वायुपुराणम्

सप्तविंशतिपर्य्यन्ते कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले। सप्तर्षयस्तु तिष्ठन्ति पर्यायेण शतं शतम्। सप्तर्षीणां युगं ह्येतद्दिव्यया सङ्ख्यया स्मृतम् ।। ३७.

सत्तावीसच्या शेवटी, संपूर्ण नक्षत्रमंडलात सप्तर्षी राहतात, प्रत्येक फेरी शंभर वर्षांची असते. हे सप्तर्षींचे युग म्हणून दिव्य गणनेनुसार ओळखले जाते.

सा सा दिव्या स्मृता षष्टिर्दिव्याह्नाश्चैव सप्तभिः । तेभ्यः प्रवर्त्तते कालो दिव्यः सप्तर्षिभिस्तु तैः ।। ३७.

ती दिव्य युग साठ आणि सात दिव्य दिवसांची मानली जाते. त्यांच्यापासूनच सप्तर्षींच्या काळाचा आरंभ होतो.

सप्तर्षीणान्तु ये पूर्वा दृश्यन्ते उत्तरादिशि। ततो मध्येन च क्षेत्रं दृश्यते यत्समं दिवि ।। ३७.

पूर्वीचे सप्तर्षी उत्तर दिशेला दिसतात. त्यानंतर, आकाशाच्या मध्यभागी जे क्षेत्र आहे ते सम आहे असे दिसते.

तेन सप्तर्षयो युक्ता ज्ञेया व्योम्नि शतं समाः। नक्षत्राणामृषीणाञ्च योगस्यैतन्निदर्शनम् ।। ३७.

त्या योगाने सप्तर्षी आकाशात शंभर वर्षे एकत्र राहतात, हेच नक्षत्रे आणि ऋषी यांच्या संयोगाचे चिन्ह आहे.

सप्तर्षयो मघायुक्ताः काले पारिक्षिते शतम्। अन्ध्रांशे स चतुर्व्विशे भविष्यन्ति मते मम ।। ३७.

सप्तर्षी मग 'मघा' नक्षत्राशी जोडलेले, मोजलेल्या काळात शंभर वर्षे राहतात. आंध्रांच्या भागात, चोवीसाव्या वेळी ते असतील, असे माझे मत आहे.

इमास्तदा तु प्रकृतिर्व्यापत्स्यन्ति प्रजा भृशम्। अनृतोपहताः सर्वा धर्मतः कामतोऽर्थतः ।। ३७.

त्या वेळी या सर्वांची वृत्ती फारच बिघडेल. सर्व लोक धर्म, काम आणि अर्थ या तिन्ही गोष्टींमध्ये खोटेपणामुळे त्रस्त होतील.

श्रौतस्मार्त्ते प्रशिथिले धर्मे वर्णाश्रमे तदा। शङ्करं दुर्बलात्मानः प्रतिपत्स्यन्ति मोहिताः ।। ३७.

श्रौत आणि स्मार्त धर्म कमकुवत झाल्यावर, वर्णाश्रमधर्म ढासळल्यावर, दुर्बल बुद्धीचे आणि मोहग्रस्त लोक शंकराचा मत स्वीकारतील.

संसक्ताश्च भविष्यन्ति शूद्राः सार्द्धं द्विजातिभिः। ब्राह्मणाः शूद्रयष्टारः शूद्रा वै मन्त्रयोनयः ।। ३७.

शूद्र लोक द्विजांबरोबर मिसळतील. ब्राह्मण शूद्रांसाठी यज्ञ करतील आणि शूद्रच मंत्रांचे मूळ ठरतील.

उपस्थास्यन्ति तान् विप्रास्तदा वै वृत्तिलिप्सवः । लवं लवं भ्रस्यमानाः प्रजाः सर्वाः क्रमेण तु ।। ३७.

त्या वेळी ब्राह्मण उपजीविकेसाठी त्यांच्याकडे जातील. सर्व लोक हळूहळू, थोड्या थोड्या प्रमाणात अधःपात पावतील.

