वायुपुराणम्

भरतस्त्रिसृषु स्त्रीषु नव पुत्रानजीजनत्। नाभ्यनन्दच्च तान् राजा नानुरूपान्ममेत्युत ।। ३७.

भरताने तीन स्त्रियांपासून नऊ मुले जन्माला घातली, पण राजा म्हणाला, 'हे माझ्यासाठी योग्य नाहीत,' म्हणून त्यांना स्वीकारले नाही.

ततस्ता मातरः क्रुद्धाः पुत्रान्निन्युर्यमक्षयम्। ततस्तस्य नरेन्द्रस्य विततं पुत्रजन्म तत् ।। ३७.

मग त्या माता रागावून आपल्या मुलांना यमाच्या राज्यात पाठवून दिलं. त्यामुळे त्या राजाच्या वंशात पुत्रप्राप्ती विखुरली गेली.

ततो मरुद्भिरानीय पुत्रस्तु स बृहस्पतेः। सङ्क्रामितो भरद्वाजो मरुद्भिः क्रतुभिर्विभुः ।। ३७.

नंतर मरुतांनी एक पुत्र बृहस्पतीकडे आणून दिला. मरुतांनी भरद्वाजाला यज्ञांच्या सामर्थ्याने दुसरीकडे नेलं.

तत्रैवोदारहन्तीदं भरद्वाजस्य धीमतः। जन्मसङ्क्रमणञ्चैव मरुद्भिर्भरताय वै ।। ३७.

तेथे उदार अंतःकरण असलेल्या भरद्वाज ऋषीचा जन्म आणि मरुतांनी त्याला भरताकडे नेण्याची ही कथा सांगितली आहे.

पत्न्यामासन्नगर्भायामशिजः संस्थितः किलः। भ्रातुर्भार्यां स दृष्ट्वाथ बृहस्पतिरुवाच ह। अलंकृत्य तनुं स्वान्तु मैथुनं देहि मे शुभे ।। ३७.

पत्नी प्रसूतीच्या जवळ असताना ऋषी तेथे उपस्थित होते. बंधूची पत्नी पाहून बृहस्पती म्हणाले, 'सुंदरिनी, आपले अंग सजव आणि मला संग दे.'

एवमुक्ताऽब्रवीदेन मन्तर्वत्नी ह्यहं विभो। गर्भः परिणतश्चायं ब्रह्म व्याहरते गिरा ।। ३७.

अशी विनंती ऐकून ती म्हणाली, 'स्वामी, मी गर्भवती आहे; माझ्या गर्भातील बालक पूर्ण वाढले आहे आणि तो ब्रह्म बोलतो आहे.'

अमोघरेतास्त्वञ्चापि धर्मश्चैव विगर्हितः। एवमुक्तोऽब्रवीदेनां स्मयमानो बृहस्पतिः ।। ३७.

'तुमचं वीर्य निष्फळ नाही, पण हा धर्माला धरून नाही,' असं तिने सांगितलं. तेव्हा बृहस्पती हसत म्हणाले,

विनयो नोपदेष्टव्यस्त्वया मम कथञ्चन। हर्षमाणः प्रसह्यैनां मैथुनायोपचक्रमे ।। ३७.

विनयाला कधीही काही शिकवू नकोस; तो आनंदाने, जबरदस्तीने तिच्याकडे संगासाठी गेला.

ततो बृहस्पतिं गर्भो हर्षमाणमुवाच ह। सन्निविष्टो ह्यहं पूर्वमिह तात बृहस्पते ।। ३७.

मग गर्भाने, आनंदाने, बृहस्पतींना म्हणाले, 'तात्या बृहस्पती, मी आधीच इथे आहे.'

अमोघरेताश्च भवान्नावकाशोऽस्ति च द्वयोः। एवमुक्तः स गर्भेण कुपितः प्रत्युवाच ह ।। ३७.

