वायुपुराणम्

सूत उवाच।। कर्मण्यस्मिस्ततः क्रूरे तस्य बुद्धिरजायत। निर्भत्स्य चैव बहुशो बाहुभ्यां परिगृह्य च। कोष्ठे समुद्रे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत् ।। ३७.

सूत्याने सांगितले: मग त्या क्रूर कर्मात त्याच्या मनात असा विचार आला; त्याला वारंवार दोष देऊन, दोन्ही हातांनी पकडून, एका पेटीत ठेवून गंगेतल्या पाण्यात सोडून दिलं.

उह्यमानः समुद्रस्तु सप्ताहं स्रोतसा तदा। तं सस्त्रीको बलिर्नाम राजा धर्मार्थतत्त्ववित्। अपश्यन्मज्जमानन्तु स्रोतसाभ्याशमागतम् ।। ३७.

त्या पेटीला प्रवाहाने समुद्रात सात दिवस वाहून नेलं; तेव्हा बलिराजा, जो धर्म आणि अर्थ जाणणारा होता, आपल्या पत्नीसमवेत, त्या प्रवाहाजवळ बुडताना त्याला पाहिलं.

तं गृहीत्वा स धर्मात्मा बलिर्वैरोचनस्तदा। अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्यैर्भोज्यैश्च तर्पयन् ।। ३७.

मग बलिराजाने, जो विरोचनाचा पुत्र आणि धर्मात्मा होता, त्याला उचलून अंतःपुरात ठेवले आणि उत्तम अन्न देऊन त्याची काळजी घेतली.

प्रीतः स वै वरेणाथ च्छन्दयामास वै बलिम्। स च तस्माद्वरं वव्रे पुत्रार्थं दानवर्षभः ।। ३७.

त्याच्या सेवेमुळे तो प्रसन्न झाला आणि बलिला हवे तेवढा वर मागायला सांगितला; मग त्या दानवश्रेष्ठ बलिने त्याच्याकडून संततीसाठी वर मागितला.

सन्तानार्थं महाभाग भार्यया मम मानद। पुत्रान् धर्मार्थसंयुक्तानुत्पादयितुमर्हसि ।। ३७.

'हे भाग्यवान, मान देणारा, माझ्या पत्नीसमवेत मला धर्म आणि संपत्तीने युक्त असे पुत्र होऊ दे—संततीसाठी हे तू कर.'

एवमुक्तस्तु तेनर्षिस्तथास्त्वित्युक्तवान् हि तम् । सुदेष्णां नाम बार्यां वै राजास्मै प्राहिणोत्तदा ।। ३७.

त्यावर त्या ऋषींनी 'तसेच होवो' असे उत्तर दिले. मग राजाने आपली पत्नी सुदेष्णा हिला त्यांच्याकडे पाठवले.

अन्धं वृद्धञ्च तं दृष्ट्वा न सा देवी जगाम ह । स्वाञ्च धात्रेयकीं तस्मै भूषयित्वा व्यसर्जयत् ।। ३७.

पण तो अंध आणि वृद्ध आहे हे पाहून राणी स्वतः गेली नाही; तिने आपल्या धायेला सुंदर वस्त्रांनी सजवून त्याच्याकडे पाठवले.

कक्षीवचक्षुषौ तस्यां शूद्रयोन्यामृषिर्वशी। जनयामास धर्मात्मा पुत्रावेतौ महोजसौ ।। ३७.

त्या शूद्र जातीच्या धायेमध्ये, संयमी आणि धर्मशील ऋषींनी, कक्षीवत आणि चक्षुष हे दोन तेजस्वी पुत्र जन्माला घातले.

कक्षिवचक्षुषौ तौ तु दृष्ट्वा राजा बलिस्तदा। प्राधीतौ विधिवत्सम्यगीश्वरौ ब्रह्मवादिनौ ।। ३७.

राजा बलीने कक्षीवत आणि चक्षुष या दोघांना पाहून त्यांना सर्व विधीप्रमाणे योग्य शिक्षण दिले; ते वेदज्ञ आणि विद्वान झाले.

