वायुपुराणम्

नेत्युवाच ततस्तन्तु ममैताविति चाब्रवीत्। उत्पन्नौ शूद्रयोनौ तु भवच्छद्मा सुरोत्तमौ ।। ३७.

त्यावर ऋषींनी 'नाही' असे सांगितले, पण बली म्हणाला, 'हे माझेच आहेत.' जरी हे दोघे शूद्र स्त्रीच्या पोटी जन्मले असले, तरी हे उत्तम पुरुष तुझ्या रूपात आहेत.

अनधं बृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव। प्राहिणोदवमानाय शूद्रां धात्रेयकीं मम ।। ३७.

माझा अंध आणि वृद्ध असल्याचा विचार करून, तुझी राणी सुदेष्णा तिरस्काराने तिची शूद्र धाय माझ्याकडे पाठवली.

ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम्। बलिर्भार्यां सुदेष्णां च भर्त्सयामास वै प्रभुः ।। ३७.

मग बलीने त्या श्रेष्ठ ऋषीला पुन्हा प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला आणि आपल्या पत्नी सुदेष्णा हिला राजाने फटकारले.

पुनश्चैनामलंकृत्य ऋषये प्रत्यपादयत्। तां स दीर्घतमा देवीमब्रवीद्यदि मां शुभे ।। ३७.

पुन्हा तिला अलंकार घालून, सुदेष्णा हिला ऋषींना दिले; तेव्हा दीर्घतम ऋषींनी तिला म्हणाले, 'हे शुभे, जर तू—'

दध्ना लवणमिश्रेण स्वब्य(व्य)क्तं नग्नकं तथा। लिहिष्यस्यजुगुप्सन्ती ह्यापादतलमस्तकम् ।। ३७.

'—दही आणि मीठ मिसळलेले हे मिश्रण, तसेच हे उघडे शरीर, पायापासून डोक्यापर्यंत कोणतीही घृणा न करता चाटशील—'

ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रांश्च मनसेप्सितान्। तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तथा ।। ३७.

'—तर, हे राणी, तुला जसे हवे तसे पुत्र मिळतील.' राणीने ऋषींच्या सांगण्यानुसार सर्व काही केले.

अपानञ्च समासाद्य जुगुप्सन्ती न्यवर्जयत्। तामुवाच ततः सर्षिर्यत्ते परिहृतं शुभे। विनापानं कुमारं त्वं जनयिष्यसि पूर्वजम् ।। ३७.

पण जेव्हा विष्ठेची वेळ आली, तेव्हा तिला घृणा वाटली आणि तिने ते टाळले; मग ऋषी म्हणाले, 'हे शुभे, तू ते टाळलेस म्हणून तुझा ज्येष्ठ पुत्र विष्ठेशिवाय जन्मेल.'

ततस्तं दीर्घतमसं सा देवी प्रत्युवाच ह। नार्हसि त्वं महाभाग पुत्रं दातुं ममेदृशम् ।। ३७.

मग राणीने दीर्घतम ऋषींना म्हणाली, 'हे भाग्यवान, तुम्ही मला असा पुत्र देऊ नका.'

तवापराधो देव्येष नान्यथा भवितानु वै । देवी दानीञ्च ते पुत्रमहं दास्यामि सुव्रते ।। ३७.

'हे राणी, ही तुझी चूक आहे, आणि आता ते बदलता येणार नाही. तरीही, हे सुभ्राते, मी तुला आता पुत्र देईन.'

तस्यापानं विना चैव योग्याभावो भविष्यति। तां स दीर्घतमाश्चैव कुक्षौ स्पृष्ट्वेदमब्रववीत् ।। ३७.

'त्याला विष्ठा नसेल, पण तो काही ना काही प्रकारे अपूर्ण राहील.' मग दीर्घतम ऋषींनी तिच्या गर्भाला स्पर्श करून हे शब्द सांगितले.

प्राशितं दधि यत्तेऽद्य ममाङ्गाद्वै शुचिस्मिते । तेन ते पूरितो गर्भः पौर्णमास्यामिवोदधिः ।। ३७.

'तू आज माझ्या हातून जे दही खाल्ले आहेस, हे हसतमुखे, त्याने तुझा गर्भ समुद्र पौर्णिमेला जसा भरतो तसा भरला आहे.'

भविष्यन्ति कुमारास्ते पञ्च देवसुतोपमाः। तेजस्विनः पराक्रान्ता यज्वानो धार्मिकास्तथा ।। ३७.

'तुला पाच पुत्र होतील, जे देवपुत्रांसारखे तेजस्वी, पराक्रमी, यज्ञ करणारे आणि धर्मशील असतील.'

ततोङ्गस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठपुत्रो व्यजायत। वङ्गस्तस्मात्कलिङ्गस्तु पुण्ड्रो ब्रह्मस्तथैव च ।। ३७.

मग सुदेष्णेपासून ज्येष्ठ पुत्र अंगा जन्मला; त्याच्यापासून वंगा, मग कलिंग, पुंड्र आणि ब्रह्मा हेही जन्मले.

वंशभाजस्तु पञ्चैते बलेः क्षेत्रेऽभवंस्तदा। इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दत्ताः सुताः पुरा ।। ३७.

त्या वेळी बलीच्या वंशात हे पाचजण जन्मले; पूर्वी बलीने हे पुत्र दीर्घतमसाला दिले होते.

प्रजास्त्वपहतास्तस्य ब्रह्मणा कारणं प्रति। अपत्या मात्यदारेषु स्वेषु मा भून्महात्मनः ।। ३७.

