वायुपुराणम्

प्रतिपन्नः कलियुगस्तस्य सङ्ख्यां निबोधत। सहस्राणां शतानीह त्रीणि मानुषसङ्ख्यया। षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणामुच्यते कलिः ।। ३७.

कलियुग सुरू झाले आहे; त्याची मोजणी समजून घ्या: येथे तीन लाख आणि साठ हजार वर्षे कलियुगाची मानली जातात.

दिव्ये वर्षसहस्रन्तु तत्सन्ध्यांशं प्रकीर्त्तितम्। निःशेषे च तदा तस्मिन् कृतं वै प्रतिपत्स्यते ।। ३७.

दिव्य गणनेनुसार एक हजार वर्षे त्याच्या संध्याकाळी भाग म्हणून सांगितली आहेत. ते पूर्ण झाल्यावर पुन्हा कृतयुग सुरू होईल.

ऐल इक्ष्वाकुवंशश्च सह भेदैः प्रकीर्त्तितौ। इक्ष्वाकोस्तु स्मृतः क्षत्रः सुमित्रान्तं विवस्वतः ।। ३७.

ऐल आणि इक्ष्वाकू वंश, त्यांच्या शाखांसह, सांगितले गेले आहेत. इक्ष्वाकूच्या वंशातील क्षत्रिय वंश सुमित्रापर्यंत, विवस्वत्पुत्रापर्यंत पोहोचतो असे मानले जाते.

ऐलं क्षत्रं क्षेमकान्तं सोमवंशविदो विदुः। एते विवस्वतः पुत्राः कीर्त्तिताः कीर्त्तिवर्द्धनाः ।। ३७.

ऐल क्षत्रिय वंश क्षेमकापर्यंत संपतो असे सोमवंश जाणणारे सांगतात. हे विवस्वताचे पुत्र कीर्ती वाढवणारे म्हणून ओळखले जातात.

अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैवान्वये स्मृताः ।। ३७.

जे गेले, जे सध्या आहेत आणि जे येणार आहेत, असे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे सर्व वंशपरंपरेने ओळखले जातात.

युगे युगे महात्मानः समतीताः सहस्रशः। बहुत्वान्नामधेयानां परिसंख्या कुले कुले ।। ३७.

प्रत्येक युगात असंख्य थोर पुरुष होऊन गेले आहेत. त्यांच्या नावांची संख्या फार मोठी असल्यामुळे, प्रत्येक कुळानुसार त्यांची मोजणी सांगितली जाते.

पुनरुक्ता बहुत्वाच्च न मया परिकीर्त्तिता। वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिन् निमिवंशः समाप्यते ।। ३७.

त्यातले बरेच जण पुन्हा पुन्हा येतात आणि खूप असल्यामुळे मी सर्वांची नावे सांगितलेली नाहीत. या वैवस्वत मन्वंतरात निमी कुळाचा शेवट होतो.

एवायान्तु युगाख्यायां यतः क्षत्रं प्रपत्स्यते । तथा हि कथयिष्यामि गदतो मे निबोधत ।। ३७.

आता या युगांच्या कथेबद्दल, ज्यातून क्षत्रिय वंश निर्माण होईल, मी सांगणार आहे. माझे बोलणे लक्षपूर्वक ऐका.

देवापिः पौरवो राजा इक्ष्वाकोश्चैव यो मतः। महायोगबलोपेतः कलापग्राममास्थितः ।। ३७.

देवापी हा पौरव राजा आणि प्रसिद्ध इक्ष्वाकू, हे दोघेही मोठ्या योगशक्तीने युक्त असून, कलाप नावाच्या गावात राहतात.

सुवर्च्चाः सोमपुत्रस्तु इक्ष्वाकोस्तु भविष्यति। एतौ क्षत्रप्रणेतारौ चतुर्विंशे चतुर्युगे ।। ३७.

