वायुपुराणम्

मुद्गला विष्णुवृद्धाश्च हरिता वायवस्तथा। तथा भाक्षा भरद्वाजा आर्षभाः किम्भयास्तथा ।। ४.

मुद्गल, विष्णुवृद्ध, हरित, वायव, भाक्ष, भारद्वाज, आर्षभ आणि किम्भय हेही त्याच वंशातले आहेत.

एते ह्यङ्गिरसः पक्षा विज्ञेया दश पञ्च च। ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवोऽङ्गिरसः स्मृताः ।। ४.

हे दहा आणि पाच असे अंगिरसांचे शाखा म्हणून ओळखले जातात. इतर ऋषींमध्ये आणि त्यांच्याबाहेरही अनेक अंगिरस स्मरणात आहेत.

मारीचं परिवक्ष्यामि वंशमुत्तमपूरुषम्। यस्यान्ववाये सम्भूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।। ४.

आता मी मरीचि या श्रेष्ठ पुरुषाचा वंश सांगतो, ज्याच्या वंशातून साऱ्या स्थावर-जंगम जगाचा जन्म झाला.

मरीचिरापश्चकमे ताभिध्यायन्प्रजेप्सया। पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावान् सुरुचिर्दितिः। संपूज्यते प्रशस्तायां मनसा भाविता प्रभुः ।। ४.

मरीचिने संततीच्या इच्छेने पाण्याचे ध्यान केले. त्या पाण्यातून सर्व गुणांनी युक्त, संततीसमृद्ध, तेजस्वी आणि दिती नावाचा पुत्र जन्मास आला. तो विद्वानांच्या मनात पूज्य आणि प्रशंसनीय आहे.

आहूताश्च ततः सर्वा आपः समवसत्प्रभुः। तासु प्रणिहितात्मानमेकः सोऽजनयत्प्रभुः ।। ४.

मग सर्व पाणी एकत्र बोलावण्यात आले आणि प्रभू त्यात वास करू लागले. त्यात मन एकाग्र करून प्रभूने एक संतती निर्माण केली.

पुत्रमप्रतिमन्नाम्नारिष्टनेमिः प्रजापतिः। पुत्रं मरीचं सूर्याभं वधौवेशो व्यजीजनत् ।। ४.

पुत्रांच्या अधिपती अरिष्टनेमि, ज्याचे नाव अतुलनीय होते, त्याने वधौवेश येथे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असा मरीचि नावाचा पुत्र उत्पन्न केला.

प्रध्यायन् हि सतां वाचं पुत्रार्थी सलिले स्थितः। सप्तवर्षसहस्राणि ततः सोऽप्रतिमोऽभवत् ।। ४.

पुत्रप्राप्तीसाठी तो पाण्यात उभा राहून सात हजार वर्षे सत्पुरुषांच्या वचनांचे ध्यान करीत होता. त्यानंतर तो अतुलनीय झाला.

कश्यपः सवितुर्विद्वांस्तेन स ब्रह्मणः समः । मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्राह्मणांशेन जायते ।। ४.

सवितृचे ज्ञान असलेला कश्यप यामुळे ब्रह्मासमान झाला. प्रत्येक मन्वंतरात तो ब्राह्मणाचा अंश म्हणून जन्म घेतो.

कन्यानिमितमित्युक्ते दक्षेण कुपिताः प्रजाः । अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते ।। ४.

दक्षाने 'कन्यांसाठी' असे सांगितल्यावर संतती रागावली आणि त्यांनी 'कश्य' नावाचे जे द्रव्य आहे, ते प्यायले. तेच येथे मद्य म्हणून ओळखले जाते.

हाश्चेकसा हि विज्ञेया ब्रह्मणः कश्य उच्यते। कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानात्तु कश्यपः ।। ४.

