वायुपुराणम्

शन्तनुस्त्वभवद्राजा विद्वान् वै स महाभिषः । इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं प्रति महाभिषम् ।। ३७.

शांतनू हा विद्वान आणि मोठा वैद्य राजा झाला. या महावैद्याबद्दल येथे एक श्लोक सांगितला जातो.

यं यं राजा स्पृशति वै जीर्णं समयतो नरम्। पुनर्युवा स भवति तस्मात्ते शन्तनुं विदुः ।। ३७.

राजा ज्या वृद्ध माणसाला स्पर्श करतो, तो पुन्हा तरुण होतो. म्हणूनच लोक त्याला शांतनू म्हणून ओळखतात.

ततोऽस्य शन्तनुत्वं वै प्रजास्विह परिश्रुतम्। स उपयेमे धर्म्मात्मा शन्तनु र्जाह्नवीं नृपः ।। ३७.

म्हणून शांतनूचे नाव लोकांमध्ये फार प्रसिद्ध झाले. तो धर्मनिष्ठ राजा शांतनूने जाह्नवीशी विवाह केला.

तस्यां देवव्रतं भीष्मं पुत्रं सोऽजनयत्प्रभुः । स च भीष्म इति ख्यातः पाण्डवानां पितामहः ।। ३७.

त्या जाह्नवीपासून प्रभूने देवव्रत नावाचा पुत्र जन्माला घातला, ज्याला भीष्म म्हणून ओळखतात. तो पांडवांचा आजोबा आहे.

काले विचित्रवीर्यन्तु शन्तनु र्जनयत्सुतम्। शन्तनोर्दयितं पुत्रं प्रजाहितकरम्प्रभुम्। कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षेत्रे वैचित्रवीर्यके ।। ३७.

काळानुसार शांतनूने विचित्रवीर्य नावाचा, प्रजेला प्रिय आणि हित करणारा पुत्र जन्माला घातला. कृष्णद्वैपायनानेही विचित्रवीर्याच्या वंशात पुत्र जन्माला घातले.

धृतराष्ट्रञ्च पाण्डुञ्च विदुरञ्चाप्यजीजनत्। धृतराष्ट्रात्तु गान्धारी पुत्राणां सुषुवे शतम् ।। ३७.

त्यांनी धृतराष्ट्र, पांडू आणि विदुर या पुत्रांना जन्म दिला. धृतराष्ट्रापासून गांधारीने शंभर पुत्रांना जन्म दिला.

तेषां दुर्योधनो ज्येष्ठः सर्व्वक्षत्रस्य स प्रभुः। माद्री राज्ञी पृथा चैव पाण्डोर्भार्ये बभूवतुः ।। ३७.

त्यांच्यात दुर्योधन हा ज्येष्ठ आणि सर्व क्षत्रियांचा स्वामी आहे. माद्री आणि पृथाही पांडूच्या पत्नी होत्या.

देवदत्ताः सुतास्ताभ्यां पाण्डोरर्थे विजज्ञिरे। धर्म्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे वायोर्जज्ञे वृकोदरः ।। ३७.

त्या दोघींना देवांनी दिलेल्या वरामुळे पांडूसाठी पुत्र जन्मले. धर्मराजापासून युधिष्ठिर, वायूपासून वृकोदर (भीम) जन्मला.

इन्द्राद्धनञ्जयो जज्ञे शक्रतुल्यपराक्रमः। अश्विभ्यां सह देवश्च नकुलश्चापि माद्रिजौ ।। ३७.

इंद्रापासून धनंजय जन्मला, ज्याची पराक्रम शक्रासारखी आहे. अश्विनीकुमारांपासून माद्रीच्या पोटी नकुल आणि सहदेव जन्मले.

पञ्चैव पाण्डवेभ्यश्च द्रौपद्यां जज्ञिरे सुताः। द्रौपद्यजनयज्ज्येष्ठं श्रुतिविद्धं युधिष्ठिरात् ।। ३७.

पांडवांपासून द्रौपदीच्या पोटी पाच पुत्र जन्मले. त्यात ज्येष्ठ, श्रुतविध, युधिष्ठिरापासून द्रौपदीने जन्माला घातला.

