वायुपुराणम्

धृतव्रतस्य पुत्रस्तु सत्यकर्मा महायशाः। सत्यकर्मसुतश्चापि सूतस्त्वधिरथस्तु वै ।। ३७.

धृतव्रताचा मुलगा सत्यकर्म, मोठ्या कीर्तीचा होता. सत्यकर्माचा मुलगा सुत, म्हणजे अधिरथ, झाला.

स कर्णं परिजग्राह तेन कर्णस्तु सूतजः। एतद्वः कथितं सर्वं कर्णे यद्वै प्रचोदितम् ।। ३७.

त्याने कर्णाला दत्तक घेतले; त्यामुळे कर्ण सुतपुत्र म्हणून ओळखला गेला. कर्णाबद्दल जे विचारले होते, ते सर्व मी सांगितले.

एतेऽङ्गवंशजाः सर्वे राजानः कीर्त्तिता मया। विस्तरेणानुपूर्व्या च पूरोस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। ३७.

हे सर्व अंगवंशज राजा मी सांगितले. आता, पुरूच्या वंशजांची कथा सविस्तर आणि क्रमाने ऐका.

सूत उवाच।। पूरोः पुत्रो महाबाहू राजासीज्जनमेजयः। अविद्धस्तु सुतस्तस्य यः प्राचीमजयद्दिशम् ।। ३७.

सूतेने सांगितले: पुरूचा मुलगा, बलवान बाहू असलेला जनमेजय राजा झाला. त्याचा मुलगा अविद्ध, ज्याने पूर्व दिशेला जिंकले.

अविद्धतः प्रवीरस्तु मनस्युरभवत्सुतः। राजाथो जयदो नाम मनस्योरभवत्सुतः ।। ३७.

अविद्धाचा मुलगा प्रवीर, आणि त्याचा मुलगा मनस्यु. मनस्युचा मुलगा जयद नावाचा राजा झाला.

दायादस्तस्य चाप्यासीद्धुन्धुर्नाम महीपतिः। धुन्धोर्बहु गवी पुत्रः सञ्जातिस्तस्य चात्मजः ।। ३७.

त्याचा वारस धुंधु नावाचा मोठा राजा झाला. धुंधुचा मुलगा बहुगवी, आणि त्याचा मुलगा संजाति.

सञ्जातेरथ रौद्राश्वस्तस्य पुत्रान्निबोधत। रौद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः ।। ३७.

आता संजातिच्या मुलगा रौद्राश्वाचे पुत्र ऐका. रौद्राश्वाला घृताची या अप्सरेपासून दहा पुत्र झाले.

रजेयुश्च कृते युश्च वक्षेयुः स्थण्डिलेयु च। घृतेयुश्च जलेयुश्च स्थलेयुश्चैव सप्तमः ।। ३७.

राजेयु, कृतियु, वक्षेयु, स्थंडिलेयु, घृतियु, जलेयु आणि स्थलेयु हे सात जण होते.

धर्मेयुः सन्नतेयुश्च वनेयुर्द्दशमस्तु सः। रुद्रा शूद्रा च मद्रा च शुभा जामलजा तथा ।। ३७.

धर्मेयु, सन्नतेयु आणि वनेयु हे उरलेले तीन, म्हणजे एकूण दहा. रुद्र, शूद्र, मद्र, शुभा आणि जामलजा देखील त्यात होते.

तला खला च सप्तैता या च गोपजला स्मृता। तथा ताम्ररसा चैव रत्नकूटी च तादृशी ।। ३७.

तला, खला आणि ही सात गावं, तसेच गोपजल म्हणून ओळखली जाणारी, ताम्ररस आणि रत्नकुटी अशी ही सर्व स्थळं होती.

आत्रेयो वंशतस्तासां भर्त्ता नाम्ना प्रभाकरः। अनादृष्टस्तु राजर्षी रिवेयुस्तस्य चात्मजः ।। ३७.

त्यांच्या वंशात आत्रेय नावाचा प्रभाकर हा त्यांचा स्वामी होता. अनादृष्ट नावाचा राजर्षी आणि त्याचा मुलगा रिवेयु होता.

रिवेयोर्ज्वलना नाम भार्या वै तक्षकात्मजा। यस्यां देव्यां स राजर्षी रन्तिं नाम त्वजीजनत् ।। ३७.

रिवेयुची पत्नी ज्वलना हिचं नाव होतं, ती तक्षकाची मुलगी होती. त्या देवीपासून त्या राजर्षीने रंती नावाचा मुलगा जन्माला घातला.

रन्तिर्नारः सरस्वत्यां पुत्रानजनयच्छुभान्। त्रसुं तथा प्रतिरथं ध्रुवञ्चैवातिधार्मिकम् ।। ३७.

रंतीने सरस्वतीपासून शुभ असे पुत्र जन्माला घातले – त्रसु, प्रतिरथ आणि अतिशय धर्मनिष्ठ ध्रुव.

गौरी कन्या च विख्याता मान्धातुर्जननी शुभा। धुर्यः प्रतिरथस्यापि कण्ठस्तस्याभवत् सुतः ।। ३७.

गौरी ही प्रसिद्ध कन्या, मंधातूची पवित्र माता होती. प्रतिरथाचा पुत्र धुर्य आणि त्याचा मुलगा कंठ झाला.

मेधातिथिः सुरस्तस्य यस्मात् काण्ठायना द्विजाः। इतिनानुयमस्यासीत् कन्या साजनयत्सुतान् ।। ३७.

कंठाचा मुलगा मेधातिथी हा एक दिव्य ऋषी होता. कंठायन ब्राह्मणांचा वंश त्याच्यापासून सुरू झाला. या वंशात एक कन्या होती जिने पुत्रांना जन्म दिला.

