वायुपुराणम्

तेन त्वाहं न मोक्ष्यामि परस्वाहं चतुष्पदम्। ततस्तं दीर्घतमसं स वृषः प्रत्युवाच ह ।। ३७.

'म्हणूनच मी तुला सोडणार नाही; मी दुसऱ्याचा आहे, चार पाय असलेला प्राणी आहे.' मग त्या वृषभाने अंधकारात गुंतलेल्या दीर्घतमसाला असे उत्तर दिले.

नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव वा। भक्ष्याभक्ष्यं न जानीमः पेयापेयञ्च सर्वशः ।। ३७.

'बाबा, आमच्यासाठी ना पाप असतं, ना चोरी. काय खावं, काय न खावं, काय प्यावं, काय न प्यावं—हे काहीच आम्हाला माहीत नाही.'

कार्याकार्यं न वै विझो गम्यागम्यं तथैव च। न पाप्मानो वयं विप्र धर्मो ह्येषां गवां स्मृतः ।। ३७.

'काय करावं, काय करू नये, कुठे जावं, कुठे जाऊ नये—हे आम्हाला कळत नाही. ब्राह्मण, आम्हाला पाप लागत नाही—गायींसाठी हाच धर्म आहे असं मानलं जातं.'

गवां नाम स वै श्रुत्वा संभ्रान्तस्त्वनुमुच्य तम्। भक्त्या चानुश्रविकया गोषु तं वै प्रसाद यत् ।। ३७.

गायींचं नाव ऐकताच तो गोंधळला आणि त्याला सोडलं; भक्तीने आणि परंपरेने गायींचा सन्मान करून त्यांचा प्रसाद मागितला.

प्रसादिते गते तस्मिन् गोधर्मं भक्तितस्तु तम्। मनसैव तदादत्ते तन्निष्ठस्तत्परायणः ।। ३७.

त्यांचा प्रसाद मिळाल्यावर आणि ते निघून गेल्यावर, त्याने मनापासून गायींचा धर्म स्वीकारला आणि त्यातच पूर्णपणे स्थिर राहिला.

ततो यवीयसः पत्नीमौतथ्यस्याभ्यमन्यत। विचेष्टमानां रुदतीं दैवात् स मूढचेतनः ।। ३७.

मग, नशिबाने, गोंधळलेल्या मनाने दीर्घतमसाने औत्तथ्याच्या धाकट्या पत्नीला, जी व्याकुळ होऊन रडत होती, इच्छा धरली.

अवलेपन्तु तं मत्वा शरद्वांस्तस्य नाक्षमत्। गोधर्मंवै बलं कृत्वा स्नुषां स सममन्यत ।। ३७.

त्याचा गर्व समजून शरद्वान ते सहन करू शकला नाही; गायींच्या धर्मावर आधार ठेवून त्याने आपल्या सूनबाईला समतुल्य मानलं.

विपर्ययन्तु तं दृष्ट्वा शरद्वान् प्रत्यचिन्तयत्। भविष्यमर्थं ज्ञात्वा च महात्मा च न मृत्युताम् ।। ३७.

ही उलटफेर पाहून शरद्वान विचार करू लागला; पुढे काय होईल हे जाणून, त्या महात्म्याने त्याचा मृत्यू इच्छिला नाही.

प्रोवाच दीर्घतमसं क्रोधात् संरक्त लोचनः। गम्यागम्यं न जीनीषे गोधर्मात् प्रार्थयत् स्नुषाम् ।। ३७.

रागाने डोळे लाल करून त्याने दीर्घतमसाला म्हटलं, 'काय योग्य, काय अयोग्य हे तुला कळत नाही; तरी गायींचा धर्म सांगून तू आपल्या सूनबाईची इच्छा धरतोस.'

दुर्वृत्तस्त्वं त्यजाम्येव गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा। यस्मात्त्वमन्धो वृद्धश्च भर्त्तव्यो दुरनुष्ठितः। तेनासि त्वं परित्यक्तो दुराचारोऽसि मे मतिः ।। ३७.