हिडम्बा भीमसेनात्तु जज्ञे पुत्रं घटोत्कचम्। काश्याः पुनर्भीमसेनाज्जज्ञे सर्व्ववृकं सुतम् ।। ३७.

भीमसेन आणि हिडिंबा यांच्या संयोगाने घटोत्कच नावाचा पुत्र झाला. पुन्हा काश्यापासून भीमसेनाला सर्ववृक नावाचा पुत्र झाला.

सुहोत्रं विजया माद्री सहदेवादजायत। करेमत्यान्तु वैद्यायां निरमित्रस्तु लाङ्गलिः ।। ३७.

विजयाच्या पोटी माद्रीला सुहोत्र नावाचा पुत्र झाला. वैद्येच्या पोटी सहदेवापासून निरमित्र आणि लांगळी हे पुत्र झाले.

सुभद्रायां रथी पार्थादभिमन्युरजायत। उत्तरायान्तु वैराट्यां परिक्षिदभिमन्युजः ।। ३७.

पार्थ आणि सुभद्रा यांच्या पोटी रथी अभिमन्यू जन्मला. अभिमन्यू आणि विराटकन्या उत्तरा यांच्या पोटी परीक्षित झाला.

परिक्षितस्तु दायादो राजासीज्जनमेजयः। ब्राह्मणान् स्थापयामास स वै वाजसनेयिकान् ।। ३७.

परीक्षितचा वारसदार राजा जनमेजय झाला. त्याने वाजसनेयी परंपरेचे ब्राह्मण स्थापले.

असपत्नं तदामर्षाद्वैशम्पायन एव तु। न स्थास्यतीह दुर्बुद्धे तवैतद्वचनं भुवि ।। ३७.

त्या वेळी वैशंपायनाने रागाने सांगितले, 'हे दुर्बुद्धी, तुझे हे वचन या पृथ्वीवर निष्प्रतिद्वंदी राहणार नाही.'

यावत्स्था स्याम्यहं लोके तावन्नैतत्प्रशस्यते। अभितः संस्थितश्चापि ततः स जनमेजयः ।। ३७.

जोपर्यंत मी या जगात आहे, तोपर्यंत हे कौतुक केलं जाणार नाही; आणि मी गेल्यावरही, जनमेजयाचं असंच झालं होतं.

पौर्णमास्येन हविषा देवमिष्ट्वा प्रजापतिम्। विज्ञाय संस्थितोऽपश्यत्तद्वधीष्टां विभोर्मखे ।। ३७.

पौर्णिमेच्या दिवशी हवि अर्पण करून प्रजापतीचं पूजन केलं, आणि समजून, तो निघून गेला; मग त्याने पाहिलं की, प्रभूने इच्छिलेलं नाश त्या यज्ञात घडलं.

परिक्षित्तनयश्वापि पौरवो जनमेजयः । द्विरश्वमेधमाहृत्य ततो वाजसनेयकम् । प्रवर्त्तयित्वा तद्ब्रह्म त्रिखर्व्वी जनमेजयः ।। ३७.

परिक्षिताचा मुलगा, पौरव वंशातील जनमेजय, दोन वेळा अश्वमेध यज्ञ करून, त्यानंतर वाजसनेयी परंपरा स्थापली; आणि तीन अश्वमेध यज्ञ करून, त्याने ते ब्रह्म सुरू केलं.

खर्व्वमश्वकमुख्यानां खर्व्वमङ्गनिवासिनाम्। सर्व्वञ्च मध्यदेशानां त्रिखर्व्वी जनमेजयः । विषादाद्ब्राह्मणैः सार्द्धमभिशस्तः क्षयं ययौ ।। ३७.

तीन अश्वमेध यज्ञ केल्यामुळे जनमेजयानं मुख्य घोड्यांची संख्या कमी केली, स्त्रियांमध्येही घट झाली, आणि मध्यदेशातील सर्व लोक कमी झाले; त्यामुळे दुःखी होऊन, ब्राह्मणांनी त्याला शाप दिला आणि तो नष्ट झाला.

