वायुपुराणम्

प्राशितं दधि यत्तेऽद्य ममाङ्गाद्वै शुचिस्मिते । तेन ते पूरितो गर्भः पौर्णमास्यामिवोदधिः ।। ३७.

'तू आज माझ्या हातून जे दही खाल्ले आहेस, हे हसतमुखे, त्याने तुझा गर्भ समुद्र पौर्णिमेला जसा भरतो तसा भरला आहे.'

भविष्यन्ति कुमारास्ते पञ्च देवसुतोपमाः। तेजस्विनः पराक्रान्ता यज्वानो धार्मिकास्तथा ।। ३७.

'तुला पाच पुत्र होतील, जे देवपुत्रांसारखे तेजस्वी, पराक्रमी, यज्ञ करणारे आणि धर्मशील असतील.'

ततोङ्गस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठपुत्रो व्यजायत। वङ्गस्तस्मात्कलिङ्गस्तु पुण्ड्रो ब्रह्मस्तथैव च ।। ३७.

मग सुदेष्णेपासून ज्येष्ठ पुत्र अंगा जन्मला; त्याच्यापासून वंगा, मग कलिंग, पुंड्र आणि ब्रह्मा हेही जन्मले.

वंशभाजस्तु पञ्चैते बलेः क्षेत्रेऽभवंस्तदा। इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दत्ताः सुताः पुरा ।। ३७.

त्या वेळी बलीच्या वंशात हे पाचजण जन्मले; पूर्वी बलीने हे पुत्र दीर्घतमसाला दिले होते.

प्रजास्त्वपहतास्तस्य ब्रह्मणा कारणं प्रति। अपत्या मात्यदारेषु स्वेषु मा भून्महात्मनः ।। ३७.

पण ब्रह्मदेवाने काही कारणास्तव त्याची संतती त्याच्यापासून दूर केली, म्हणजे त्या महात्म्याला स्वतःच्या पत्नीकडून अपत्य होऊ नये.

ततो मनुष्ययोन्यां वै जनयामास स प्रजाः। सुरभिर्दीर्घतमसमथ प्रीतो वचोऽब्रवीत् ।। ३७.

मग त्याने मानव स्त्रियांमध्ये संतती उत्पन्न केली; त्यावेळी प्रसन्न झालेली सुरभीने दीर्घतमसाला असे सांगितले.

विचार्य यस्माद्गोधर्म्मं त्वमेवं कृतवानसि । तेन न्यायेन मुमुचे ह्यहं प्रीतोस्मि तेन ते ।। ३७.

तू नीट विचार करून गायींच्या धर्माप्रमाणे वागलास, म्हणून मी तुझ्यावर खूष आहे आणि त्याच न्यायाने मी तुला मुक्त करते.

तस्मात्तव तमो दीर्घं निस्तुदाम्यद्य पश्य वै। बार्हस्पत्यञ्च यत्तेऽन्यत्पापं सन्तिष्ठते तनौ ।। ३७.

म्हणून आज मी तुझे खोल अंधार दूर करते—हे पाहा; आणि बर्हस्पत्याचे जे काही पाप तुझ्या देहात उरले असेल तेही.

जरामृत्युभयञ्चैव आघ्राय प्रणुदामि ते। ह्याघ्रातमात्रः सोऽपश्यत सद्यस्तमसि नाशिते ।। ३७.

मी तुझ्यावरील वार्धक्य आणि मृत्यू यांचा वास घेऊन ते दूर करते; आणि त्या वास घेताच, अंधार नाहीसा होताच त्याला लगेच दृष्टी आली.

आयुष्मांश्च युवा चैव चक्षुष्मांश्च ततोऽभवत्। गवा दीर्घतमाः सोऽथ गौतमः समपद्यत ।। ३७.

मग दीर्घतमस तरुण, दीर्घायुषी आणि दृष्टीमान झाला; गायींमुळे तो 'गौतम' म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

कक्षीवांस्तु ततो गत्वा सह पित्रा गिरिप्रजाम्। यथोद्दिष्टं हि पित्रर्थे चचार विपुलं तपः ।। ३७.

मग कक्षीवान आपल्या वडिलांसह गिरिप्रजांकडे गेला आणि वडिलांच्या सांगण्याप्रमाणे मोठे तप केले.

ततः कालेन महता तमसा भावितः सवै। विधूय मनुजो दोषान् ब्रह्मण्यं प्राप्तवान् प्रभुः ।। ३७.

नंतर बऱ्याच काळानंतर, त्या पुरुषाने अंधार झटकून दोष दूर केले आणि ब्रह्मभक्ती प्राप्त केली.

ततोऽब्रवीत् पिता चैनं पुत्रवानस्म्यहं प्रभो। सत्पुत्रेण त्वया तात कृतार्थोऽस्मि यशस्विना ।। ३७.

मग वडिलांनी त्याला सांगितले, 'माझ्या मुला, तुझ्यामुळे मी पुत्रवान झालो आहे; हे यशस्वी पुत्रा, तुझ्यामुळे मी कृतार्थ झालो आहे.'

युक्तात्मा हि ततः सोऽथ प्राप्तवान् ब्रह्मणा क्षयम्। ब्रह्मण्यं प्राप्य कक्षीवान् सहस्रमसृजत् सुतान् ।। ३७.

मग कक्षीवान मनःशांती मिळवून ब्रह्मलोकास गेला; ब्रह्मभक्ती मिळवून त्याने हजार पुत्र जन्माला घातले.