'तुझं वर्तन वाईट आहे—आता मी तुला सोडतो; जा, आपल्या कर्मानुसार जग. तू आंधळा, म्हातारा आणि सांभाळायला कठीण आहेस, म्हणून मी तुला टाकतो; तू वाईट आहेस असं माझं मत आहे.'

सूत उवाच।। कर्मण्यस्मिस्ततः क्रूरे तस्य बुद्धिरजायत। निर्भत्स्य चैव बहुशो बाहुभ्यां परिगृह्य च। कोष्ठे समुद्रे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत् ।। ३७.

सूत्याने सांगितले: मग त्या क्रूर कर्मात त्याच्या मनात असा विचार आला; त्याला वारंवार दोष देऊन, दोन्ही हातांनी पकडून, एका पेटीत ठेवून गंगेतल्या पाण्यात सोडून दिलं.

उह्यमानः समुद्रस्तु सप्ताहं स्रोतसा तदा। तं सस्त्रीको बलिर्नाम राजा धर्मार्थतत्त्ववित्। अपश्यन्मज्जमानन्तु स्रोतसाभ्याशमागतम् ।। ३७.

त्या पेटीला प्रवाहाने समुद्रात सात दिवस वाहून नेलं; तेव्हा बलिराजा, जो धर्म आणि अर्थ जाणणारा होता, आपल्या पत्नीसमवेत, त्या प्रवाहाजवळ बुडताना त्याला पाहिलं.

तं गृहीत्वा स धर्मात्मा बलिर्वैरोचनस्तदा। अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्यैर्भोज्यैश्च तर्पयन् ।। ३७.

मग बलिराजाने, जो विरोचनाचा पुत्र आणि धर्मात्मा होता, त्याला उचलून अंतःपुरात ठेवले आणि उत्तम अन्न देऊन त्याची काळजी घेतली.

प्रीतः स वै वरेणाथ च्छन्दयामास वै बलिम्। स च तस्माद्वरं वव्रे पुत्रार्थं दानवर्षभः ।। ३७.

त्याच्या सेवेमुळे तो प्रसन्न झाला आणि बलिला हवे तेवढा वर मागायला सांगितला; मग त्या दानवश्रेष्ठ बलिने त्याच्याकडून संततीसाठी वर मागितला.

सन्तानार्थं महाभाग भार्यया मम मानद। पुत्रान् धर्मार्थसंयुक्तानुत्पादयितुमर्हसि ।। ३७.

'हे भाग्यवान, मान देणारा, माझ्या पत्नीसमवेत मला धर्म आणि संपत्तीने युक्त असे पुत्र होऊ दे—संततीसाठी हे तू कर.'

एवमुक्तस्तु तेनर्षिस्तथास्त्वित्युक्तवान् हि तम् । सुदेष्णां नाम बार्यां वै राजास्मै प्राहिणोत्तदा ।। ३७.

त्यावर त्या ऋषींनी 'तसेच होवो' असे उत्तर दिले. मग राजाने आपली पत्नी सुदेष्णा हिला त्यांच्याकडे पाठवले.

अन्धं वृद्धञ्च तं दृष्ट्वा न सा देवी जगाम ह । स्वाञ्च धात्रेयकीं तस्मै भूषयित्वा व्यसर्जयत् ।। ३७.

पण तो अंध आणि वृद्ध आहे हे पाहून राणी स्वतः गेली नाही; तिने आपल्या धायेला सुंदर वस्त्रांनी सजवून त्याच्याकडे पाठवले.

कक्षीवचक्षुषौ तस्यां शूद्रयोन्यामृषिर्वशी। जनयामास धर्मात्मा पुत्रावेतौ महोजसौ ।। ३७.

त्या शूद्र जातीच्या धायेमध्ये, संयमी आणि धर्मशील ऋषींनी, कक्षीवत आणि चक्षुष हे दोन तेजस्वी पुत्र जन्माला घातले.

कक्षिवचक्षुषौ तौ तु दृष्ट्वा राजा बलिस्तदा। प्राधीतौ विधिवत्सम्यगीश्वरौ ब्रह्मवादिनौ ।। ३७.

