्य प्रकृतिः परिवर्त्तते। राजानः श्रेणिबद्धास्तु तथान्ये क्षत्रिया नृपाः ।। ३७.

ऐल, इक्ष्वाकू आणि नंद या वंशांची स्थिती बदलत राहते. राजे आणि इतर क्षत्रिय राजे एकामागून एक अशी माळ बांधून येतात.

ऐलवंशस्य ये ख्यातास्तथैवैक्ष्वाकवा नृपाः । तेषामेकशतं पूर्णं कुलानामभिषेकिनाम् ।। ३७.

ऐल वंशातील जे प्रसिद्ध राजे आहेत आणि इक्ष्वाकू वंशातील राजे, त्यांच्यात एकशे पूर्ण कुळे अभिषिक्त राजांची आहेत.

तावदेव तु भोजानां विस्तारो द्विगुणः स्मृतः । भजते त्रिंशकं क्षत्रं चतुर्धा तद्यथादिशम् ।। ३७.

भोज लोकांचा विस्तार दोनपट आहे असं मानलं जातं; क्षत्रिय जातीचं चार भागांत विभाजन केलं गेलं, जसं आधी सांगितलं तसं.

तेष्वतीताः समाना ये ब्रुवतस्तान्निबोधत। शतं वै प्रतिविन्ध्यानां शतं नागाः शतं हयाः ।। ३७.

आता जे आपल्या काळातील इतरांपेक्षा श्रेष्ठ होते त्यांचं ऐका: शंभर प्रतिविंध्य, शंभर नाग, आणि शंभर घोडे.

धृतराष्ट्राश्चैकशतमशीतिर्जनमेजयाः। शतञ्च ब्रह्मदत्तानां शीरिणां वीरिणां शतम् ।। ३७.

शंभर धृतराष्ट्र, ऐंशी जनमेजय, शंभर ब्रह्मदत्त, आणि शंभर शिरी व शंभर वीरी हे होते.

ततः शतं पुरोमानां श्वेतकाशकुशादयः । ततोऽपरे सहस्रं वै येऽतीताः शतबिन्दवः ।। ३७.

त्यानंतर शंभर पुरोम, श्वेतकाश, कुश आणि इतर होते; त्यांच्यानंतर आणखी हजार शतबिंदू होऊन गेले.

ईजिरे चाश्वमेधैस्ते सर्वे नियुतदक्षिणैः । एवं राजर्षयोऽतीताः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ३७.

या सर्वांनी अश्वमेध यज्ञ केले आणि भरपूर दान दिलं; अशा प्रकारे शेकडो-हजारो राजर्षी पूर्वी होऊन गेले.

मनोर्वैवस्वतस्यास्मिन् वर्त्तमानेऽन्तरे तु ये । तेषां निबोधतोत्पन्ना लोके सन्ततयः स्मृताः ।। ३७.

या वर्तमान मन्वंतरात, वैवस्वत मनुच्या काळात, जगात निर्माण झालेल्या वंशांचं ऐका.

नु शक्यं विस्तरं तेषां सन्तानानां परम्परा। तत्पूर्वापरयोगेन वक्तुं वर्षशतैरपि ।। ३७.

त्यांच्या संतती आणि परंपरा इतक्या विस्तृत आहेत की, शेकडो वर्षं जरी सांगितली तरी पूर्णपणे सांगता येणार नाही.

अष्टाविंशद्युगाख्यास्तु गता वैवस्वतेऽन्तरे। एता राजर्षिभिः सार्द्धं शिष्टा यास्ता निबोधत ।। ३७.

वैवस्वत मन्वंतरात अठ्ठावीस युगं पूर्ण झाली; ती आणि त्या काळातील राजर्षी सांगितले, आता उरलेल्या ऐका.

चत्वारिंशच्च ये चैव भविष्याः सह राजभिः। युगाख्यानां विशिष्टास्तु ततो वैवस्वतक्षये ।। ३७.

आणि चाळीस युगं आणि त्यांचे राजे अजून येणार आहेत; ही युगं वैवस्वत मन्वंतराच्या शेवटपर्यंत विशेष मानली जातात.

एतद्वः कथितं सर्व्वं समासव्यासयोगतः। पुनरुक्तं बहुत्वाच्च न शक्यन्तु युगैः सह ।। ३७.

हे सर्व तुम्हाला संक्षिप्त आणि विस्ताराने सांगितलं; त्यांची संख्या इतकी मोठी आहे की, सर्व युगांसहही पूर्णपणे सांगता येणार नाही.

एते ययातिपुत्राणां पञ्चविंशा विशां हिताः। कीर्त्तिताश्चामिता ये मे लोकान् वै धारयन्त्युत ।। ३७.

ययातिच्या पंचवीस सुपुत्रांचा उल्लेख केला; हे सर्व लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहेत आणि त्यांनी माझ्यासाठी जगाचा आधार धरला आहे.

लभते च वरेण्यञ्च दुर्लभानिह लौकिकान्। आयुः कीर्त्तिं धनं पुत्रान् स्वर्गं चानन्त्यमश्नुते ।। ३७.

जो हे ऐकतो किंवा वाचतो, त्याला दुर्मिळ आणि उत्तम worldly फळ मिळतात: दीर्घायुष्य, कीर्ती, संपत्ती, मुले आणि अनंत स्वर्ग.

धारणाच्छ्रवणाच्चैव ते लोकान् धारयन्त्युत। इत्येष वो मयो पादस्तृतीयः कथितो द्विजाः। विस्तरेणानुपूर्व्वी च किम्भूयो वर्त्तयाम्यहम् ।। ३७.

हे सर्व ऐकून आणि मनन करून ते लोकांचा आधार धरतात; द्विजांनो, मी तुम्हाला तिसरा भाग क्रमाने आणि विस्ताराने सांगितला, आता आणखी काय सांगू?

श्रुत्वा पादं तृतीयन्तु क्रान्तं सूतेन धीमता। ततश्चतुर्थं पप्रच्छुः पादं वै ऋषिसत्तमाः ।। ३८.

शहाण्या सूताने तिसरा भाग सांगितल्यावर, श्रेष्ठ ऋषींनी चौथा भाग विचारला.

ऋषय ऊचुः।। पादः क्रान्तस्तृतीयोऽयमनुषङ्गेण यस्त्वया। चतुर्थं विस्तरात्पादं संहारं परिकीर्त्तय ।। ३८.

ऋषींनी म्हटलं: तिसरा भाग तू क्रमाने सांगितलास; आता चौथा भाग, म्हणजे संहार, विस्ताराने सांग.

मन्वन्तराणि सर्वाणि पूर्वाण्येवापरैः सह। सप्तर्षीणामथैतेषां साम्प्रतस्यान्तरे मनोः ।। ३८.

सर्व पूर्वीची आणि नंतरची मन्वंतरं, सप्तर्षी आणि या वर्तमान मन्वंतरातील सप्तर्षी—