हश्चेकस हे ब्रह्म्याचे मद्य म्हणून ओळखावे. कश्य हे मद्य म्हणून ज्ञात आहे आणि कश्यपाने ते प्यायले म्हणून त्याला कश्यप असे नाव पडले.

करोति नाम यद्वाचो वाचं क्रूरमुदाहृतम्। दक्षाभिशप्तः कुपितः कश्यपस्तेन सोऽभवत् ।। ४.

कठोर शब्द बोलल्यामुळे दक्षाने रागाने शाप दिला आणि त्यामुळे कश्यप तसे झाले.

तस्माच्च कश्यपेनोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना। तस्माद्दक्षः कश्यपाय कन्यास्ताः प्रत्यपद्यत। सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वास्ता लोकमातरः ।। ४.

त्यामुळे ब्रह्म्याच्या आज्ञेने दक्षाने आपल्या कन्या कश्यपाला दिल्या. त्या सर्व वेदज्ञ होत्या आणि सर्व जगाच्या माताही झाल्या.

इत्येतमृषिसर्गन्तु पुण्यं यो वेद वारुणम्। आयुष्मान् पुण्यवान् शुद्धः सुखमाप्नोत्यनुत्तमम्। धारणात् श्रवणाच्चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ४.

जो कोणी हा ऋषिसर्गाचा पुण्यकथा, 'वारुण' नावाने ओळखतो, तो दीर्घायुषी, पुण्यवान आणि शुद्ध होतो, आणि उत्तम सुख प्राप्त करतो. याचे पठण आणि श्रवण केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.

अथाब्रुवन् पुनः सर्वे मुनयो रोमहर्षणम्। विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह । निसर्गः सम्प्रवृत्तोऽयं मनोर्वैव स्वतस्य ह ।। ४.

मग सर्व मुनींनी पुन्हा रोमहर्षण यांना विचारले, 'प्रजासृष्टीच्या सहाव्या सर्गानंतर, चाक्षुष मन्वंतरात, वैवस्वत मनूंच्या नैसर्गिक सृष्टीची सुरुवात झाली आहे.'

प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः स्वयं दक्षः स्वयम्भुवा। ससर्ज दक्षो भूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च । उपस्थितेऽन्तरे ह्यस्मिन् मनोर्वैवस्वतस्य ह ।। ४.

स्वयंभूच्या आज्ञेने दक्षाने स्वतः प्रजांची निर्मिती केली. दक्षाने सजीव आणि स्थिर अशा सर्व भूतांची सृष्टी केली, आणि वैवस्वत मनूंच्या काळात ती घडली.

ततः प्रवृत्तो दक्षस्तुप्रजाः स्रष्टुञ्चतुर्विधाः। जरायुजा अण्डजाश्च उद्भिज्जाः स्वेदजास्तथा ।। ४.

त्यावेळी दक्षाने चार प्रकारची सृष्टी केली — गर्भातून जन्म घेणारे, अंड्यातून जन्मणारे, ओलाव्यातून निर्माण होणारे आणि जमिनीतून उगवणारे असे प्राणी निर्माण केले.

दशवर्ष सहस्राणि तप्त्वा घोरं महत्तपः। सम्भावितो योगबलैरणिमाद्यैर्विशेषतः ।। ४.

दक्षाने दहा हजार वर्षे कठोर तपश्चर्या केली. त्याला विशेष योगशक्ती आणि अणिमा वगैरे सिद्धी प्राप्त झाल्या होत्या.

आत्मानं व्यभजन् श्रीमान् मनुष्योरगराक्षसान्। देवासुरसगन्धर्वान् दिव्यसंहननप्रजान् । ईश्वरानात्मनस्तुल्यान् रूपद्रविणतेजसा ।। ४.

त्या तेजस्वी दक्षाने स्वतःचे विभाजन करून माणसे, सर्प, राक्षस, देव, असुर, गंधर्व — असे दिव्य रूप असलेले, स्वतःसारखेच रूप, संपत्ती आणि तेज असलेले लोक निर्माण केले.