त्रसुः सुदयितंपुत्रं मलिनं ब्रह्मवादिनम्। उपदातं ततो लेभे चतुरस्त्विति सात्मजान् ।। ३७.

त्रसुचा लाडका मुलगा मलिन हा वेदवक्ता होता. त्यानंतर उपदात नावाचा मुलगा झाला, अशा प्रकारे त्याला चार मुले झाली.

सुष्मन्तमथ दुष्यन्तं प्रवीरमनघन्तथा। चक्रवर्त्ती ततो जज्ञे दौष्यन्तिर्नृपसत्तमः ।। ३७.

सुश्मंत, दुष्यंत, प्रवीर आणि अनघ – हे त्याचे पुत्र. त्यानंतर दुष्यंती नावाचा, राजांचा श्रेष्ठ आणि चक्रवर्ती राजा जन्माला आला.

शकुन्तलायां भरतो यस्य नाम्ना तु भारतम्। दुष्यन्तं प्रति राजानं वागुवाचाशरीरिणी ।। ३७.

शकुंतलेपासून भरताचा जन्म झाला, ज्याच्या नावावरून या देशाला भारत म्हणतात. दुष्यंत राजाला एक आकाशवाणी झाली.

माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः। भरस्व पुत्रं दुष्यन्तं सत्यमाह शकुन्तला ।। ३७.

आई म्हणजे फुगा, वडील म्हणजे पुत्र, ज्याच्यापासून जन्म झाला तोच तो आहे. 'दुष्यंत, तुझा मुलगा स्वीकार,' असे सत्य शकुंतलेने सांगितले.

रेतोधाः पुत्रं नयति नरदेव यमक्षयात्। त्वञ्चास्य धाता गर्भस्य मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ।। ३७.

जो बीज देतो तो पुत्राला यमाच्या राज्यातून परत आणतो, हे राजन. तूच गर्भाचा पालनकर्ता आहेस, म्हणून शकुंतलेचा तिरस्कार करू नकोस.

भरतस्त्रिसृषु स्त्रीषु नव पुत्रानजीजनत्। नाभ्यनन्दच्च तान् राजा नानुरूपान्ममेत्युत ।। ३७.

भरताने तीन स्त्रियांपासून नऊ मुले जन्माला घातली, पण राजा म्हणाला, 'हे माझ्यासाठी योग्य नाहीत,' म्हणून त्यांना स्वीकारले नाही.

ततस्ता मातरः क्रुद्धाः पुत्रान्निन्युर्यमक्षयम्। ततस्तस्य नरेन्द्रस्य विततं पुत्रजन्म तत् ।। ३७.

मग त्या माता रागावून आपल्या मुलांना यमाच्या राज्यात पाठवून दिलं. त्यामुळे त्या राजाच्या वंशात पुत्रप्राप्ती विखुरली गेली.

ततो मरुद्भिरानीय पुत्रस्तु स बृहस्पतेः। सङ्क्रामितो भरद्वाजो मरुद्भिः क्रतुभिर्विभुः ।। ३७.

नंतर मरुतांनी एक पुत्र बृहस्पतीकडे आणून दिला. मरुतांनी भरद्वाजाला यज्ञांच्या सामर्थ्याने दुसरीकडे नेलं.

तत्रैवोदारहन्तीदं भरद्वाजस्य धीमतः। जन्मसङ्क्रमणञ्चैव मरुद्भिर्भरताय वै ।। ३७.

तेथे उदार अंतःकरण असलेल्या भरद्वाज ऋषीचा जन्म आणि मरुतांनी त्याला भरताकडे नेण्याची ही कथा सांगितली आहे.

पत्न्यामासन्नगर्भायामशिजः संस्थितः किलः। भ्रातुर्भार्यां स दृष्ट्वाथ बृहस्पतिरुवाच ह। अलंकृत्य तनुं स्वान्तु मैथुनं देहि मे शुभे ।। ३७.

पत्नी प्रसूतीच्या जवळ असताना ऋषी तेथे उपस्थित होते. बंधूची पत्नी पाहून बृहस्पती म्हणाले, 'सुंदरिनी, आपले अंग सजव आणि मला संग दे.'

एवमुक्ताऽब्रवीदेन मन्तर्वत्नी ह्यहं विभो। गर्भः परिणतश्चायं ब्रह्म व्याहरते गिरा ।। ३७.

अशी विनंती ऐकून ती म्हणाली, 'स्वामी, मी गर्भवती आहे; माझ्या गर्भातील बालक पूर्ण वाढले आहे आणि तो ब्रह्म बोलतो आहे.'

अमोघरेतास्त्वञ्चापि धर्मश्चैव विगर्हितः। एवमुक्तोऽब्रवीदेनां स्मयमानो बृहस्पतिः ।। ३७.

'तुमचं वीर्य निष्फळ नाही, पण हा धर्माला धरून नाही,' असं तिने सांगितलं. तेव्हा बृहस्पती हसत म्हणाले,

विनयो नोपदेष्टव्यस्त्वया मम कथञ्चन। हर्षमाणः प्रसह्यैनां मैथुनायोपचक्रमे ।। ३७.

विनयाला कधीही काही शिकवू नकोस; तो आनंदाने, जबरदस्तीने तिच्याकडे संगासाठी गेला.

ततो बृहस्पतिं गर्भो हर्षमाणमुवाच ह। सन्निविष्टो ह्यहं पूर्वमिह तात बृहस्पते ।। ३७.

मग गर्भाने, आनंदाने, बृहस्पतींना म्हणाले, 'तात्या बृहस्पती, मी आधीच इथे आहे.'