वायुपुराणम्

आत्रेयो वंशतस्तासां भर्त्ता नाम्ना प्रभाकरः। अनादृष्टस्तु राजर्षी रिवेयुस्तस्य चात्मजः ।। ३७.

त्यांच्या वंशात आत्रेय नावाचा प्रभाकर हा त्यांचा स्वामी होता. अनादृष्ट नावाचा राजर्षी आणि त्याचा मुलगा रिवेयु होता.

रिवेयोर्ज्वलना नाम भार्या वै तक्षकात्मजा। यस्यां देव्यां स राजर्षी रन्तिं नाम त्वजीजनत् ।। ३७.

रिवेयुची पत्नी ज्वलना हिचं नाव होतं, ती तक्षकाची मुलगी होती. त्या देवीपासून त्या राजर्षीने रंती नावाचा मुलगा जन्माला घातला.

रन्तिर्नारः सरस्वत्यां पुत्रानजनयच्छुभान्। त्रसुं तथा प्रतिरथं ध्रुवञ्चैवातिधार्मिकम् ।। ३७.

रंतीने सरस्वतीपासून शुभ असे पुत्र जन्माला घातले – त्रसु, प्रतिरथ आणि अतिशय धर्मनिष्ठ ध्रुव.

गौरी कन्या च विख्याता मान्धातुर्जननी शुभा। धुर्यः प्रतिरथस्यापि कण्ठस्तस्याभवत् सुतः ।। ३७.

गौरी ही प्रसिद्ध कन्या, मंधातूची पवित्र माता होती. प्रतिरथाचा पुत्र धुर्य आणि त्याचा मुलगा कंठ झाला.

मेधातिथिः सुरस्तस्य यस्मात् काण्ठायना द्विजाः। इतिनानुयमस्यासीत् कन्या साजनयत्सुतान् ।। ३७.

कंठाचा मुलगा मेधातिथी हा एक दिव्य ऋषी होता. कंठायन ब्राह्मणांचा वंश त्याच्यापासून सुरू झाला. या वंशात एक कन्या होती जिने पुत्रांना जन्म दिला.

त्रसुः सुदयितंपुत्रं मलिनं ब्रह्मवादिनम्। उपदातं ततो लेभे चतुरस्त्विति सात्मजान् ।। ३७.

त्रसुचा लाडका मुलगा मलिन हा वेदवक्ता होता. त्यानंतर उपदात नावाचा मुलगा झाला, अशा प्रकारे त्याला चार मुले झाली.

सुष्मन्तमथ दुष्यन्तं प्रवीरमनघन्तथा। चक्रवर्त्ती ततो जज्ञे दौष्यन्तिर्नृपसत्तमः ।। ३७.

सुश्मंत, दुष्यंत, प्रवीर आणि अनघ – हे त्याचे पुत्र. त्यानंतर दुष्यंती नावाचा, राजांचा श्रेष्ठ आणि चक्रवर्ती राजा जन्माला आला.

शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना तु भारतम्। दुष्यन्तं प्रति राजानं वागुवाचाशरीरिणी ।। ३७.

शकुंतलेपासून भरताचा जन्म झाला, ज्याच्या नावावरून या देशाला भारत म्हणतात. दुष्यंत राजाला एक आकाशवाणी झाली.

माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः। भरस्व पुत्रं दुष्यन्तं सत्यमाह शकुन्तला ।। ३७.

आई म्हणजे फुगा, वडील म्हणजे पुत्र, ज्याच्यापासून जन्म झाला तोच तो आहे. 'दुष्यंत, तुझा मुलगा स्वीकार,' असे सत्य शकुंतलेने सांगितले.

रेतोधाः पुत्रं नयति नरदेव यमक्षयात्। त्वञ्चास्य धाता गर्भस्य मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ।। ३७.

जो बीज देतो तो पुत्राला यमाच्या राज्यातून परत आणतो, हे राजन. तूच गर्भाचा पालनकर्ता आहेस, म्हणून शकुंतलेचा तिरस्कार करू नकोस.

भरतस्त्रिसृषु स्त्रीषु नव पुत्रानजीजनत्। नाभ्यनन्दच्च तान् राजा नानुरूपान्ममेत्युत ।। ३७.

भरताने तीन स्त्रियांपासून नऊ मुले जन्माला घातली, पण राजा म्हणाला, 'हे माझ्यासाठी योग्य नाहीत,' म्हणून त्यांना स्वीकारले नाही.

ततस्ता मातरः क्रुद्धाः पुत्रान्निन्युर्यमक्षयम्। ततस्तस्य नरेन्द्रस्य विततं पुत्रजन्म तत् ।। ३७.

मग त्या माता रागावून आपल्या मुलांना यमाच्या राज्यात पाठवून दिलं. त्यामुळे त्या राजाच्या वंशात पुत्रप्राप्ती विखुरली गेली.

ततो मरुद्भिरानीय पुत्रस्तु स बृहस्पतेः। सङ्क्रामितो भरद्वाजो मरुद्भिः क्रतुभिर्विभुः ।। ३७.

नंतर मरुतांनी एक पुत्र बृहस्पतीकडे आणून दिला. मरुतांनी भरद्वाजाला यज्ञांच्या सामर्थ्याने दुसरीकडे नेलं.

तत्रैवोदारहन्तीदं भरद्वाजस्य धीमतः। जन्मसङ्क्रमणञ्चैव मरुद्भिर्भरताय वै ।। ३७.

तेथे उदार अंतःकरण असलेल्या भरद्वाज ऋषीचा जन्म आणि मरुतांनी त्याला भरताकडे नेण्याची ही कथा सांगितली आहे.