राजा बलीने कक्षीवत आणि चक्षुष या दोघांना पाहून त्यांना सर्व विधीप्रमाणे योग्य शिक्षण दिले; ते वेदज्ञ आणि विद्वान झाले.

सिद्धौ प्रत्यक्षधर्माणौ बुद्धौ श्रेष्ठतमावपि। ममैताविति होवाच बलिर्वैरोचनस्त्वृषिम् ।। ३७.

ते दोघे सिद्धीला पोहोचले, धर्मात प्रकट झाले आणि बुद्धीने श्रेष्ठ ठरले; तेव्हा वैरोचन बली ऋषींना म्हणाला, 'हे माझेच आहेत.'

नेत्युवाच ततस्तन्तु ममैताविति चाब्रवीत्। उत्पन्नौ शूद्रयोनौ तु भवच्छद्मा सुरोत्तमौ ।। ३७.

त्यावर ऋषींनी 'नाही' असे सांगितले, पण बली म्हणाला, 'हे माझेच आहेत.' जरी हे दोघे शूद्र स्त्रीच्या पोटी जन्मले असले, तरी हे उत्तम पुरुष तुझ्या रूपात आहेत.

अनधं बृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव। प्राहिणोदवमानाय शूद्रां धात्रेयकीं मम ।। ३७.

माझा अंध आणि वृद्ध असल्याचा विचार करून, तुझी राणी सुदेष्णा तिरस्काराने तिची शूद्र धाय माझ्याकडे पाठवली.

ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम्। बलिर्भार्यां सुदेष्णां च भर्त्सयामास वै प्रभुः ।। ३७.

मग बलीने त्या श्रेष्ठ ऋषीला पुन्हा प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला आणि आपल्या पत्नी सुदेष्णा हिला राजाने फटकारले.

पुनश्चैनामलंकृत्य ऋषये प्रत्यपादयत्। तां स दीर्घतमा देवीमब्रवीद्यदि मां शुभे ।। ३७.

पुन्हा तिला अलंकार घालून, सुदेष्णा हिला ऋषींना दिले; तेव्हा दीर्घतम ऋषींनी तिला म्हणाले, 'हे शुभे, जर तू—'

दध्ना लवणमिश्रेण स्वब्य(व्य)क्तं नग्नकं तथा। लिहिष्यस्यजुगुप्सन्ती ह्यापादतलमस्तकम् ।। ३७.

'—दही आणि मीठ मिसळलेले हे मिश्रण, तसेच हे उघडे शरीर, पायापासून डोक्यापर्यंत कोणतीही घृणा न करता चाटशील—'

ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रांश्च मनसेप्सितान्। तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तथा ।। ३७.

'—तर, हे राणी, तुला जसे हवे तसे पुत्र मिळतील.' राणीने ऋषींच्या सांगण्यानुसार सर्व काही केले.

अपानञ्च समासाद्य जुगुप्सन्ती न्यवर्जयत्। तामुवाच ततः सर्षिर्यत्ते परिहृतं शुभे। विनापानं कुमारं त्वं जनयिष्यसि पूर्वजम् ।। ३७.

पण जेव्हा विष्ठेची वेळ आली, तेव्हा तिला घृणा वाटली आणि तिने ते टाळले; मग ऋषी म्हणाले, 'हे शुभे, तू ते टाळलेस म्हणून तुझा ज्येष्ठ पुत्र विष्ठेशिवाय जन्मेल.'

ततस्तं दीर्घतमसं सा देवी प्रत्युवाच ह। नार्हसि त्वं महाभाग पुत्रं दातुं ममेदृशम् ।। ३७.

मग राणीने दीर्घतम ऋषींना म्हणाली, 'हे भाग्यवान, तुम्ही मला असा पुत्र देऊ नका.'

तवापराधो देव्येष नान्यथा भवितानु वै । देवी दानीञ्च ते पुत्रमहं दास्यामि सुव्रते ।। ३७.

'हे राणी, ही तुझी चूक आहे, आणि आता ते बदलता येणार नाही. तरीही, हे सुभ्राते, मी तुला आता पुत्र देईन.'