तथैवान्यानि मुदितो गतिमन्ति ध्रुवाणि च। मानसान्येव भूतानि सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।। ४.

त्याचप्रमाणे, आनंदाने विविध सजीवांची सृष्टी करायची इच्छा धरून, त्याने मनातूनच स्थिर आणि चल अशी इतर अनेक जीवसृष्टी निर्माण केली.

ऋषीन् देवान् सगन्धर्वान् मनुष्योरगराक्षसान्। यक्षभूतपिशाचांश्च वयःपशुमृगांस्तथा ।। ४.

त्याने ऋषी, देव, गंधर्व, माणसे, सर्प, राक्षस, यक्ष, भूत, पिशाच, पक्षी, गायी आणि वन्य प्राणी अशी सर्व सृष्टी निर्माण केली.

यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः। अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता ।। ४.

पण जेव्हा त्याच्या मनातून निर्माण केलेली ही सृष्टी वाढली नाही, तेव्हा बुद्धिमान महादेवाने त्याचा विचार केला.

मैथुनेन च भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः। असिक्रीं चावहत् पत्नीं वीरणस्य प्रजापतेः ।। ४.

मैथुनाच्या मार्गाने विविध सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा धरून, दक्षाने वीराण या प्रजापतीची कन्या असिक्नी हिला पत्नी म्हणून स्वीकारले.

सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोकधारिणीम्। यया धृतमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।। ४.

ती कन्या मोठ्या तपश्चर्येने युक्त होती आणि तिने सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, धारण केले होते.

अत्राप्युदा हरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसं प्रति। दक्षस्योद्वहतो भार्यामसिक्नीं वीरिणीं पराम् ।। ४.

येथेही प्राचेतस दक्षाने वीरिणी असिक्नी हिला पत्नी म्हणून स्वीकारली यावर दोन श्लोक म्हणतात.

कूपानां नियुतं दक्षः सर्पिणां साभिमानिनाम्। नदीगिरिषु सर्ज्जंस्ताः पृष्ठतोऽनुययौ प्रभुः ।। ४.

दक्ष प्रभूंनी अभिमानाने भरलेल्या सर्पांच्या असंख्य विहिरींना, ज्या नद्या आणि पर्वतांमध्ये सोडल्या होत्या, त्यांचा पाठलाग केला.

तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः। प्रथमात्र द्वितीया तु दक्षस्येह प्रजापतेः ।। ४.

त्याला पाहून ऋषींनी सांगितले — 'येथेच प्रजांची स्थापना होईल; प्रथम येथे, आणि नंतर दुसऱ्यांदा दक्ष प्रजापतीकडून.'

तथागच्छद्यथाकालं कूपानां नियुते तु सः। असिक्नीं वैरिणीं यत्र दक्षः प्राचेतसोऽवहत् ।। ४.

अशा प्रकारे, योग्य वेळी तो त्या असंख्य विहिरींमध्ये गेला, जिथे प्राचेतस दक्षाने वीरिणी असिक्नीशी विवाह केला.

अथ पुत्रसहस्रं स वैरिण्याममितौजसा। असिवन्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसः प्रभुः ।। ४.

मग प्राचेतस दक्ष या पराक्रमी प्रभूंनी असिवान प्रदेशात वीरिणी असिक्नीपासून हजार पराक्रमी पुत्रांची उत्पत्ती केली.

तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषून् प्रजाः. देवर्षिः प्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः। नाशाय वचनं तेषां शापायैवात्मनोऽब्रवीत् ।। ४.

त्यांना पाहून, ब्रह्मदेवांचे प्रियपुत्र, सर्वांना प्रिय असणारे नारद ऋषी, त्या प्रजांचा विस्तार होऊ नये म्हणून त्यांना असे बोलले की, त्यांच्या नाशाला कारण झाले आणि स्वतःवर शाप ओढवून घेतला.