तस्य पुत्रः शतनीको बलवान् सत्यविक्रमः । ततः सुतं शतानीकं विप्रास्तमभ्यषेचयत् ।। ३७.

त्याचा मुलगा शतानीक हा बलवान आणि सत्यव्रती होता; नंतर ब्राह्मणांनी त्याचा मुलगा शतानीक यालाच अभिषेक केला.

पुत्रोऽश्वमेध दत्तोऽभूच्छतानीकस्य वीर्य्यवान्। पुत्रोऽश्वमेधदत्ताद्वै जातः परपुरंजयः ।। ३७.

शतानीकाचा पुत्र अश्वमेधदत्त हा पराक्रमी होता; आणि अश्वमेधदत्तापासून परपुरंजय जन्माला आला.

अधिसामकृष्णो धर्मात्मा साम्प्रतोऽयं महायशाः। यस्मिन् प्रशासति महीं युष्माभिरिदमाहृतम् ।। ३७.

अधिसामकृष्ण हा धर्मात्मा आणि मोठ्या कीर्तीचा राजा सध्या राज्य करतो; त्याच्या काळातच तुम्ही हे सर्व साध्य केलं आहे.

दुरापं दीर्घसत्रं वै त्रीणि वर्षाणि दुश्चरम्। वर्षद्वयं कुरुक्षेत्रे दृषद्वत्यां द्विजोत्तमाः ।। ३७.

हे कठीण आणि दीर्घ यज्ञ, तीन वर्षे चाललेलं, दोन वर्षे कुरुक्षेत्रात आणि दृषद्वती नदीवर पार पडलं, हे द्विजश्रेष्ठांनो.

ऋषय ऊचुः ।। श्रोतुं भविष्यमिच्छामः प्रजानां वै महामते । सूत सार्द्धं नृपैर्भाव्यं व्यतीतं कीर्त्तितं त्वया ।। ३७.

ऋषी म्हणाले: हे महाज्ञानी, जसं तू पूर्वीचं सांगितलंस, तसं आता भविष्यात लोकांचं आणि राजांचं काय होईल ते आम्हाला सांग.

यत्तु संस्थास्यते कृत्यमुत्पत्स्यन्ति चे ये नृपाः। वर्षाग्रतोऽपि प्रब्रूहि नामतश्चैव तान्नृपान् ।। ३७.

भविष्यात काय घडेल आणि कोणते राजे येतील, त्यांची नावंही, कित्येक वर्षांनी येणारे राजेसुद्धा, आम्हाला सांग.

कालं युगप्रमाणञ्च गुणदोषान् भविष्यतः। सुखदुःखे प्रजानाञ्च धर्मतः कामतोऽर्थतः ।। ३७.

काळ, युगाचं प्रमाण, येणाऱ्या काळातील गुणदोष, आणि धर्म, काम, अर्थ यांच्या दृष्टीने लोकांचं सुखदुःख हे सगळं आम्हाला सांग.

एतत्सर्वं प्रसङ्ख्याय पृच्छतां ब्रूहि तत्वतः। स एवमुक्तो मुनिभिः सूतो बुद्धिमतां वरः। आचचक्षे यथावृत्तं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।। ३७.

हे सगळं नीट विचारून, आम्ही जे विचारतो त्याचं सत्य सांग. ऋषींनी असं म्हटल्यावर, बुद्धिमान सूताने जसं घडलं, पाहिलं आणि ऐकलं तसं सांगितलं.

यथा मे कीर्त्तितं सर्वं व्यासेनाद्भुतकर्म्मणा। भाव्यं कलियुगञ्चैव तथा मन्वन्तराणि तु ।। ३७.

जसं अद्भुतकर्मी व्यासांनी मला सर्व काही सांगितलं, तसंच कलियुग आणि मन्वंतरांबद्दलही सांगितलं.

अनागतानि सर्वाणि ब्रुवतो मे निबोधत। अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि भविष्यन्ति वृपास्तु ये ।। ३७.

जे काही अजून घडायचं आहे, ते सगळं माझ्याकडून ऐका; आता पुढे कोणते राजे येतील, ते मी सांगणार आहे.