क्षयमेव गमिष्यन्ति क्षीणशेषा युगक्षये। यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदा दिने ।। ३७.

युगाच्या शेवटी, उरलेले थोडे लोकही नष्ट होतील. ज्या दिवशी कृष्णाने स्वर्ग गाठला, त्याच दिवशी हे घडेल.

प्रतिपन्नः कलियुगस्तस्य सङ्ख्यां निबोधत। सहस्राणां शतानीह त्रीणि मानुषसङ्ख्यया। षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणामुच्यते कलिः ।। ३७.

कलियुग सुरू झाले आहे; त्याची मोजणी समजून घ्या: येथे तीन लाख आणि साठ हजार वर्षे कलियुगाची मानली जातात.

दिव्ये वर्षसहस्रन्तु तत्सन्ध्यांशं प्रकीर्त्तितम्। निःशेषे च तदा तस्मिन् कृतं वै प्रतिपत्स्यते ।। ३७.

दिव्य गणनेनुसार एक हजार वर्षे त्याच्या संध्याकाळी भाग म्हणून सांगितली आहेत. ते पूर्ण झाल्यावर पुन्हा कृतयुग सुरू होईल.

ऐल इक्ष्वाकुवंशश्च सह भेदैः प्रकीर्त्तितौ। इक्ष्वाकोस्तु स्मृतः क्षत्रः सुमित्रान्तं विवस्वतः ।। ३७.

ऐल आणि इक्ष्वाकू वंश, त्यांच्या शाखांसह, सांगितले गेले आहेत. इक्ष्वाकूच्या वंशातील क्षत्रिय वंश सुमित्रापर्यंत, विवस्वत्पुत्रापर्यंत पोहोचतो असे मानले जाते.

ऐलं क्षत्रं क्षेमकान्तं सोमवंशविदो विदुः। एते विवस्वतः पुत्राः कीर्त्तिताः कीर्त्तिवर्द्धनाः ।। ३७.

ऐल क्षत्रिय वंश क्षेमकापर्यंत संपतो असे सोमवंश जाणणारे सांगतात. हे विवस्वताचे पुत्र कीर्ती वाढवणारे म्हणून ओळखले जातात.

अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैवान्वये स्मृताः ।। ३७.

जे गेले, जे सध्या आहेत आणि जे येणार आहेत, असे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे सर्व वंशपरंपरेने ओळखले जातात.

युगे युगे महात्मानः समतीताः सहस्रशः। बहुत्वान्नामधेयानां परिसंख्या कुले कुले ।। ३७.

प्रत्येक युगात असंख्य थोर पुरुष होऊन गेले आहेत. त्यांच्या नावांची संख्या फार मोठी असल्यामुळे, प्रत्येक कुळानुसार त्यांची मोजणी सांगितली जाते.

पुनरुक्ता बहुत्वाच्च न मया परिकीर्त्तिता। वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिन् निमिवंशः समाप्यते ।। ३७.

त्यातले बरेच जण पुन्हा पुन्हा येतात आणि खूप असल्यामुळे मी सर्वांची नावे सांगितलेली नाहीत. या वैवस्वत मन्वंतरात निमी कुळाचा शेवट होतो.

एवायान्तु युगाख्यायां यतः क्षत्रं प्रपत्स्यते । तथा हि कथयिष्यामि गदतो मे निबोधत ।। ३७.

आता या युगांच्या कथेबद्दल, ज्यातून क्षत्रिय वंश निर्माण होईल, मी सांगणार आहे. माझे बोलणे लक्षपूर्वक ऐका.

देवापिः पौरवो राजा इक्ष्वाकोश्चैव यो मतः। महायोगबलोपेतः कलापग्राममास्थितः ।। ३७.

देवापी हा पौरव राजा आणि प्रसिद्ध इक्ष्वाकू, हे दोघेही मोठ्या योगशक्तीने युक्त असून, कलाप नावाच्या गावात राहतात.

सुवर्च्चाः सोमपुत्रस्तु इक्ष्वाकोस्तु भविष्यति। एतौ क्षत्रप्रणेतारौ चतुर्विंशे चतुर्युगे ।। ३७.