पत्न्यामासन्नगर्भायामशिजः संस्थितः किलः। भ्रातुर्भार्यां स दृष्ट्वाथ बृहस्पतिरुवाच ह। अलंकृत्य तनुं स्वान्तु मैथुनं देहि मे शुभे ।। ३७.

पत्नी प्रसूतीच्या जवळ असताना ऋषी तेथे उपस्थित होते. बंधूची पत्नी पाहून बृहस्पती म्हणाले, 'सुंदरिनी, आपले अंग सजव आणि मला संग दे.'

एवमुक्ताऽब्रवीदेन मन्तर्वत्नी ह्यहं विभो। गर्भः परिणतश्चायं ब्रह्म व्याहरते गिरा ।। ३७.

अशी विनंती ऐकून ती म्हणाली, 'स्वामी, मी गर्भवती आहे; माझ्या गर्भातील बालक पूर्ण वाढले आहे आणि तो ब्रह्म बोलतो आहे.'

अमोघरेतास्त्वञ्चापि धर्मश्चैव विगर्हितः। एवमुक्तोऽब्रवीदेनां स्मयमानो बृहस्पतिः ।। ३७.

'तुमचं वीर्य निष्फळ नाही, पण हा धर्माला धरून नाही,' असं तिने सांगितलं. तेव्हा बृहस्पती हसत म्हणाले,

विनयो नोपदेष्टव्यस्त्वया मम कथञ्चन। हर्षमाणः प्रसह्यैनां मैथुनायोपचक्रमे ।। ३७.

विनयाला कधीही काही शिकवू नकोस; तो आनंदाने, जबरदस्तीने तिच्याकडे संगासाठी गेला.

ततो बृहस्पतिं गर्भो हर्षमाणमुवाच ह। सन्निविष्टो ह्यहं पूर्वमिह तात बृहस्पते ।। ३७.

मग गर्भाने, आनंदाने, बृहस्पतींना म्हणाले, 'तात्या बृहस्पती, मी आधीच इथे आहे.'

अमोघरेताश्च भवान्नावकाशोऽस्ति च द्वयोः। एवमुक्तः स गर्भेण कुपितः प्रत्युवाच ह ।। ३७.

'तुमचं वीर्य निष्फळ होत नाही, आणि इथे दोघांना जागा नाही'; असं गर्भाने सांगितल्यावर तो रागाने उत्तरला.

यस्मान्मामीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति। प्रतिषेधसितत्तस्मात् तमो दीर्घं प्रवेक्ष्यसि ।। ३७.

'सर्व जीवांना हव्या असलेल्या या वेळी तू मला रोखलंस, म्हणून तू दीर्घ काळ अंधारात राहशील.'

पादाभ्यान्तेन तच्छन्नं मातुर्द्वारं बृहस्पतेः। तद्रेतस्तु तयोर्मध्ये निवार्यः शिशुकोऽभवत् ।। ३७.

आईच्या पायांमधील दार बृहस्पतींच्या वीर्याने झाकलं गेलं, आणि त्यामुळे त्या दोघांमध्ये बाळ अडकलं.

सद्यो जातं कुमारन्तं दृष्ट्वाऽथ ममताऽब्रवीत्। गमिष्यामि गृहं स्वं वै भरद्वाजं बृहस्पते ।। ३७.

बाळ त्वरित जन्माला आलेला पाहून ममता म्हणाली, 'मी माझ्या घरी जाते, बृहस्पती; हा भरद्वाज आहे.'

एवमुक्त्वा गतायां स पुत्रन्त्यजति तत्क्षणात्। भरस्व बाढमित्युक्तो भरद्वाजस्ततोऽभवत् ।। ३७.

असं सांगून ती गेल्यावर, त्या क्षणी मुलाला सोडून दिलं; 'त्याला नीट वाढव,' असं सांगितल्यावर तो भरद्वाज झाला.

मातापितृभ्यां संत्यक्तं दृष्ट्वाथ मरुतः शिशुम्। गृहीत्वैनं भरद्वाजं जग्मुस्ते कृपया ततः ।। ३७.

आई-वडिलांनी टाकलेलं बाळ पाहून, मरुतांनी दयाळूपणाने भरद्वाजाला उचलून नेलं.

तस्मिन् काले तु भरतो मरुद्भिः क्रतुभिः क्रमात्। काम्यनैमित्तिकैर्यज्ञैर्यजते पुत्रलिप्सया ।। ३७.

त्या वेळी भरताने मरुतांसोबत, इच्छेनुसार आणि निमित्ताने यज्ञ करून, पुत्रप्राप्तीची इच्छा धरली.

यदा स यजमानो वै पुत्रान्नासादयत् प्रभुः । यज्ञं ततो मरुत्सोमं पुत्रार्थे पुनराहरत् ।। ३७.

तो यजमान पुत्र मिळवू शकला नाही, म्हणून त्याने पुन्हा पुत्रासाठी मरुतसोम यज्ञ केला.

तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोषिताः। भरद्वाजं ततः पुत्रं बार्हस्पत्यं मनीषिणम् ।। ३७.

त्या यज्ञामुळे मरुत संतुष्ट झाले; मग त्यांनी बृहस्पतीपुत्र, बुद्धिमान भरद्वाज त्याला पुत्र म्हणून दिला.

भरतस्तु भरद्वाजं पुत्रं प्राप्य तदाब्रवीत्। प्रजायां संहृतायां वै कृतार्थोऽहं त्वया विभो ।। ३७.

भरद्वाज पुत्र मिळाल्यावर भरत म्हणाला, 'माझं वंश आता पुन्हा सुरू झालं, तुझ्यामुळे मी पूर्ण झालो आहे, हे तेजस्वी.'