पण ब्रह्मदेवाने काही कारणास्तव त्याची संतती त्याच्यापासून दूर केली, म्हणजे त्या महात्म्याला स्वतःच्या पत्नीकडून अपत्य होऊ नये.

ततो मनुष्ययोन्यां वै जनयामास स प्रजाः। सुरभिर्दीर्घतमसमथ प्रीतो वचोऽब्रवीत् ।। ३७.

मग त्याने मानव स्त्रियांमध्ये संतती उत्पन्न केली; त्यावेळी प्रसन्न झालेली सुरभीने दीर्घतमसाला असे सांगितले.

विचार्य यस्माद्गोधर्म्मं त्वमेवं कृतवानसि । तेन न्यायेन मुमुचे ह्यहं प्रीतोस्मि तेन ते ।। ३७.

तू नीट विचार करून गायींच्या धर्माप्रमाणे वागलास, म्हणून मी तुझ्यावर खूष आहे आणि त्याच न्यायाने मी तुला मुक्त करते.

तस्मात्तव तमो दीर्घं निस्तुदाम्यद्य पश्य वै। बार्हस्पत्यञ्च यत्तेऽन्यत्पापं सन्तिष्ठते तनौ ।। ३७.

म्हणून आज मी तुझे खोल अंधार दूर करते—हे पाहा; आणि बर्हस्पत्याचे जे काही पाप तुझ्या देहात उरले असेल तेही.

जरामृत्युभयञ्चैव आघ्राय प्रणुदामि ते। ह्याघ्रातमात्रः सोऽपश्यत सद्यस्तमसि नाशिते ।। ३७.

मी तुझ्यावरील वार्धक्य आणि मृत्यू यांचा वास घेऊन ते दूर करते; आणि त्या वास घेताच, अंधार नाहीसा होताच त्याला लगेच दृष्टी आली.

आयुष्मांश्च युवा चैव चक्षुष्मांश्च ततोऽभवत्। गवा दीर्घतमाः सोऽथ गौतमः समपद्यत ।। ३७.

मग दीर्घतमस तरुण, दीर्घायुषी आणि दृष्टीमान झाला; गायींमुळे तो 'गौतम' म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

कक्षीवांस्तु ततो गत्वा सह पित्रा गिरिप्रजाम्। यथोद्दिष्टं हि पित्रर्थे चचार विपुलं तपः ।। ३७.

मग कक्षीवान आपल्या वडिलांसह गिरिप्रजांकडे गेला आणि वडिलांच्या सांगण्याप्रमाणे मोठे तप केले.

ततः कालेन महता तमसा भावितः सवै। विधूय मनुजो दोषान् ब्रह्मण्यं प्राप्तवान् प्रभुः ।। ३७.

नंतर बऱ्याच काळानंतर, त्या पुरुषाने अंधार झटकून दोष दूर केले आणि ब्रह्मभक्ती प्राप्त केली.

ततोऽब्रवीत् पिता चैनं पुत्रवानस्म्यहं प्रभो। सत्पुत्रेण त्वया तात कृतार्थोऽस्मि यशस्विना ।। ३७.

मग वडिलांनी त्याला सांगितले, 'माझ्या मुला, तुझ्यामुळे मी पुत्रवान झालो आहे; हे यशस्वी पुत्रा, तुझ्यामुळे मी कृतार्थ झालो आहे.'

युक्तात्मा हि ततः सोऽथ प्राप्तवान् ब्रह्मणा क्षयम्। ब्रह्मण्यं प्राप्य कक्षीवान् सहस्रमसृजत् सुतान् ।। ३७.

मग कक्षीवान मनःशांती मिळवून ब्रह्मलोकास गेला; ब्रह्मभक्ती मिळवून त्याने हजार पुत्र जन्माला घातले.

कृष्णाङ्गा गौतमास्ते वै स्मृताः कक्षीवतः सुताः। इत्येष दीर्घतमसो बलेर्वैरोचनस्य वै ।। ३७.

कक्षीवानचे जे पुत्र होते, ते कृष्णवर्णी आणि गौतम नावाने ओळखले जातात; ही बलीपुत्र दीर्घतमसाची कथा आहे.

समागमः समाख्यातः सन्तानञ्चोभयोस्तयोः। बलिस्तानबिषिच्येह पञ्च पुत्रानकल्मषान् ।। ३७.

या दोन्ही वंशांचा संगम आणि संतती सांगितली गेली; बलीने येथे त्या पाच निष्पाप पुत्रांना राज्याभिषेक केला.

कृतार्थः सोऽपि योगात्मा योगमाश्रित्य च प्रभुः। अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकाङ्क्षी चरत्युत ।। ३७.

तोही योगसंपन्न आणि कृतार्थ होऊन, योगाचा आधार घेत सर्व प्राण्यांना अदृश्य राहून योग्य वेळेची वाट पाहत फिरतो.

तत्राङ्गस्य तु राजर्षे राजासीद्दधिवाहनः। सापराधसुदेष्णाया अनपानोऽभवनृपः ।। ३७.

तेथे अंग वंशातील राजर्षी दधिवाहन राजा होता; सुदेष्णेच्या दोषामुळे अनपान नावाचा राजा जन्मला.

अनपानस्य पुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः। पुत्रो दिविरथस्यासीद्विद्वान् धर्मरथो नृपः ।। ३७.

अनपानाचा पुत्र दिविरथ नावाचा राजा झाला; दिविरथाचा पुत्र विद्वान धर्मरथ राजा झाला.