कृष्णाङ्गा गौतमास्ते वै स्मृताः कक्षीवतः सुताः। इत्येष दीर्घतमसो बलेर्वैरोचनस्य वै ।। ३७.

कक्षीवानचे जे पुत्र होते, ते कृष्णवर्णी आणि गौतम नावाने ओळखले जातात; ही बलीपुत्र दीर्घतमसाची कथा आहे.

समागमः समाख्यातः सन्तानञ्चोभयोस्तयोः। बलिस्तानबिषिच्येह पञ्च पुत्रानकल्मषान् ।। ३७.

या दोन्ही वंशांचा संगम आणि संतती सांगितली गेली; बलीने येथे त्या पाच निष्पाप पुत्रांना राज्याभिषेक केला.

कृतार्थः सोऽपि योगात्मा योगमाश्रित्य च प्रभुः। अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकाङ्क्षी चरत्युत ।। ३७.

तोही योगसंपन्न आणि कृतार्थ होऊन, योगाचा आधार घेत सर्व प्राण्यांना अदृश्य राहून योग्य वेळेची वाट पाहत फिरतो.

तत्राङ्गस्य तु राजर्षे राजासीद्दधिवाहनः। सापराधसुदेष्णाया अनपानोऽभवनृपः ।। ३७.

तेथे अंग वंशातील राजर्षी दधिवाहन राजा होता; सुदेष्णेच्या दोषामुळे अनपान नावाचा राजा जन्मला.

अनपानस्य पुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः। पुत्रो दिविरथस्यासीद्विद्वान् धर्मरथो नृपः ।। ३७.

अनपानाचा पुत्र दिविरथ नावाचा राजा झाला; दिविरथाचा पुत्र विद्वान धर्मरथ राजा झाला.

स वै धर्मरथः श्रीमान् येन विष्णुपदे गिरौ। सोमः शक्रेण सह वै यज्ञे पीतो महात्मना ।। ३७.

तोच तेजस्वी धर्मरथ, ज्याच्या द्वारे सोम आणि इंद्राने मिळून विष्णुपद पर्वतावर यज्ञात सोमपान केले.

सूनुर्धर्मरथस्यापि राजा चित्ररथोऽभवत्। अथ चित्ररथस्यापि राजा दशरथः अभवत्। लोमपाद इति ख्यातो यस्य शान्ता सुताऽभवत् ।। ३७.

धर्मरथाचा पुत्र चित्ररथ राजा झाला; आणि चित्ररथाचा पुत्र दशरथ, ज्याला लोमपाद म्हणतात, त्याची शांता नावाची कन्या होती.

*(पाठभेदः) (मंत्रैर्वाहनमुत्तमम्) हर्य्यङ्गस्य तु दायादो राजा भद्ररथः किल। अथ भद्ररथस्यासीद्बृहत्कर्मा प्रजेश्वरः ।। ३७.

हर्यंगाचा वारस भद्रथ राजा झाला. भद्रथाचा मुलगा बृहतकर्मा, प्रजांचा स्वामी, जन्माला आला.

बृहद्रथः सुतस्तस्य तस्माज्जज्ञे बृहन्मनाः। बृहन्मनास्तु राजेन्द्रं जनयामास वै सुतम् ।। ३७.

बृहद्रथ हा त्याचा मुलगा, आणि त्याच्यापासून बृहन्मना जन्मला. बृहन्मनाने देखील एक पुत्र जन्मास घातला.

नाम्ना जयद्रथं नाम तस्मादॄढरथो नृपः। आसीदॄढरथस्यापि विश्वजिज्जनमेजयः ।। ३७.

त्याला जयद्रथ नावाचा मुलगा झाला; त्याच्यापासून ऋढरथ राजा झाला. ऋढरथाचा मुलगा विश्वजित जनमेजय जन्मला.

दायादस्तस्य चाङ्गेभ्यो यस्मात् कर्णोऽभवन्नृपः। कर्णस्य शूरसेनस्तु द्विज स्तस्यात्मजः स्मृतः ।। ३७.

त्याचा वारस अंग देशातील होता, ज्याच्यापासून कर्ण राजा झाला. कर्णाचा मुलगा शूरसेन, जो द्विज म्हणून ओळखला जातो.

सूतात्मजः कथं कर्णः कथं चाङ्गस्य वंशजः। एतदिच्छामहे श्रोतुमत्यर्थं कुशलो ह्यसि ।। ३७.

कर्ण सुतपुत्र कसा झाला आणि तो अंगाच्या वंशात कसा आला, हे आम्हाला सविस्तर ऐकायचे आहे, कारण तू या गोष्टीत निपुण आहेस.

बृहद्भानोः सुतो जज्ञे नाम्ना राजा बृहन्मनाः। तस्य पत्नीद्वयं चासीच्चैद्यस्योभे च ते सुते ।। ३७.

बृहद्भानूचा मुलगा बृहन्मना राजा जन्मला. त्याला दोन पत्नी होत्या, दोघीही चेदिराजाच्या कन्या; दोघींनीही त्याला एकेक मुलगा दिला.

यशोदेवी च सत्या च ताभ्यां वंशस्तु भिद्यते। जयद्रथस्तु राजेन्द्रो यशोदेव्यां व्यजायत ।। ३७.

यशोदेवी आणि सत्य — या दोघींमुळे वंश दोन भागात विभागला गेला. यशोदेवीच्या पोटी जयद्रथ राजा जन्मला.