वायुपुराणम्

यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः। अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता ।। ४.

पण जेव्हा त्याच्या मनातून निर्माण केलेली ही सृष्टी वाढली नाही, तेव्हा बुद्धिमान महादेवाने त्याचा विचार केला.

मैथुनेन च भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः। असिक्रीं चावहत् पत्नीं वीरणस्य प्रजापतेः ।। ४.

मैथुनाच्या मार्गाने विविध सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा धरून, दक्षाने वीराण या प्रजापतीची कन्या असिक्नी हिला पत्नी म्हणून स्वीकारले.

सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोकधारिणीम्। यया धृतमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।। ४.

ती कन्या मोठ्या तपश्चर्येने युक्त होती आणि तिने सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, धारण केले होते.

अत्राप्युदा हरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसं प्रति। दक्षस्योद्वहतो भार्यामसिक्नीं वीरिणीं पराम् ।। ४.

येथेही प्राचेतस दक्षाने वीरिणी असिक्नी हिला पत्नी म्हणून स्वीकारली यावर दोन श्लोक म्हणतात.

कूपानां नियुतं दक्षः सर्पिणां साभिमानिनाम्। नदीगिरिषु सर्ज्जंस्ताः पृष्ठतोऽनुययौ प्रभुः ।। ४.

दक्ष प्रभूंनी अभिमानाने भरलेल्या सर्पांच्या असंख्य विहिरींना, ज्या नद्या आणि पर्वतांमध्ये सोडल्या होत्या, त्यांचा पाठलाग केला.

तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः। प्रथमात्र द्वितीया तु दक्षस्येह प्रजापतेः ।। ४.

त्याला पाहून ऋषींनी सांगितले — 'येथेच प्रजांची स्थापना होईल; प्रथम येथे, आणि नंतर दुसऱ्यांदा दक्ष प्रजापतीकडून.'

तथागच्छद्यथाकालं कूपानां नियुते तु सः। असिक्नीं वैरिणीं यत्र दक्षः प्राचेतसोऽवहत् ।। ४.

अशा प्रकारे, योग्य वेळी तो त्या असंख्य विहिरींमध्ये गेला, जिथे प्राचेतस दक्षाने वीरिणी असिक्नीशी विवाह केला.

अथ पुत्रसहस्रं स वैरिण्याममितौजसा। असिवन्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसः प्रभुः ।। ४.

मग प्राचेतस दक्ष या पराक्रमी प्रभूंनी असिवान प्रदेशात वीरिणी असिक्नीपासून हजार पराक्रमी पुत्रांची उत्पत्ती केली.

तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषून् प्रजाः. देवर्षिः प्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः। नाशाय वचनं तेषां शापायैवात्मनोऽब्रवीत् ।। ४.

त्यांना पाहून, ब्रह्मदेवांचे प्रियपुत्र, सर्वांना प्रिय असणारे नारद ऋषी, त्या प्रजांचा विस्तार होऊ नये म्हणून त्यांना असे बोलले की, त्यांच्या नाशाला कारण झाले आणि स्वतःवर शाप ओढवून घेतला.

यः स वै प्रोच्यतेविप्रः कश्यपस्येति कृत्रिमः। दक्षशापभयाद्भीतो ब्रह्मार्षिस्तेन कर्मणा ।। ४.

जो ऋषी कश्यप म्हणून ओळखला जातो, तो प्रत्यक्षात तसा नाही; दक्षाच्या शापाच्या भीतीने त्या ब्रह्मर्षींनी हे रूप घेतले.

यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत। मानसः कश्यपस्येह दक्षशापभयात् पुनः ।। ४.

मग परमेच्छे मनातून कश्यपाचा एक पुत्र निर्माण झाला; येथे दक्षाच्या शापाच्या भीतीने कश्यपाचा एक मानसपुत्र पुन्हा प्रकट झाला.

तस्मात् स कश्यपस्याथ द्वितीयं मानसोऽभवत्। स हि पूर्वसमुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः ।। ४.

म्हणून तो कश्यपाचा दुसरा मानसपुत्र झाला; कारण नारद, जो परमेच्छेचा आधी जन्मलेला पुत्र होता, तोच खरा आहे.

येन दक्षस्य पुत्रास्ते हर्यश्वा इति विश्रुताः । निन्दार्थं नाशिताः सर्वे विनष्टाश्च न संशयः ।। ४.

त्याच्यामुळे दक्षाचे पुत्र, ज्यांना हर्यश्व म्हणतात, हे सर्व निंदेसाठी नष्ट झाले; ते सर्व निःसंशय नष्ट झाले.

तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धो नाशाय वै प्रभुः । ब्रह्मर्षीन् वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना ।। ४.

त्या वेळी दक्ष रागाने संतप्त होऊन सर्वनाश करायला निघाला, पण परमेश्ठीने ब्रह्मर्षींसह त्याला विनंती करून थांबवले.

ततोऽभिसन्धितं चक्रे दक्षस्तु परमेष्ठिना। कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवत्विति ।। ४.