'तुमचं वीर्य निष्फळ होत नाही, आणि इथे दोघांना जागा नाही'; असं गर्भाने सांगितल्यावर तो रागाने उत्तरला.

यस्मान्मामीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति। प्रतिषेधसितत्तस्मात् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ।। ३७.

'सर्व जीवांना हव्या असलेल्या या वेळी तू मला रोखलंस, म्हणून तू दीर्घ काळ अंधारात राहशील.'

पादाभ्यान्तेन तच्छन्नं मातुर्द्वारं बृहस्पतेः। तद्रेतस्तु तयोर्मध्ये निवार्यः शिशुकोऽभवत् ।। ३७.

आईच्या पायांमधील दार बृहस्पतींच्या वीर्याने झाकलं गेलं, आणि त्यामुळे त्या दोघांमध्ये बाळ अडकलं.

सद्यो जातं कुमारन्तं दृष्ट्वाऽथ ममताऽब्रवीत्। गमिष्यामि गृहं स्वं वै भरद्वाजं बृहस्पते ।। ३७.

बाळ त्वरित जन्माला आलेला पाहून ममता म्हणाली, 'मी माझ्या घरी जाते, बृहस्पती; हा भरद्वाज आहे.'

एवमुक्त्वा गतायां स पुत्रन्त्यजति तत्क्षणात्। भरस्व बाढमित्युक्तो भरद्वाजस्ततोऽभवत् ।। ३७.

असं सांगून ती गेल्यावर, त्या क्षणी मुलाला सोडून दिलं; 'त्याला नीट वाढव,' असं सांगितल्यावर तो भरद्वाज झाला.

मातापितृभ्यां संत्यक्तं दृष्ट्वाथ मरुतः शिशुम्। गृहीत्वैनं भरद्वाजं जग्मुस्ते कृपया ततः ।। ३७.

आई-वडिलांनी टाकलेलं बाळ पाहून, मरुतांनी दयाळूपणाने भरद्वाजाला उचलून नेलं.

तस्मिन् काले तु भरतो मरुद्भिः क्रतुभिः क्रमात्। काम्यनैमित्तिकैर्यज्ञैर्यजते पुत्रलिप्सया ।। ३७.

त्या वेळी भरताने मरुतांसोबत, इच्छेनुसार आणि निमित्ताने यज्ञ करून, पुत्रप्राप्तीची इच्छा धरली.

यदा स यजमानो वै पुत्रान्नासादयत् प्रभुः । यज्ञं ततो मरुत्सोमं पुत्रार्थे पुनराहरत् ।। ३७.

तो यजमान पुत्र मिळवू शकला नाही, म्हणून त्याने पुन्हा पुत्रासाठी मरुतसोम यज्ञ केला.

तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोषिताः। भरद्वाजं ततः पुत्रं बार्हस्पत्यं मनीषिणम् ।। ३७.

त्या यज्ञामुळे मरुत संतुष्ट झाले; मग त्यांनी बृहस्पतीपुत्र, बुद्धिमान भरद्वाज त्याला पुत्र म्हणून दिला.

भरतस्तु भरद्वाजं पुत्रं प्राप्य तदाब्रवीत्। प्रजायां संहृतायां वै कृतार्थोऽहं त्वया विभो ।। ३७.

भरद्वाज पुत्र मिळाल्यावर भरत म्हणाला, 'माझं वंश आता पुन्हा सुरू झालं, तुझ्यामुळे मी पूर्ण झालो आहे, हे तेजस्वी.'

पूर्वन्तु वितथं तस्य कृतं वै पुत्रजन्म हि। ततः स वितथो नाम भरद्वाजस्तथाऽभवत् ।। ३७.

यापूर्वी त्याचं पुत्रप्राप्तीचं प्रयत्न निष्फळ झालं होतं; म्हणून भरद्वाजाला 'वितथ' असं नाव पडलं.