सोमाचा पुत्र सुवर्चा हा इक्ष्वाकूच्या घरात जन्माला येईल. हे दोघे चोवीसाव्या युगात क्षत्रिय वंशाचे स्थापक होतील.

न च विंशे युगे सोमवंशस्यादिर्भविष्यति। देवापिरसपत्नस्तु ऐलादिर्भविता नृपः ।। ३७.

पण विसाव्या युगात सोमवंशाचा कुळसंस्थापक होणार नाही. त्याऐवजी देवापीचा प्रतिस्पर्धी, इला वंशातील एक राजा प्रकट होईल.

क्षत्रप्रापर्त्तकौ ह्येतौ भविष्येते चतुर्युगे। एवं सर्वत्र विज्ञेयं सन्तानार्थे तु लक्षणम् ।। ३७.

हे दोघेच चारही युगांत क्षत्रिय वंशाचे मूळधारक होतील. अशा प्रकारे सर्वत्र वंशाच्या वाढीसाठी ही चिन्हे ओळखावीत.

क्षीणे कलियुगे तस्मिन् भविष्ये तु कृते युगे। सप्तर्षिभिस्तु तैः सार्द्धमाद्ये त्रेतायुगे पुनः ।। ३७.

कलियुग संपल्यावर आणि पुढचे कृतयुग सुरू झाल्यावर, त्या सात ऋषींसह, पुन्हा प्रथम त्रेतायुगात हे घडते.

गोत्राणां क्षत्रियाणाञ्च भविष्येते प्रवर्त्तकौ। द्वापरांशे न तिष्ठन्ति क्षत्रिया ऋषिभिः सह ।। ३७.

तेव्हा हे दोघेच गोत्रांचे आणि क्षत्रिय वंशांचे स्थापक होतील. द्वापरयुगात मात्र क्षत्रिय आणि ऋषी एकत्र राहत नाहीत.

काले कृतयुगे चैव क्षीणे त्रेतायुगे पुनः। बीजार्थन्ते भविष्यन्ति ब्रह्मक्षत्रस्य वै पुनः ।। ३७.

कृतयुगात आणि पुन्हा त्रेतायुग संपत असताना, वंशाची बीज टिकवण्यासाठी ब्राह्मण आणि क्षत्रिय वंश पुन्हा निर्माण होतात.

एवमेव तु सर्वेषु तिष्ठन्तीहान्तरेषु वै । सप्तर्षयो नृपैः सार्द्धं सन्तानार्थं युगे युगे ।। ३७.

अशाच प्रकारे सर्व युगांच्या मधल्या काळात, सात ऋषी राजांसह वंश वाढवण्यासाठी प्रत्येक युगात राहतात.

क्षत्रस्यैव समुच्छेदः सम्बन्धो वै द्विजैः स्मृतः। मन्वन्तराणां सप्तानां सन्तानाश्च श्रुताश्च ते ।। ३७.

क्षत्रिय वंशाचा नाश आणि त्यांचा द्विजांशी संबंध अशी गोष्ट स्मरणात आहे. सात मन्वंतरांची वंशपरंपरा देखील ऐकली आहे.

परम्परा युगानाञ्च ब्रह्मक्षत्रस्य चोद्भवः। यथा प्रवृत्तिस्तेषां वै प्रवृत्तानां तथा क्षयः ।। ३७.

युगांची परंपरा आणि ब्राह्मण-क्षत्रिय वंशाचा उगम, जसा त्यांचा विस्तार होतो तसाच त्यांचा क्षयही होतो.

सप्तर्षयो विदुस्तेषां दीर्घायुष्ट्वाक्षयन्तु ते। एतेन क्रमयोगेन ऐलेक्ष्वाक्वन्वया द्विजाः ।। ३७.

सात ऋषींना त्यांच्या वंशांची दीर्घायुष्य आणि अविनाशीपणा माहीत आहे. या क्रमानेच ऐल आणि इक्ष्वाकू वंशातील द्विज जन्म घेतात.