सिद्धौ प्रत्यक्षधर्माणौ बुद्धौ श्रेष्ठतमावपि। ममैताविति होवाच बलिर्वैरोचनस्त्वृषिम् ।। ३७.

ते दोघे सिद्धीला पोहोचले, धर्मात प्रकट झाले आणि बुद्धीने श्रेष्ठ ठरले; तेव्हा वैरोचन बली ऋषींना म्हणाला, 'हे माझेच आहेत.'

नेत्युवाच ततस्तन्तु ममैताविति चाब्रवीत्। उत्पन्नौ शूद्रयोनौ तु भवच्छद्मा सुरोत्तमौ ।। ३७.

त्यावर ऋषींनी 'नाही' असे सांगितले, पण बली म्हणाला, 'हे माझेच आहेत.' जरी हे दोघे शूद्र स्त्रीच्या पोटी जन्मले असले, तरी हे उत्तम पुरुष तुझ्या रूपात आहेत.

अनधं बृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव। प्राहिणोदवमानाय शूद्रां धात्रेयकीं मम ।। ३७.

माझा अंध आणि वृद्ध असल्याचा विचार करून, तुझी राणी सुदेष्णा तिरस्काराने तिची शूद्र धाय माझ्याकडे पाठवली.

ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम्। बलिर्भार्यां सुदेष्णां च भर्त्सयामास वै प्रभुः ।। ३७.

मग बलीने त्या श्रेष्ठ ऋषीला पुन्हा प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला आणि आपल्या पत्नी सुदेष्णा हिला राजाने फटकारले.

पुनश्चैनामलंकृत्य ऋषये प्रत्यपादयत्। तां स दीर्घतमा देवीमब्रवीद्यदि मां शुभे ।। ३७.

पुन्हा तिला अलंकार घालून, सुदेष्णा हिला ऋषींना दिले; तेव्हा दीर्घतम ऋषींनी तिला म्हणाले, 'हे शुभे, जर तू—'

दध्ना लवणमिश्रेण स्वब्य(व्य)क्तं नग्नकं तथा। लिहिष्यस्यजुगुप्सन्ती ह्यापादतलमस्तकम् ।। ३७.

'—दही आणि मीठ मिसळलेले हे मिश्रण, तसेच हे उघडे शरीर, पायापासून डोक्यापर्यंत कोणतीही घृणा न करता चाटशील—'

ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रांश्च मनसेप्सितान्। तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तथा ।। ३७.

'—तर, हे राणी, तुला जसे हवे तसे पुत्र मिळतील.' राणीने ऋषींच्या सांगण्यानुसार सर्व काही केले.

अपानञ्च समासाद्य जुगुप्सन्ती न्यवर्जयत्। तामुवाच ततः सर्षिर्यत्ते परिहृतं शुभे। विनापानं कुमारं त्वं जनयिष्यसि पूर्वजम् ।। ३७.

पण जेव्हा विष्ठेची वेळ आली, तेव्हा तिला घृणा वाटली आणि तिने ते टाळले; मग ऋषी म्हणाले, 'हे शुभे, तू ते टाळलेस म्हणून तुझा ज्येष्ठ पुत्र विष्ठेशिवाय जन्मेल.'

ततस्तं दीर्घतमसं सा देवी प्रत्युवाच ह। नार्हसि त्वं महाभाग पुत्रं दातुं ममेदृशम् ।। ३७.

मग राणीने दीर्घतम ऋषींना म्हणाली, 'हे भाग्यवान, तुम्ही मला असा पुत्र देऊ नका.'

तवापराधो देव्येष नान्यथा भवितानु वै । देवी दानीञ्च ते पुत्रमहं दास्यामि सुव्रते ।। ३७.

'हे राणी, ही तुझी चूक आहे, आणि आता ते बदलता येणार नाही. तरीही, हे सुभ्राते, मी तुला आता पुत्र देईन.'

