वायुपुराणम्

पौलहो वनपीठश्च गोत्रे वासिष्ठ एव च । चैत्रस्तथापि पौलस्त्य ऋषयस्तामसेऽन्तरे

पौलह, वनपीठ, गोत्र वसिष्ठ, चैत्र आणि पौलस्त्य हे तामस मनूच्या काळातील ऋषी होते.

जनुवण्डस्तथा शान्तिर्नरः ख्यातिर्भयस्तथा । प्रियभृत्यो ह्यवक्षिश्च पृष्टलोढो दृढोद्यतः । ऋतश्च ऋतबन्धुश्च तामसस्य मनोः सुताः

जनुवंड, शांती, नर, ख्याती, भय, प्रियभृत्य, अवक्षि, पृष्ठलोढ, दृढोद्यत, ऋत आणि ऋतबंधु हे तामस मनूचे पुत्र होते.

पञ्चमेत्वथ पर्याये मनोश्चारिष्णवेऽन्तरे । गणास्तु सुसमाख्याता देवतानां निबोधत

पाचव्या पर्या‍यात, चारिष्णव मनूच्या काळात, देवतांच्या गणांचे सुंदर वर्णन केले आहे, ते ऐका.

अमृता भाभूतरजोविकुण्ठाः ससुमेधसः । चरिष्णोस्तु शुभाः पुत्रा वसिष्ठस्य प्रजापतेः । चतुर्दश च चत्वारो गणास्तेषान्तु भास्वराः

अमृत, भावभूतरज, विकुण्ठ आणि सुमेधस हे वसिष्ठ प्रजापतीच्या चारिष्णु या शुभ पुत्रांचे गण होते. त्यात चौदा आणि चार तेजस्वी गण होते.

स्वत्रविप्रेग्निभासस्व प्रत्येतिष्ठामृतस्तथा । सुमतिर्वाविरावश्च वाचिनोदः स्रवस्तथा

स्वत्र, विप्रेग्नि, भास, स्व, प्रत्येति, स्थामृत, सुमती, वाविराव, वाचिनोद आणि स्रवस् अशी नावे आहेत.

प्रविराशी च वादश्च प्राशश्चेति चतुर्दश । अमृताभाः स्मृता ह्येते देवाश्चारिष्णवेऽन्तरे

प्रविराशी, वाद, प्राश—ही चौदा नावे आहेत. हे अमृताभास नावाने ओळखले जाणारे देव चारिष्णव काळात स्मरणात आहेत.

मतिश्च सुमतिश्चैव ऋतसत्यौ तथैव च । आवृतिर्विवृतिश्चैव मदो विनय एव च

मति, सुमति, ऋत, सत्य, आवृती, विवृती, मद आणि विनय—ही नावे देखील आहेत.

जेता जिष्णुः सहश्चैव द्युतिमान् स्रवसस्तथा । इत्येतानीह नामानि आभूतरजसां विदुः

जेता, जिष्णु, सह, द्युतिमान आणि स्रवस्—ही भावभूतरजांच्या गणांची नावे आहेत.

वृषभेत्ता जयो भीमः शुचिर्दान्तो यशो दमः । नाथो विद्वानजेयश्च कृशो गौरो ध्रुवस्तथा । कीर्तितास्तु विकुण्ठा वै सुमेधास्तु निबोधत ॥२.१.

वृषभेत्ता, जय, भीम, शुचि, दांत, यशो, दम, नाथ, विद्वान, अजेय, कृश, गौर आणि ध्रुव—हे विकुण्ठ गण आहेत. आता सुमेधसांची नावे ऐका.

६२.५० मेधा मेधातिथिश्चैव सत्यमेधास्तथैव च । पृश्रिमेधाल्पमेधाश्च भूयोमेधादयः प्रभुः

मेधा, मेधातिथी, सत्यमेधा, पृश्रिमेधा, अल्पमेधा, भूयोमेधा आणि इतर हे सुमेधसांचे प्रमुख आहेत.

दीप्तिमेधा यशोमेधाः स्थिरमेधास्तथैव च । सर्वमेधाश्वमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः । मेधावान् मेधहर्त्ता च कीर्त्तितास्तु सुमेधसः

दीप्तिमेधा, यशोमेधा, स्थिरमेधा, सर्वमेधा, अश्वमेधा, प्रतिमेधा, मेधावान आणि मेधहर्ता—ही सुमेधसांची नावे आहेत.

विभुरिन्द्रस्तदा तेषामासीद्विक्रान्तपौरुषः । पौलस्त्यो वेदबाहुश्च यजुर्नामा च काश्यपः

त्या काळात, विभु हा त्यांचा इंद्र होता, जो पराक्रमी होता. पौलस्त्य वेदबाहू होता, आणि कश्यप यजुर्नामाने ओळखला जात असे.

हिरण्यरोमाङ्गिरसो वेदश्रीश्चैव भार्गवः । ऊर्द्ध्वबाहुश्च वासिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा । सत्यनेत्रस्तथात्रेय ऋषयो रैवतान्तरे

हिरण्यरोम हा आंगिरस, वेदश्री हा भार्गव, ऊर्ध्वबाहू हा वसिष्ठ, पर्जन्य हा पौलह, आणि सत्यनेत्र हा आत्रेय—हे रैवत मनूच्या काळातील ऋषी होते.

महापुराणसम्भाव्यः प्रत्यङ्गपरहा शुचिः । बलबन्धुर्निरामित्रः केतुभृङ्गो दृढव्रतः । चरिष्णवस्य पुत्रास्ते पञ्चमञ्चैतदन्तरम्

महापुराण म्हणून गौरवलेला, प्रत्येक अंगाशी एकनिष्ठ, पवित्र, बलवान, शत्रू नसलेला, ध्वजधारक, निश्चयाने ठाम असलेला — हे सर्व चरिष्णवाचे पुत्र होत, आणि हे या अनुक्रमातील पाचवे आहेत.