मग परमेश्ठीच्या विनंतीवरून दक्षाने ठरवले की, त्याच्या कन्येपासून नारद तुझा मुलगा व्हावा.

ततो दक्षः सुतां प्रादात् प्रियां वै परमेष्ठिने । तस्मात् स नारदो जज्ञे भूयः शान्तो भयादृषिः ।। ४.

त्यामुळे दक्षाने आपली प्रिय कन्या परमेश्ठीला दिली आणि तिथून नारद पुन्हा जन्माला आला, भयामुळे शांत झालेला ऋषी.

तदुपश्रुत्य विप्रास्ते जातकौतूहलाः पुनः । अपृच्छन् वदतां श्रेष्ठं सूतं तत्त्वार्थदर्शिनम् ।। ४.

हे ऐकून ब्राह्मणांना पुन्हा कुतूहल वाटले आणि त्यांनी सत्य जाणणाऱ्या, उत्तम वक्त्या सूताला विचारले.

कथं विनाशिताः पुत्रा नारदेन महात्मना। प्रजापतिसुतास्ते वै प्रजाः प्राचेतसात्मजाः ।। ४.

महात्मा नारदाने प्रजापतीचे पुत्र, म्हणजे प्रचेतसांचे वंशज, कसे नष्ट केले हे आम्हाला सांग.

स तथ्यं वचनं श्रुत्वा जिज्ञासासम्भवं शुभम् । प्रोवाच मधुरं वाक्यं तेषां सर्वगुणान्वितम् ।। ४.

त्यांच्या सत्य आणि शुभ प्रश्नाचे उत्तर देताना त्याने गोड आणि सर्व गुणांनी युक्त असे वचन सांगितले.

दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्द्धयिषवः प्रजाः। समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह ।। ४.

दक्षाचे पुत्र हर्यश्व, जे संतती वाढवायचे इच्छित होते आणि मोठ्या सामर्थ्याचे होते, एकत्र जमले; त्यांना नारदाने संबोधले.

बालिशा बल यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम्। अन्तमूर्द्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः ।। ४.

तुम्ही सर्व अजून लहान आणि अनुभवहीन आहात; पृथ्वीचे वर, खाली किंवा मध्ये काय आहे हेही माहित नाही, मग संतती कशी निर्माण करणार?

किं प्रमाणन्तु मेदिन्याः स्रष्टव्यानि तथैव च। अविज्ञायेह स्रष्टव्यमन्यथा किं नु स्रक्ष्यथ। अल्पं वापि बहुर्वापि तत्र दोषस्तु दृश्यते ।। ४.

पृथ्वीचे माप काय आहे, काय निर्माण करायचे हे कसे ठरवाल? हे न कळता काहीही निर्माण केले, तर ते थोडे असो वा जास्त, त्यात दोषच आहे.

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतोदिशम्। वायुन्तु समनुप्राप्य गतास्ते वै पराभवम् ।। ४.

हे शब्द ऐकून ते सर्व दिशांना निघून गेले; वायुपथावर पोहोचून त्यांचा विनाश झाला.

अद्यापि न निवर्त्तन्ते भ्रमन्तो वायुमिश्रिताः । एवं वायुपथं प्राप्य भ्रमन्ते ते महर्षयः ।। ४.

आजही ते परत आलेले नाहीत, वाऱ्यासोबत भटकत आहेत; वायुपथावर गेल्यावर ते महर्षी असेच फिरत राहिले.

स्वेषु पुत्रेषु नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः। वैरिम्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत् प्रभुः ।। ४.

पुत्र नष्ट झाल्यावर प्रचेतसपुत्र दक्षाने पुन्हा वैरणीपासून हजार पुत्र निर्माण केले.

प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते। पूर्वमुक्तं वचस्तत्र श्राविता नारदेन ह ।। ४.

संतती वाढवायची इच्छा असलेल्या त्या शबलाश्वांनी पुन्हा नारदाने पूर्वी सांगितलेले शब्द ऐकले.

तच्छ्रत्वा वचनं सर्वे कुमारास्ते महौजसः। अन्योऽन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह महानृषिः। भ्रातॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः ।। ४.

ते सर्व बलवान कुमार ते शब्द ऐकून एकमेकांना म्हणाले, 'महर्षीने योग्यच सांगितले; आपल्याला भावांचीच वाट चालायची आहे, यात शंका नाही.'

ज्ञात्वा प्रमाणं पृत्व्याश्च सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः। तेऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोदिशम्। अद्यापि न निवर्त्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः ।। ४.

पृथ्वीचे माप कळल्यावर आपण आनंदाने संतती निर्माण करू, असे ठरवून तेही त्या मार्गाने सर्व दिशांना गेले आणि आजही परत आलेले नाहीत, जसे नद्या समुद्रात मिसळतात.

ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः। प्रयातो नश्यति तथा तन्न कार्यं विजानता ।। ४.

त्या वेळेपासून भाऊ आपल्या भावाचा शोध घेताना त्याच मार्गाने नष्ट होतो; हे ज्याला माहीत आहे त्याने असे करू नये.