तस्यापानं विना चैव योग्याभावो भविष्यति। तां स दीर्घतमाश्चैव कुक्षौ स्पृष्ट्वेदमब्रववीत् ।। ३७.

'त्याला विष्ठा नसेल, पण तो काही ना काही प्रकारे अपूर्ण राहील.' मग दीर्घतम ऋषींनी तिच्या गर्भाला स्पर्श करून हे शब्द सांगितले.

प्राशितं दधि यत्तेऽद्य ममाङ्गाद्वै शुचिस्मिते । तेन ते पूरितो गर्भः पौर्णमास्यामिवोदधिः ।। ३७.

'तू आज माझ्या हातून जे दही खाल्ले आहेस, हे हसतमुखे, त्याने तुझा गर्भ समुद्र पौर्णिमेला जसा भरतो तसा भरला आहे.'

भविष्यन्ति कुमारास्ते पञ्च देवसुतोपमाः। तेजस्विनः पराक्रान्ता यज्वानो धार्मिकास्तथा ।। ३७.

'तुला पाच पुत्र होतील, जे देवपुत्रांसारखे तेजस्वी, पराक्रमी, यज्ञ करणारे आणि धर्मशील असतील.'

ततोङ्गस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठपुत्रो व्यजायत। वङ्गस्तस्मात्कलिङ्गस्तु पुण्ड्रो ब्रह्मस्तथैव च ।। ३७.

मग सुदेष्णेपासून ज्येष्ठ पुत्र अंगा जन्मला; त्याच्यापासून वंगा, मग कलिंग, पुंड्र आणि ब्रह्मा हेही जन्मले.

वंशभाजस्तु पञ्चैते बलेः क्षेत्रेऽभवंस्तदा। इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दत्ताः सुताः पुरा ।। ३७.

त्या वेळी बलीच्या वंशात हे पाचजण जन्मले; पूर्वी बलीने हे पुत्र दीर्घतमसाला दिले होते.

प्रजास्त्वपहतास्तस्य ब्रह्मणा कारणं प्रति। अपत्या मात्यदारेषु स्वेषु मा भून्महात्मनः ।। ३७.

पण ब्रह्मदेवाने काही कारणास्तव त्याची संतती त्याच्यापासून दूर केली, म्हणजे त्या महात्म्याला स्वतःच्या पत्नीकडून अपत्य होऊ नये.

ततो मनुष्ययोन्यां वै जनयामास स प्रजाः। सुरभिर्दीर्घतमसमथ प्रीतो वचोऽब्रवीत् ।। ३७.

मग त्याने मानव स्त्रियांमध्ये संतती उत्पन्न केली; त्यावेळी प्रसन्न झालेली सुरभीने दीर्घतमसाला असे सांगितले.

विचार्य यस्माद्गोधर्म्मं त्वमेवं कृतवानसि । तेन न्यायेन मुमुचे ह्यहं प्रीतोस्मि तेन ते ।। ३७.

तू नीट विचार करून गायींच्या धर्माप्रमाणे वागलास, म्हणून मी तुझ्यावर खूष आहे आणि त्याच न्यायाने मी तुला मुक्त करते.

तस्मात्तव तमो दीर्घं निस्तुदाम्यद्य पश्य वै। बार्हस्पत्यञ्च यत्तेऽन्यत्पापं सन्तिष्ठते तनौ ।। ३७.

म्हणून आज मी तुझे खोल अंधार दूर करते—हे पाहा; आणि बर्हस्पत्याचे जे काही पाप तुझ्या देहात उरले असेल तेही.

जरामृत्युभयञ्चैव आघ्राय प्रणुदामि ते। ह्याघ्रातमात्रः सोऽपश्यत सद्यस्तमसि नाशिते ।। ३७.

मी तुझ्यावरील वार्धक्य आणि मृत्यू यांचा वास घेऊन ते दूर करते; आणि त्या वास घेताच, अंधार नाहीसा होताच त्याला लगेच दृष्टी आली.