तस्माद्दिव्यो भरद्वाजो ब्राह्मण्यात् क्षत्रियोऽभवत्। द्विमुख्यायननामा स स्मृतो द्विपितृकस्तु वै ।। ३७.

म्हणून भरद्वाज जन्माने ब्राह्मण असूनही क्षत्रिय झाला; त्याला 'द्विमुख्यायन', म्हणजे दोन वडिलांचा पुत्र, असं ओळखतात.

ततोऽथ वितथे जाते भरतः स दिवं ययौ। वितथस्य तु दायादो भुवमन्युर्बभूव ह ।। ३७.

वितथ जन्माला आल्यानंतर भरत स्वर्गात गेला; वितथाचा वारसदार म्हणून भुवमन्न्यू झाला.

महाभूतोपमाश्चासंश्चत्वारो भुवमन्युजाः। बृहत्क्षत्रो महावीर्यो नरो गाग्रश्च वीर्यवान् ।। ३७.

भुवमन्न्यूचे चार पुत्र मोठ्या तत्वांसारखे होते: बृहद्क्षत्र, महाशक्तिशाली, नर आणि गाग्र, हे वीर्यवान.

नरस्य सांकृतिः पुत्रस्तस्य पुत्रौ महौजसौ। गुरुवीर्यस्त्रिदेवश्च सांकृत्याववरौ स्मृतौ ।। ३७.

नराचा पुत्र सांकृती; त्याचे दोन सामर्थ्यशाली पुत्र गुरुवीर्य आणि त्रिदेव, हे सांकृती म्हणून ओळखले जातात.

दायादाश्चापि गाग्रस्य शिनिबद्धात् बभूव ह। स्मृताश्चैते ततो गाग्र्याः क्षात्रोपेता द्विजातयः ।। ३७.

गाग्रचे वारस शिनिबद्धापासून झाले; हे गाग्र्य म्हणून ओळखले जातात, आणि हे क्षत्रियत्व असलेले द्विज आहेत.

महावीर्यसुतश्चापि भीमस्तस्मादुभक्षयः। तस्य भार्या विशाला तु सुषुवे वै सुतांस्त्रयः ।। ३७.

महावीर्य असलेल्या भीमाचा म्हणून उपभक्षक असा उल्लेख आहे. त्याची पत्नी विशालाने तीन मुलगे जन्माला घातले.

त्रय्यारुणिं पुष्करिणं तृतीयं सुषुवे कपिम्। कपेः क्षत्रवरा ह्येते तयोः प्रोक्ता महर्षयः ।। ३७.

तीन मुलांमध्ये त्रैय्यारुणी, पुष्करिणी आणि तिसरा म्हणजे वानर असा जन्म झाला. त्यातील पहिले दोन मोठे ऋषी म्हणून प्रसिद्ध आहेत आणि वानर हा क्षत्रिय कुळातील आहे.

गाग्राः सांकृतयो वीर्याः क्षात्रोपेता द्विजातयः। संश्रिताङ्गिरसं पक्षं बृहत्क्षत्रस्य वक्ष्यति ।। ३७.

गाग्र, सांक्रुत आणि वीर्य हे सर्व द्विज असून त्यांच्यात क्षत्रियांचे गुण आहेत. हे सर्व अंगिरस शाखेत सामील झाले असून, पुढे त्यांना बृहद्क्षत्राशी जोडले जाईल.

बृहत्क्षत्रस्य दायादः सुहोत्रो नाम धार्मिकः। सुहोत्रस्यापि दायादो हस्ती नाम बभूव ह। तेनेदं निर्मितं पूर्वं नाम्ना वै हास्तिनं पुरम् ।। ३७.

बृहद्क्षत्राचा वारस सुहोत्र नावाचा धर्मशील राजा होता. सुहोत्राचा वारस हस्ती नावाचा झाला. त्यानेच पूर्वी हस्तिनपूर या नावाने हे नगर वसवले.