उत्पद्यमानास्त्रेतायां क्षीयमाणे कलौ पुनः। अनुयान्ति युगाख्यां तु यावन्मन्वन्तरक्षयः ।। ३७.

ते त्रेतायुगात जन्म घेतात आणि पुन्हा कलियुग संपताना, युगांची ही परंपरा मन्वंतराच्या शेवटपर्यंत चालू राहते.

जामदग्न्येन रामेण क्षत्रे निरवशेषिते। कृते वंशकुलाः सर्वाः क्षत्रियैर्वसुधाधिपैः। द्विवंशकरणाश्चैव कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।। ३७.

ज्यावेळी जमदग्नीपुत्र रामाने क्षत्रियांचा पूर्ण नाश केला, त्यावेळी सर्व वंश आणि कुळे क्षत्रिय राजांनी पुन्हा उभारली. हे दोन वंश कसे निर्माण झाले, ते मी सांगतो, ऐका.

ऐलस्येक्ष्वाकुनन्दस्य प्रकृतिः परिवर्त्तते। राजानः श्रेणिबद्धास्तु तथान्ये क्षत्रिया नृपाः ।। ३७.

ऐल, इक्ष्वाकू आणि नंद या वंशांची स्थिती बदलत राहते. राजे आणि इतर क्षत्रिय राजे एकामागून एक अशी माळ बांधून येतात.

ऐलवंशस्य ये ख्यातास्तथैवैक्ष्वाकवा नृपाः । तेषामेकशतं पूर्णं कुलानामभिषेकिनाम् ।। ३७.

ऐल वंशातील जे प्रसिद्ध राजे आहेत आणि इक्ष्वाकू वंशातील राजे, त्यांच्यात एकशे पूर्ण कुळे अभिषिक्त राजांची आहेत.

तावदेव तु भोजानां विस्तारो द्विगुणः स्मृतः । भजते त्रिंशकं क्षत्रं चतुर्धा तद्यथादिशम् ।। ३७.

भोज लोकांचा विस्तार दोनपट आहे असं मानलं जातं; क्षत्रिय जातीचं चार भागांत विभाजन केलं गेलं, जसं आधी सांगितलं तसं.

तेष्वतीताः समाना ये ब्रुवतस्तान्निबोधत। शतं वै प्रतिविन्ध्यानां शतं नागाः शतं हयाः ।। ३७.

आता जे आपल्या काळातील इतरांपेक्षा श्रेष्ठ होते त्यांचं ऐका: शंभर प्रतिविंध्य, शंभर नाग, आणि शंभर घोडे.

धृतराष्ट्राश्चैकशतमशीतिर्जनमेजयाः। शतञ्च ब्रह्मदत्तानां शीरिणां वीरिणां शतम् ।। ३७.

शंभर धृतराष्ट्र, ऐंशी जनमेजय, शंभर ब्रह्मदत्त, आणि शंभर शिरी व शंभर वीरी हे होते.

ततः शतं पुरोमानां श्वेतकाशकुशादयः । ततोऽपरे सहस्रं वै येऽतीताः शतबिन्दवः ।। ३७.

त्यानंतर शंभर पुरोम, श्वेतकाश, कुश आणि इतर होते; त्यांच्यानंतर आणखी हजार शतबिंदू होऊन गेले.

ईजिरे चाश्वमेधैस्ते सर्वे नियुतदक्षिणैः । एवं राजर्षयोऽतीताः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ३७.

या सर्वांनी अश्वमेध यज्ञ केले आणि भरपूर दान दिलं; अशा प्रकारे शेकडो-हजारो राजर्षी पूर्वी होऊन गेले.

मनोर्वैवस्वतस्यास्मिन् वर्त्तमानेऽन्तरे तु ये । तेषां निबोधतोत्पन्ना लोके सन्ततयः स्मृताः ।। ३७.

या वर्तमान मन्वंतरात, वैवस्वत मनुच्या काळात, जगात निर्माण झालेल्या वंशांचं ऐका.