सोमाचा पुत्र सुवर्चा हा इक्ष्वाकूच्या घरात जन्माला येईल. हे दोघे चोवीसाव्या युगात क्षत्रिय वंशाचे स्थापक होतील.

न च विंशे युगे सोमवंशस्यादिर्भविष्यति। देवापिरसपत्नस्तु ऐलादिर्भविता नृपः ।। ३७.

पण विसाव्या युगात सोमवंशाचा कुळसंस्थापक होणार नाही. त्याऐवजी देवापीचा प्रतिस्पर्धी, इला वंशातील एक राजा प्रकट होईल.

क्षत्रप्रापर्त्तकौ ह्येतौ भविष्येते चतुर्युगे। एवं सर्वत्र विज्ञेयं सन्तानार्थे तु लक्षणम् ।। ३७.

हे दोघेच चारही युगांत क्षत्रिय वंशाचे मूळधारक होतील. अशा प्रकारे सर्वत्र वंशाच्या वाढीसाठी ही चिन्हे ओळखावीत.

क्षीणे कलियुगे तस्मिन् भविष्ये तु कृते युगे। सप्तर्षिभिस्तु तैः सार्द्धमाद्ये त्रेतायुगे पुनः ।। ३७.

कलियुग संपल्यावर आणि पुढचे कृतयुग सुरू झाल्यावर, त्या सात ऋषींसह, पुन्हा प्रथम त्रेतायुगात हे घडते.

गोत्राणां क्षत्रियाणाञ्च भविष्येते प्रवर्त्तकौ। द्वापरांशे न तिष्ठन्ति क्षत्रिया ऋषिभिः सह ।। ३७.

तेव्हा हे दोघेच गोत्रांचे आणि क्षत्रिय वंशांचे स्थापक होतील. द्वापरयुगात मात्र क्षत्रिय आणि ऋषी एकत्र राहत नाहीत.

काले कृतयुगे चैव क्षीणे त्रेतायुगे पुनः। बीजार्थन्ते भविष्यन्ति ब्रह्मक्षत्रस्य वै पुनः ।। ३७.

कृतयुगात आणि पुन्हा त्रेतायुग संपत असताना, वंशाची बीज टिकवण्यासाठी ब्राह्मण आणि क्षत्रिय वंश पुन्हा निर्माण होतात.

एवमेव तु सर्वेषु तिष्ठन्तीहान्तरेषु वै । सप्तर्षयो नृपैः सार्द्धं सन्तानार्थं युगे युगे ।। ३७.

अशाच प्रकारे सर्व युगांच्या मधल्या काळात, सात ऋषी राजांसह वंश वाढवण्यासाठी प्रत्येक युगात राहतात.

क्षत्रस्यैव समुच्छेदः सम्बन्धो वै द्विजैः स्मृतः। मन्वन्तराणां सप्तानां सन्तानाश्च श्रुताश्च ते ।। ३७.

क्षत्रिय वंशाचा नाश आणि त्यांचा द्विजांशी संबंध अशी गोष्ट स्मरणात आहे. सात मन्वंतरांची वंशपरंपरा देखील ऐकली आहे.

परम्परा युगानाञ्च ब्रह्मक्षत्रस्य चोद्भवः। यथा प्रवृत्तिस्तेषां वै प्रवृत्तानां तथा क्षयः ।। ३७.

युगांची परंपरा आणि ब्राह्मण-क्षत्रिय वंशाचा उगम, जसा त्यांचा विस्तार होतो तसाच त्यांचा क्षयही होतो.

सप्तर्षयो विदुस्तेषां दीर्घायुष्ट्वाक्षयन्तु ते। एतेन क्रमयोगेन ऐलेक्ष्वाक्वन्वया द्विजाः ।। ३७.

सात ऋषींना त्यांच्या वंशांची दीर्घायुष्य आणि अविनाशीपणा माहीत आहे. या क्रमानेच ऐल आणि इक्ष्वाकू वंशातील द्विज जन्म घेतात.