स्वारोचिषोत्तमश्चैव तामसो रैवतस्तथा । प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवस्तथा

स्वारोचिष, उत्तम, तामस आणि रैवत — हे चारही मनू प्रियव्रत यांच्या वंशातील आहेत.

षष्ठे खल्वथ पर्याये देवा ये चाक्षुषेऽन्तरे । आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुकाश्च दिवौकसः । महानुभावलेखाश्च पञ्च देवगणाः स्मृतः

सहाव्या काळात, चाक्षुष मन्वंतरातील देव म्हणजे आद्य, भविष्यातील, पृथुक आणि दिव्य लोकांतील महानुभाव लेखा — हे पाच देवगण म्हणून ओळखले जातात.

दिवौकसः सर्ग एष प्रोच्यते मातृनामभिः । अत्रेः पुत्रस्य नप्तार आरण्यस्य प्रजापतेः । गणाश्च तेषां देवानामेकैको ह्यष्टकः स्मृतः

ही दिव्य लोकांची निर्मिती मातांच्या नावांनी ओळखली जाते; अत्रीच्या पुत्राचे नातू, आरण्य या प्रजापतीचे वंशज; आणि या प्रत्येक देवगटात आठ-आठ देव असतात.

अन्तरिक्षो वसुहयो ह्यतिथिश्च प्रियवतः । श्रोता मन्ता सुमन्ता च आद्या ह्येते प्रकीर्त्तिताः

अंतरिक्ष, वसूहय, अतिथी, प्रियव्रत, श्रोता, मंता आणि सुमंता — हे पहिले म्हणून सांगितले आहेत.

श्येनभद्रस्तथा पश्यः पथ्यनेत्रो महायशाः । सुमनाश्च सुवेताश्च रैवतः सुप्रचेतसः । द्युतिश्चैव महासत्त्वः प्रसूताः परिकीर्त्तिताः ॥२.१.

श्येनभद्र, पश्या, पथ्यनेत्र, महायशा, सुमना, सुवेता, रैवत, सुप्रचेतस, द्युति आणि महासत्त्व — हे सर्व संतती म्हणून सांगितले आहेत.

६२.६० विजयः सुजयश्चैव मनोद्यानौ तथैव च । सुमतिः सुपरिश्चैव विज्ञातोऽर्थपतिश्च यः । भाव्या ह्येते स्मृता देवाः पृथुकांस्तु निबोधत

विजय, सुजय, मनोद्याना, सुमती, सुपरी, विज्ञाता आणि अर्थपति — हे भविष्यातील देव म्हणून ओळखले जातात; आता पृथुकांची नावे ऐका.

अजिष्टः शाक्यनो देवो वानपृष्ठस्तथैव च । शाङ्करः सत्यधृष्णुश्च विष्णुश्च विजयस्तथा । अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः

अजिष्ट, शाक्यन, वानपृष्ठ, शांकर, सत्यधृष्णु, विष्णु, विजय आणि महाभाग अजित — हे पृथुक नावाचे दिव्य लोक आहेत.

लेखांस्तथा प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत । मनोजवः प्रघासस्तु प्रचेतास्तु महायशाः

आता मी लेखांची नावे सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका — मनोजव, प्रघास, प्रचेतस आणि महायशा.

वातो ध्रुवक्षितिश्चैव अद्भुतश्चैव वीर्यवान् । अवनो बृहस्पतिश्चैव लेखाः सम्परिकीर्त्तिताः

वात, ध्रुवक्षिति, अद्भुत बलवान, अवन आणि बृहस्पति — हे लेखा म्हणून मोजले जातात.

मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत् । उन्नतो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः

त्यांच्यात मनोजव हा मोठ्या सामर्थ्याचा इंद्र झाला; उन्नत, भार्गव आणि हविष्मान, अंगिरसाचा पुत्र.

सुधामा काश्यपश्चैव वासिष्ठो विरजस्तथा । अतिमानश्च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा । मधुरा त्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेऽन्तरे

सुधामा, कश्यप, वसिष्ठ, विरज, अतिमान, पौलस्त्य, सहिष्णु, पौलह आणि मधुरा, त्रेय — हे सात जण चाक्षुष मन्वंतरातील आहेत.

ऊरुः पूरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक् कृतिः । अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति ते नव

ऊरु, पूरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक, कृति, अग्निष्टुत, अतिरात्र आणि सुध्युम्न — हे नऊ आहेत.

अभिमन्युश्च दशमो नाद्वलेया मनोः सुताः । चाक्षुषस्य सुता ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्

अभिमन्यू हा दहावा; हे सर्व नाद्वालीपासून जन्मलेले मनूचे पुत्र आहेत; हे चाक्षुष मनूचे पुत्र, सहाव्या क्रमाने आहेत.

वैवस्वतेन सङ्ख्यातस्तस्य सर्गो महात्मनः । विस्तरेणानुपूर्व्या च कथितं वै मया द्विजाः

वैवस्वत या महात्म्याच्या सृष्टीची गणना झाली आहे; मी ती सविस्तर आणि योग्य क्रमाने सांगितली आहे, हे द्विजांनो.

चाक्षुषस्य तु दायादः सम्भूतः कश्यपान्वये । तस्यान्ववाये येऽप्यन्ये तन्नो ब्रूहि यथातथम् ॥२.१.

चाक्षुषाचा वारस कश्यपांच्या वंशात जन्मला; त्याच्या पुढील वंशजांची खरी माहिती आम्हाला सांग.